Nhiều phụ nữ muốn áp dụng chế độ Địa Trung Hải cho mẹ đang nuôi con nhỏ để cải thiện thể trạng và kiểm soát cân nặng sau sinh. Tuy nhiên, các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp về một "lộ trình 4 bước" cụ thể của chế độ ăn Địa Trung Hải, cũng như chưa kiểm chứng mức độ xáo trộn tiêu hóa của trẻ bú mẹ khi mẹ đổi sang thực đơn này. Dữ liệu y khoa hiện tại chỉ tập trung vào mô hình ăn giàu chất xơ, nhiều thực vật và các can thiệp lối sống hỗ trợ kiểm soát cân nặng sau sinh [1], [2].

Bằng chứng khoa học về chế độ ăn giàu thực vật cho mẹ cho con bú

Y học lối sống và y học nuôi con bằng sữa mẹ cùng nhấn mạnh vai trò của dinh dưỡng toàn phần [1]. Chế độ ăn giàu chất xơ và nguồn gốc thực vật giúp điều hòa hệ vi sinh đường ruột [1]. Ở trẻ bú mẹ, hệ vi sinh đường ruột đa dạng và có lợi hơn, góp phần giảm nguy cơ béo phì cùng rối loạn chuyển hóa [1].

Khẩu phần của người mẹ trong giai đoạn cho con bú có khả năng gia tăng các thành phần hoạt tính sinh học trong sữa mẹ, bao gồm prebiotic, probiotic và các yếu tố miễn dịch [1]. Việc nuôi con bằng sữa mẹ cũng đem lại lợi ích tối ưu cho quá trình lập trình chuyển hóa của trẻ, đồng thời giảm nguy cơ đái tháo đường típ 2, trầm cảm sau sinh và ung thư ở người mẹ [1], [3].

Các can thiệp dinh dưỡng từng thử nghiệm ở phụ nữ sau sinh

Nhiều chiến lược thay đổi chế độ ăn sau sinh đã được khảo sát trong y văn, bao gồm tư vấn dinh dưỡng, chế độ ăn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), thực đơn chỉ số đường huyết thấp (low-GI) giàu chất xơ, hoặc hạn chế thực phẩm nhiều năng lượng và tăng cường rau quả [2]. Các can thiệp này thường kết hợp mục tiêu vận động 30 phút mỗi ngày hoặc 150 phút mỗi tuần [2].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng sơ bộ ghi nhận nhóm phụ nữ thừa cân chỉ áp dụng can thiệp ăn uống giảm tích lũy cân nặng tại thời điểm 3 và 6 tháng sau sinh tốt hơn nhóm khác [4]. Ở nghiên cứu can thiệp qua internet Balance After Baby cho phụ nữ từng mắc đái tháo đường thai kỳ, năng lượng nạp vào giảm 177 kcal/ngày ở tháng thứ 6 và giảm 180 kcal/ngày ở tháng thứ 12, dù khác biệt về cân nặng và mức độ vận động giữa các nhóm không lớn [5].

Một khảo sát tại Đài Loan chỉ ra rằng mức tăng cân trong thai kỳ, khẩu phần ăn uống và hoạt động thể lực dài hạn giải thích 24% biến thiên giữ cân sau sinh ở tháng thứ 6 và 27% ở tháng thứ 12 [6]. Việc cho con bú hoàn toàn đến 6 tháng hoặc duy trì cho bú mẹ một phần kéo dài có liên quan đến hiệu quả quản lý cân nặng sau sinh tốt hơn ở phụ nữ béo phì [6]. Ngược lại, một nghiên cứu tại Mỹ ở mốc 4 tháng sau sinh ghi nhận phương thức nuôi con (bú mẹ hay bú bình) không tạo khác biệt về mức giữ cân toàn thể; riêng nhóm bú bình, ăn nhiều chất béo và ít vận động liên quan đến tăng cân nhiều hơn [7].

Rào cản thực tế khi thay đổi lối sống lúc chăm con

Chất lượng bữa ăn của phụ nữ thường sút giảm sau sinh, thể hiện qua việc giảm ăn rau quả và tăng tiêu thụ thực phẩm giàu năng lượng [3]. Thiếu ngủ sau sinh, mệt mỏi và giảm hoạt động thể lực đều làm tăng nguy cơ giữ cân sau sinh [3]. Các rào cản cá nhân như thiếu thời gian, thiếu kiến thức vận động an toàn và thiếu hỗ trợ trông trẻ khiến việc duy trì chế độ ăn lành mạnh gặp khó khăn [5], [3].

Sự đồng hành từ gia đình, bạn đời và nhân viên y tế đóng vai trò quyết định [5], [8]. Can thiệp lối sống do nhân viên y tế trực tiếp hướng dẫn đem lại hiệu quả giảm cân sau sinh cao hơn so với người không có chuyên môn y tế [8]. Dù vậy, chăm sóc y tế sau sinh hiện nay chủ yếu tập trung vào việc cho bú và chăm sóc bé, thường bỏ trống mảng tư vấn lối sống cho người mẹ [8].

Điều nghiên cứu chưa biết

  • Chưa có dữ liệu lâm sàng xác định lộ trình chia nhỏ từng bước (như quy trình 4 bước) áp dụng riêng cho chế độ Địa Trung Hải ở phụ nữ đang cho con bú.
  • Chưa có nghiên cứu đo lường tỷ lệ trẻ bị rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc đầy hơi khi mẹ chuyển từ chế độ ăn thông thường sang chế độ Địa Trung Hải.
  • Chưa rõ mức tiêu thụ tối ưu của các nhóm thực phẩm Địa Trung Hải đặc thù (dầu ô liu, hạt, cá béo) ảnh hưởng trực tiếp thế nào đến vị giác và thành phần sữa mẹ dài hạn.

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh khẩu phần?

Người mẹ có tiền sử đái tháo đường thai kỳ cần được theo dõi chuyển hóa chặt chẽ khi thay đổi khẩu phần [5]. Phụ nữ thuộc nhóm nguy cơ cao như sinh con lần đầu, tuổi dưới 20 hoặc trên 40, người có áp lực tâm lý hoặc khó khăn kinh tế cần có sự hỗ trợ chuyên biệt thay vì tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng phức tạp [3].

Nghiên cứu sơ bộ cho thấy tỷ lệ duy trì can thiệp ở phụ nữ sau sinh thường thấp nếu thiếu sự theo dõi linh hoạt qua điện thoại hoặc hỗ trợ tại nhà [4]. Người mẹ không nên tự ý cắt giảm năng lượng quá mức vì chế độ dinh dưỡng cần đảm bảo sức khỏe và duy trì nguồn sữa mẹ lâu dài [1], [6].

Gợi ý áp dụng thực tế theo bằng chứng

  • Tăng dần lượng chất xơ, rau xanh và hoa quả trong các bữa ăn chính thay vì thay đổi đột ngột toàn bộ thực đơn [3], [2].
  • Hạn chế các loại thực phẩm đóng gói nhiều năng lượng, ít dinh dưỡng [2].
  • Duy trì vận động nhẹ nhàng khi thể trạng cho phép, hướng tới mục tiêu khoảng 150 phút mỗi tuần nếu không có chống chỉ định y khoa [2].
  • Tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để thiết lập mục tiêu năng lượng phù hợp với tình trạng cho con bú và bệnh nền nếu có [2], [8].

Áp dụng chế độ ăn lành mạnh sau sinh cần dựa trên sự thích nghi từ tốn của cơ thể người mẹ. Việc thay đổi lối sống từng bước, ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ và giữ liên lạc với nhân viên y tế là giải pháp an toàn để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé.