Việt quất và trí nhớ ở người cao tuổi: Dữ liệu nghiên cứu đến đâu?

Nhiều người bước sang tuổi xế chiều bắt đầu lo lắng khi quên chìa khóa, chậm nhớ tên người quen hay gặp khó khăn khi xử lý nhiều việc cùng lúc. Nỗi sợ suy giảm nhận thức dẫn đến việc săn lùng các loại "siêu thực phẩm", nổi bật nhất là quả việt quất và các chiết xuất từ loại quả mọng này.

Các nghiên cứu lâm sàng ngắn hạn cho thấy dưỡng chất thực vật trong việt quất có mang lại tác động sinh lý đo lường được trên não bộ người cao tuổi [1, 5]. Tuy nhiên, dữ liệu hiện tại xác nhận đây chỉ là biện pháp hỗ trợ cải thiện lưu lượng máu và kích hoạt thần kinh cục bộ, chưa đủ căn cứ chứng minh khả năng ngăn chặn hay đảo ngược hoàn toàn suy giảm nhận thức [1, 3].

Hoạt chất anthocyanin tác động lên não bộ thế nào?

Hoạt chất chính tạo nên danh tiếng của việt quất là anthocyanin, một nhóm sắc tố flavonoid có hoạt tính sinh học cao ^[1]. Khi cơ thể già đi, mô não tích tụ căng thẳng oxy hóa và các phản ứng viêm nhẹ kéo dài, làm tổn hại dần các tế bào thần kinh [2, 4]. Theo các nghiên cứu thực nghiệm và đánh giá tổng quan, anthocyanin được ghi nhận có khả năng làm giảm căng thẳng oxy hóa, ức chế tín hiệu viêm và làm chậm quá trình thoái hóa nơ-ron [2, 4].

Bên cạnh đặc tính kháng oxy hóa, các phân tử này còn hỗ trợ chuyển hóa glucose và thúc đẩy dẫn truyền tín hiệu giữa các tế bào tại trung tâm kiểm soát trí nhớ ^[1]. Khi đi vào hệ tuần hoàn, các hợp chất flavonoid góp phần cải thiện lưu lượng tưới máu não [2, 5]. Lưu lượng máu tăng giúp cung cấp oxy và dưỡng chất dồi dào hơn cho các vùng thần kinh phải làm việc căng thẳng khi thực hiện các bài kiểm tra nhận thức [1, 5].

Bằng chứng từ các thử nghiệm hình ảnh học não bộ

Để kiểm chứng xem việt quất có thực sự thay đổi hoạt động não hay không, các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) nhằm đo nồng độ oxy trong máu [1, 5].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược công bố năm 2018 theo dõi nhóm người cao tuổi bị suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) – nhóm đối tượng có nguy cơ tiến triển thành sa sút trí tuệ ^[2]. Nhóm can thiệp được bổ sung việt quất hàng ngày trong 16 tuần ^[2]. Kết quả fMRI cho thấy tín hiệu phụ thuộc mức oxy hóa máu (BOLD) tăng rõ rệt tại hồi trước trung tâm bên trái, hồi trán giữa bên trái và tiểu thùy đỉnh dưới bên trái khi đối tượng thực hiện thử thách trí nhớ làm việc (p < 0.01) ^[2]. Tuy nhiên, các bài kiểm tra hành vi không ghi nhận sự cải thiện rõ ràng về trí nhớ làm việc so với nhóm chứng ^[2].

Ở người cao tuổi khỏe mạnh, một thử nghiệm mù đôi năm 2017 đánh giá 12 người dùng 30 ml nước việt quất cô đặc (cung cấp 387 mg anthocyanidin; tuổi trung bình 67,5) đối chiếu với 14 người dùng giả dược tương đương năng lượng (tuổi trung bình 69,0) ^[3]. Sau 12 tuần, nhóm dùng việt quất tăng hoạt động thần kinh đáng kể ở các vùng vỏ não Brodmann 4/6/10/21/40/44/45, vùng tiền chêm, hồi đai trước và vùng đảo/đồi thị (p < 0.001) ^[3]. Tưới máu chất xám tĩnh tăng tại thùy đỉnh (5,0 ± 1,8% so với -2,9 ± 2,4% ở nhóm chứng, p = 0.013) và thùy chẩm (8,0 ± 2,6% so với -0,7 ± 3,2%, p = 0.031) ^[3]. Bài kiểm tra trí nhớ làm việc (2-back test) ở nhóm này cũng ghi nhận dấu hiệu cải thiện (p = 0.05) ^[3].

Tác động trên các bài kiểm tra trí nhớ và sự tập trung

Hiệu quả trên chức năng nhớ được ghi nhận sớm từ nghiên cứu năm 2011 trên 9 người cao tuổi có dấu hiệu suy giảm trí nhớ sớm ^[1]. Sau 12 tuần uống nước ép việt quất hoang dã hàng ngày, điểm số học liên kết cặp từ cải thiện đáng kể (p = 0.009) và khả năng nhớ lại danh sách từ ngữ cũng tăng (p = 0.04) ^[1]. Nghiên cứu đồng thời ghi nhận xu hướng giảm triệu chứng trầm cảm (p = 0.08) và giảm đường huyết (p = 0.10) ^[1].

Một thử nghiệm can thiệp kéo dài 24 tuần công bố năm 2019 chia người cao tuổi có khiếu nại nhận thức chủ quan thành các nhóm dùng dầu cá, bổ sung việt quất, hoặc kết hợp cả hai ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm bổ sung việt quất giảm rõ rệt các phàn nàn về triệu chứng nhận thức hàng ngày (p = 0.05) và cải thiện khả năng phân biệt trí nhớ (p = 0.04) ^[4]. Lợi ích này tương quan thuận với sự xuất hiện của anthocyanin nguyên bản dạng glycoside trong nước tiểu ^[4]. Đáng chú ý, nhóm kết hợp dầu cá và việt quất lại không đem lại hiệu quả cộng hưởng như kỳ vọng ban đầu ^[4].

Tác động tới khả năng ghi nhớ lời nói và chức năng điều hành còn được thể hiện trong một can thiệp 90 ngày với 37 người (13 nam, 24 nữ, 60-75 tuổi) sử dụng 24 g bột việt quất sấy thăng hoa (chứa 19,2 mg/g anthocyanin) hoặc giả dược ^[5]. Nhóm việt quất giảm lỗi đổi kích thích (thước đo chức năng điều hành; p = 0.033) và mắc ít lỗi lặp từ hơn trong bài kiểm tra học ngôn ngữ California (p = 0.031) ^[5]. Dù vậy, nghiên cứu này không ghi nhận tác động nào trên tốc độ tâm vận động, trí nhớ ngắn hạn, nhận thức không gian hay sự chú ý ^[5].

Bức tranh tổng quan: Bằng chứng còn nhiều điểm chưa đồng nhất

Mặc dù có các tín hiệu khả quan, kết quả thực tế trên nhiều khía cạnh nhận thức vẫn còn phân tán [3, 7]. Một tổng quan hệ thống năm 2021 phân tích 18 nghiên cứu can thiệp về anthocyanin (trong đó có 15 nghiên cứu dùng việt quất) đã chỉ ra sự thiếu đồng nhất giữa các thử nghiệm ^[6].

Khi đánh giá miền chú ý và tốc độ tâm vận động qua bài kiểm tra nối điểm Trail-Making Test Part A (TMT-A), một nghiên cứu trên người suy giảm nhận thức nhẹ báo cáo có xu hướng cải thiện, nhưng hai nghiên cứu khác trên người suy giảm nhận thức chủ quan và người già khỏe mạnh lại không thấy hiệu quả ^[6]. Liều lượng anthocyanin đóng vai trò lớn trong sự khác biệt này: nghiên cứu của Whyte ghi nhận cải thiện bài kiểm tra Flanker sửa đổi ở liều cao 254 mg anthocyanin nhưng không thấy ở liều thấp hơn ^[6].

Khoảng thời gian can thiệp cũng mang lại kết quả bất ngờ. Nghiên cứu trên 112 người cao tuổi (65-80 tuổi) dùng bột việt quất hoang dã nguyên quả (1,35 mg hoặc 2,7 mg anthocyanin) hoặc chiết xuất tinh khiết (7 mg anthocyanin) so với giả dược cho thấy: nhóm dùng chiết xuất 7 mg cải thiện nhận diện từ trễ và trí nhớ tình tiết không gian ngắn hạn sau 3 tháng, nhưng đến mốc 6 tháng sự khác biệt này không còn duy trì so với nhóm chứng ^[5].

Rào cản sinh khả dụng và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem việt quất như "thần dược" chữa trị chứng sa sút trí tuệ hay bệnh Alzheimer [1, 4]. Bệnh Alzheimer là hội chứng thoái hóa phức tạp, hiện chưa có giải pháp điều trị triệt để [1, 4]. Việt quất không thể tái tạo các vùng mô não đã teo biến hay thay thế các chỉ định y khoa.

Vấn đề kỹ thuật lớn nhất của hoạt chất này nằm ở đặc tính dược động học. Anthocyanin có sinh khả dụng rất thấp và tương đối kém bền ở môi trường dịch cơ thể (độ pH 7 và 37 độ C) ^[7]. Do hấp thu kém, các nghiên cứu buộc phải dùng liều rất cao để tạo hiệu quả sinh học, khiến việc duy trì bổ sung lâu dài trong đời sống thực tế gặp nhiều trở ngại ^[7]. Thêm vào đó, việc uống nước ép chứa anthocyanin không làm thay đổi các chỉ số viêm ngoại vi như CRP hay IL-6 ở người cao tuổi có suy giảm nhận thức ^[8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh tiểu đường cần cẩn trọng khi chọn các chế phẩm nước ép việt quất đóng chai thương mại. Dù quả tươi hoặc dịch ép nguyên chất có xu hướng hỗ trợ điều hòa đường huyết nhẹ ^[1], các sản phẩm công nghiệp thường được thêm đường hóa học hoặc chất tạo ngọt làm tăng gánh nặng đường huyết.

Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc có bệnh lý nền về tim mạch, thận nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng chiết xuất đậm đặc liều cao. Hoạt chất anthocyanin liều lượng lớn có thể tương tác với quá trình chuyển hóa thuốc hoặc gây hạ huyết áp tâm thu ngoài ý muốn ^[8].

Cách dùng việt quất hợp lý trong đời sống

Người cao tuổi có thể đưa việt quất vào thực đơn như một thành phần của lối sống dinh dưỡng lành mạnh:

• Dạng sử dụng: Ưu tiên quả tươi, quả đông lạnh nguyên chất hoặc bột sấy lạnh thay vì nước ép qua chế biến có đường ^[5]. Nước ép nguyên chất đậm đặc có thể dùng với lượng nhỏ khoảng 30 ml mỗi ngày ^[3].
• Liều lượng tham khảo: Khoảng 24 g bột sấy thăng hoa hoặc một nắm quả tươi (tương đương 100-150 g quả tươi) được xem là mức dung nạp an toàn và gần với ngưỡng nghiên cứu ghi nhận chuyển biến tích cực [5, 7].
• Thời điểm dùng: Có thể chia nhỏ vào bữa sáng hoặc các bữa phụ trong ngày, kết hợp cùng sữa chua không đường để hạn chế thoái hóa hoạt chất trong môi trường đường ruột.

Dữ liệu khoa học hiện nay xác nhận việt quất là nguồn cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên giúp tăng lưu lượng máu não và kích hoạt tế bào thần kinh ở người lớn tuổi [1, 5]. Tuy nhiên, loại quả này không thể đảo ngược hoàn toàn suy giảm nhận thức. Duy trì lối sống vận động, ngủ đủ giấc, giữ tinh thần lạc quan và thăm khám y khoa định kỳ vẫn là nền tảng cốt lõi để bảo vệ trí tuệ khi về già.