Vitamin B12 có giúp tăng sinh lực cho người không bị thiếu hụt?

Nhiều người tìm đến các viên uống bổ sung vitamin B12 hoặc tiêm vi chất này với hy vọng xua tan mệt mỏi, tăng cường sinh lực tức thì sau những ngày làm việc kiệt sức. Thói quen tự ý bổ sung bắt nguồn từ quan niệm phổ biến rằng vitamin B12 là nguồn nạp năng lượng trực tiếp cho cơ thể.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế cho thấy vitamin B12 không hoạt động như một chất kích thích. Việc bổ sung dư thừa chất này hoàn toàn không mang lại lợi ích tăng cường sinh lực hay giảm mệt mỏi ở những người có nồng độ vi chất bình thường trong máu.

Cơ chế tác động và hiểu lầm phổ biến

Vitamin B12 (cobalamin), cùng với vitamin B6 và acid folic, đóng vai trò là đồng yếu tố thiết yếu tham gia vào quá trình tổng hợp myelin cũng như các chất dẫn truyền thần kinh ^[1]. Khi cơ thể lâm vào tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng, quá trình này bị gián đoạn, dễ dẫn tới các biểu hiện suy giảm nhận thức, trầm cảm hoặc mệt mỏi mạn tính ^[1].

Mối liên hệ giữa việc thiếu hụt vitamin B12 và triệu chứng mệt mỏi cũng được ghi nhận ở nhiều nhóm bệnh nhân. Tình trạng thiếu máu do thiếu vitamin B12 có thể là yếu tố trung gian dẫn đến cảm giác kiệt sức ^[2]. Một nghiên cứu năm 2022 trên 2.142 bệnh nhân đau cơ xơ hóa cho thấy mệt mỏi xuất hiện phổ biến hơn ở nhóm có nồng độ B12 thấp dưới 350 ng/L so với nhóm trên ngưỡng này (19,8% so với 15,7%) ^[3]. Khi điều chỉnh theo mức vitamin D, sự thiếu hụt B12 vẫn liên quan đến nguy cơ mệt mỏi với tỷ số chênh OR là 1,39 ^[3].

Dù vậy, vai trò sửa chữa khi thiếu hụt đã bị hiểu lầm thành khả năng "tăng lực" vượt mức thông thường. Nhiều người tin rằng uống thêm vitamin B12 liều cao sẽ giúp cơ thể hưng phấn, tỉnh táo tức thì. Thực tế, khi tế bào đã đủ vi chất, việc nạp thêm không giúp đẩy nhanh quá trình sinh năng lượng hay tạo ra sự bùng nổ sức sống.

Bằng chứng tổng hợp: Không có tác dụng tăng lực

Để làm rõ hiệu quả thực sự của vitamin B12 ở người không bị thiếu hụt, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 16 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với tổng cộng 6.276 người tham gia ^[1]. Nghiên cứu nhằm đánh giá tác dụng của việc bổ sung B12 đơn lẻ hoặc kết hợp acid folic, vitamin B6 lên chức năng nhận thức, triệu chứng trầm cảm và chứng mệt mỏi vô căn ở những người không có bệnh lý thần kinh tiến triển hay thiếu hụt B12 rõ rệt ^[1].

Kết quả phân tích gộp chỉ ra rằng việc bổ sung B12 đơn lẻ hay phức hợp vitamin B đều không đem lại bằng chứng cải thiện trên bất kỳ khía cạnh nào của chức năng nhận thức ^[1]. Phân tích hồi quy gộp cũng không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa hiệu quả điều trị và các yếu tố dự báo ^[1]. Các nhà nghiên cứu đồng thời không phát hiện tác dụng tổng thể đối với các thang đo trầm cảm, và việc bổ sung vitamin B12 nhiều khả năng không có hiệu quả cải thiện chức năng nhận thức hay triệu chứng trầm cảm ở đối tượng này ^[1]. Đáng chú ý, chỉ có đúng một nghiên cứu báo cáo dữ liệu về tình trạng mệt mỏi vô căn, khiến phân tích gộp về chỉ số này không thể thực hiện do thiếu dữ liệu lâm sàng ^[1].

Bổ sung liều cao ở người có vi chất bình thường

Để kiểm chứng việc dùng vitamin B12 liều cao nhằm trị mệt mỏi ngoài phác đồ quy ước, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2018 đã theo dõi 95 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc viêm ruột (IBD) ^[4]. Tất cả bệnh nhân từ 18 đến 65 tuổi này đều bị mệt mỏi gây suy giảm hoạt động nhưng nồng độ vitamin B12 trong máu hoàn toàn bình thường (từ 150 pmol/l trở lên) ^[4].

Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để uống 1.000 microgam vitamin B12 mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong 8 tuần liên tục ^[4]. Kết quả đo lường mệt mỏi qua thang điểm Đánh giá Sức mạnh Cá nhân (CIS) cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm mệt mỏi chủ quan giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng (mức thay đổi lần lượt là -8,1 ± 9,5 và -8,3 ± 10,6) ^[4]. Mặc dù phân nhóm động lực có cải thiện nhẹ với mức thay đổi điểm -2,2 ± 4,6, nghiên cứu không ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa về trầm cảm hay chất lượng cuộc sống ^[4]. Các tác giả kết luận việc dùng vitamin B12 dư thừa không mang lại hiệu quả lâm sàng trong việc đẩy lùi mệt mỏi ở người có vi chất bình thường ^[4].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, chéo phân chia khác vào năm 2021 đã tiến hành đánh giá hiệu quả của việc tiêm bắp vitamin B12 đối với hoạt động biểu diễn của 20 ca sĩ chuyên nghiệp có triệu chứng mệt mỏi thanh âm nhẹ nhưng không thiếu hụt B12 ^[5]. Khoảng một phần ba số ca sĩ thường tin rằng tiêm B12 giúp cải thiện sức bền và giảm mệt mỏi thanh âm, nhưng bằng chứng khách quan trước đó chưa từng được xác lập ^[5].

Trong thử nghiệm này, mỗi ca sĩ được tiêm bắp 1.000 microgam cyanocobalamin hoặc giả dược nước muối sinh lý 0,9%, sau đó đổi chéo nhóm sau thời gian đào thải ít nhất 4 tuần ^[5]. Kết quả theo dõi tại các thời điểm 1 giờ, 3 giờ, 24 giờ, 72 giờ và 1 tuần cho thấy sự cải thiện sau tiêm B12 chỉ tương đương với khi tiêm giả dược ^[5]. Tại mốc 72 giờ, điểm số đánh giá độ khó giọng hát SVHI-10 thay đổi trung vị là 1 điểm ở nhóm tiêm B12 so với 3 điểm ở nhóm dùng giả dược ^[5]. Cảm giác "tăng lực" hay giảm mệt mỏi tức thì khi tiêm vi chất thực chất chỉ là hiệu ứng tâm lý giả dược.

Giới hạn của các nghiên cứu hiện nay

Các nghiên cứu lâm sàng hiện tại cung cấp bằng chứng rõ ràng bác bỏ việc lạm dụng vitamin B12 cho người khỏe mạnh, song vẫn tồn tại một số giới hạn phương pháp luận. Nhiều khảo sát về mối liên hệ giữa vi chất và mệt mỏi chỉ dừng lại ở thiết kế cắt ngang, điển hình như nghiên cứu trên bệnh nhân sau đột quỵ lỗ khuyết năm 2012, khiến việc xác định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối gặp khó khăn ^[2].

Ngoài ra, số lượng thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng chuyên biệt đánh giá triệu chứng mệt mỏi đơn thuần ở người có nồng độ B12 bình thường vẫn còn hạn chế về quy mô cỡ mẫu [1, 5]. Thử nghiệm trên ca sĩ chỉ bao gồm 20 người tham gia, trong khi thử nghiệm trên người bệnh đường ruột giới hạn ở 95 đối tượng [2, 5]. Cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên quy mô lớn hơn để củng cố các dữ liệu về tác động dài hạn của vi chất.

Ai là người thực sự cần bổ sung?

Vitamin B12 là vi chất sống còn, nhưng việc bổ sung chỉ mang lại giá trị điều trị và nâng cao thể trạng khi cơ thể thực sự bị thiếu hụt hoặc có nguy cơ kém hấp thu nghiêm trọng. Bệnh nhân có tiền sử cắt đoạn hồi tràng trong điều trị bệnh lý đường ruột thường có nguy cơ cao thiếu hụt B12 và cần được theo dõi định kỳ để can thiệp kịp thời ^[6]. Tương tự, bệnh nhân thiếu máu cần được xét nghiệm đầy đủ các chỉ số sắt, acid folic và vitamin B12 để xác định đúng nguyên nhân trước khi kê đơn vi chất ^[6].

Tại các quần thể có nguy cơ cao, phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ cũng là nhóm đối tượng thường đối mặt với nguy cơ thiếu máu và thiếu hụt vi chất dinh dưỡng ^[7]. Việc thiếu hụt vitamin B12 có thể làm tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh ở thai nhi, do đó các chương trình tăng cường vi chất qua thực phẩm đang được triển khai nghiên cứu nhằm bảo vệ sức khỏe sinh sản diện rộng ^[7]. Những người ăn thuần chay kéo dài hoặc người cao tuổi suy giảm tiết dịch vị dạ dày cũng là nhóm đối tượng dễ thiếu hụt cần có sự tư vấn y khoa.

Đối với những người có thể trạng bình thường, không mắc bệnh lý kém hấp thu và có chế độ ăn uống đa dạng, việc tự ý uống hoặc tiêm vitamin B12 liều cao không đem lại lợi ích nâng cao sức sống [1, 2]. Thay vào đó, việc này chỉ làm tăng gánh nặng chi phí kinh tế không cần thiết.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để duy trì năng lượng bền vững mỗi ngày, độc giả không nên phụ thuộc vào các viên uống bổ sung vi chất như một biện pháp giải cứu cấp tốc. Cơ thể nhận vitamin B12 tối ưu nhất thông qua chế độ ăn uống cân bằng với các thực phẩm tự nhiên như thịt, cá, trứng, sữa và các sản phẩm từ động vật. Nhu cầu hấp thu hàng ngày của cơ thể là có giới hạn; lượng vitamin B12 tan trong nước dư thừa khi vượt ngưỡng hấp thu của ruột sẽ bị đào thải ra ngoài mà không tạo ra bất kỳ nguồn năng lượng bổ sung nào.

Khi thường xuyên gặp phải tình trạng mệt mỏi kéo dài, uể oải hay suy giảm tập trung, điều quan trọng nhất là đi khám tại các cơ sở y tế để xét nghiệm máu kiểm tra nồng độ vi chất cụ thể, thay vì tự ý mua thuốc bổ hoặc tiêm vi chất theo truyền miệng. Việc bổ sung bất kỳ loại vitamin nào chỉ nên thực hiện dưới sự hướng dẫn chuyên môn của bác sĩ khi có bằng chứng thiếu hụt rõ ràng trên cận lâm sàng.

Cảm giác kiệt sức thường là hệ quả của thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài hoặc chế độ sinh hoạt thiếu khoa học. Xây dựng lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc, kiểm soát áp lực tinh thần và ăn uống đa dạng dưỡng chất mới chính là nền tảng cốt lõi giúp tái tạo sinh lực một cách an toàn và bền vững nhất.