Lời đồn và thắc mắc thường gặp
Trong y học cổ truyền phương Tây, chi Vót (Viburnum) sở hữu nhiều loài cây thuốc quen thuộc, nổi bật nhất là Vót châu Âu (Viburnum opulus) và Vót lá mận (Viburnum prunifolium). Nhiều người thường nhầm lẫn giữa hai loài cây này hoặc cho rằng chúng có cùng thành phần hoạt chất và công dụng tương đương nhau. Thắc mắc phổ biến nhất là liệu hai loại thảo dược này có thể thay thế lẫn nhau trong việc chăm sóc sức khỏe hay không.
Câu trả lời trực tiếp là: Hiện tại, kho dữ liệu nghiên cứu khoa học được cung cấp chỉ tập trung phân tích chi tiết về mặt hình thái, thành phần hóa thực vật và hoạt tính sinh học của loài Vót châu Âu (Viburnum opulus), đặt trong sự so sánh với các loài khác như Viburnum lantana hay Viburnum tinus. Hoàn toàn chưa có dữ liệu nghiên cứu đối chứng trực tiếp về thành phần hóa thực vật cũng như chỉ định lâm sàng của Vót lá mận (Viburnum prunifolium) trong nguồn tài liệu được xác thực. Vì vậy, việc khẳng định sự tương đồng hay khác biệt y học giữa hai loài này là chưa đủ cơ sở khoa học nếu chỉ dựa trên các dữ liệu hiện có.
Đặc tính thực vật của Vót châu Âu
Về mặt phân loại học, loài Vót châu Âu (Viburnum opulus L.) thuộc chi Viburnum, họ Adoxaceae (trước đây xếp vào họ Caprifoliaceae) [1], [2]. Cây mọc tự nhiên phổ biến tại các vùng châu Âu, Bắc Á, Bắc Phi và miền trung nước Nga [2]. Quả của Vót châu Âu là loại quả hạch một hạt, có dạng hình cầu, khi chín mang màu đỏ tươi hoặc san hô rực rỡ, thịt quả tương đối chắc chắn [3], [2].
Khi nghiên cứu về cấu trúc giải phẫu hình thái học, một nghiên cứu năm 2018 cho thấy quả của Vót châu Âu có trọng lượng và kích thước lớn gấp hai lần so với loài V. lantana, mặc dù số lượng quả trên mỗi cụm hoa ít hơn khoảng 15% [3]. Hạt của loài cây này bị ép dẹt mạnh và chiếm khoảng 20% trọng lượng toàn bộ quả [3]. Mặt cắt ngang của hạch quả có hình dạng thấu kính, bề mặt nội quả bì nhẵn bóng và được cấu tạo bởi năm lớp tế bào [3]. Nhìn chung ở chi Viburnum, các loài quả đỏ như V. opulus thường mọng nước, hàm lượng ẩm cao, lượng lipid thấp và carbohydrate cao, với phần hạch dẹt chiếm tỷ lệ thể tích nhỏ trong quả [4].
Hoạt chất sinh học phong phú trong Vót châu Âu
Các bộ phận của cây Vót châu Âu chứa đựng hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên vô cùng dồi dào, đặc biệt là nhóm hợp chất phenolic và flavonoid [5], [6]. Một nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng hàm lượng tổng phenolics có sự biến động lớn giữa các bộ phận của cây [6]. Ở lá cây, tổng phenolics đạt khoảng 10,73 đến 10,75 mg/g trọng lượng khô đối với cả cây hoang dại và giống trồng Roseum [6]. Vỏ cây Vót châu Âu có nồng độ phenolics vượt trội hơn hẳn so với hoa và quả, đạt mức từ 3,51 đến 3,98 g/100 g trọng lượng khô [6]. Đối với quả tươi, hàm lượng phenolics dao động theo nguồn gốc địa lý: tại Thổ Nhĩ Kỳ từ 0,62-0,99 g/100 g; Nga từ 0,40-0,73 g/100 g; Cộng hòa Séc từ 0,68-0,83 g/100 g và Litva đạt 0,75-1,46 g/100 g trọng lượng tươi [6].
Bên cạnh đó, hàm lượng flavonoid trong lá Vót châu Âu dao động từ 10,10 đến 10,62 mg/g trọng lượng khô, trong khi ở quả tươi con số này đạt từ 187 đến 489 g/100 g trọng lượng tươi nhờ sự hiện diện của sắc tố anthocyanin và carotenoid [6]. Hợp chất proanthocyanidin chiếm hơn 50% tổng lượng phenolics trong quả tươi, và chiếm từ 0,22 g/100 g ở hoa đến 1,03 g/100 g trọng lượng khô ở vỏ cây [6]. Ngoài ra, dịch chiết nước quả Vót châu Âu còn được phân tích thấy chứa các axit phenolic nổi bật như coumaroyl-quinic acid, chlorogenic acid, procyanidin B2 và procyanidin trimer [5].
Các bằng chứng khoa học về tác dụng sinh học
Khả năng chống oxy hóa của Vót châu Âu đã được khẳng định qua nhiều phương pháp thử nghiệm khác nhau [1], [5]. Trong thử nghiệm bắt gốc tự do superoxide anion, dịch chiết cành của Vót châu Âu và loài V. lantana đều cho thấy tác dụng ức chế phụ thuộc theo nồng độ [1]. Trong phép đo DPPH, dịch chiết cành Vót châu Âu thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do mạnh mẽ với giá trị IC50 đạt 0,014 mg/ml, vượt trội hơn dịch chiết lá và cành của V. lantana cũng như dịch chiết từ quả Vót châu Âu (IC50 đạt 0,057 mg/ml) [1]. Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 cũng xác nhận dịch ép quả và hạt V. opulus thể hiện hoạt tính bắt gốc tự do DPPH rất mạnh với chỉ số EC50 là 2,35 mg/mg DPPH, cao hơn nhiều so với phần thịt quả đơn thuần (EC50 đạt 24,56 mg/mg DPPH) [5].
Về tác động chuyển hóa, một nghiên cứu năm 2021 tiến hành mô phỏng tiêu hóa trong ống nghiệm đối với nước ép quả Vót châu Âu (bao gồm nước ép tươi và nước ép giàu polyphenol) [2]. Kết quả trên mô hình tế bào cho thấy phân đoạn khả dụng sinh học sau tiêu hóa đã kích thích hấp thu glucose và làm giảm tích tụ mỡ ở tế bào cơ L6 và tế bào gan HepG2 [2]. Trên dòng tế bào mỡ 3T3-L1, các phân đoạn này còn làm giảm sự tiết các cytokine gây viêm nguy hiểm như interleukin-6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [2]. Tuy nhiên, quá trình tiêu hóa trong ống nghiệm làm giảm lượng axit chlorogenic từ 7 đến gần 30 lần, đồng thời các phân đoạn này làm gia tăng căng thẳng oxy hóa ở tế bào đảo tụy MIN6 và làm giảm sự tiết insulin kích thích bởi glucose [2].
Giới hạn nghiên cứu và sự thiếu hụt dữ liệu về Vót lá mận
Mặc dù Vót châu Âu bộc lộ nhiều tiềm năng dược lý quý giá, phần lớn các kết quả ghi nhận đều xuất phát từ các mô hình thí nghiệm ống nghiệm (in vitro) hoặc trên dòng tế bào biệt hóa [5], [2]. Chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để đưa ra các hướng dẫn điều trị bệnh chính thức. Hơn nữa, sự biến đổi và suy giảm nồng độ hoạt chất dưới tác động của các men tiêu hóa trong dạ dày và ruột cho thấy hiệu quả trên cơ thể sống có thể khác xa so với các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm [2].
Đặc biệt, đối với câu hỏi so sánh giữa Vót châu Âu và Vót lá mận (Viburnum prunifolium), hiện chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về Vót lá mận trong tài liệu nghiên cứu hiện có. Các thông tin đối chứng chỉ xoay quanh Vót châu Âu và các loài cùng chi khác như Viburnum lantana (về cấu trúc quả, khả năng chống oxy hóa) [3], [1] hay sự tương tác sinh thái đối kháng với bọ cánh cứng Pyrrhalta viburni giữa Vót châu Âu và Viburnum tinus [7], [8]. Do đó, người tiêu dùng không thể tùy tiện quy chụp hoạt tính sinh học hay chỉ định truyền thống của Vót lá mận vào Vót châu Âu và ngược lại.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Quả tươi của Vót châu Âu có vị rất đắng và chát gắt do hàm lượng tannin cùng các axit hữu cơ đậm đặc, vì vậy các tài liệu đều ghi nhận loại quả này thường không được ưa chuộng để ăn tươi trực tiếp [2]. Việc ăn trực tiếp quả sống chưa qua chế biến có thể gây khó chịu cho hệ tiêu hóa hoặc dạ dày nhạy cảm.
Đặc biệt, dựa trên phát hiện từ nghiên cứu in vitro năm 2021, các phân đoạn tiêu hóa của nước ép Vót châu Âu có biểu hiện làm giảm bài tiết insulin và tăng stress oxy hóa trên tế bào beta đảo tụy MIN6 [2]. Do đó, những người đang mắc bệnh lý tiểu đường, người có rối loạn chức năng tụy, phụ nữ mang thai hoặc người đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết cần hết sức cẩn trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ Vót châu Âu nếu chưa có ý kiến chuyên môn từ bác sĩ điều trị.
Ứng dụng thực tế đúng cách
Trong đời sống thường ngày tại các nước châu Âu, Nga hay Thổ Nhĩ Kỳ, quả Vót châu Âu thường được người dân thu hái và chế biến nhiệt để giảm bớt vị đắng chát [2]. Chúng được ứng dụng để làm mứt, thạch, siro, rượu mùi, làm nhân bánh nướng "Kalinnikov", hoặc phơi khô pha trà thảo mộc [2]. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, loại quả này còn được ứng dụng để sản xuất một thức uống lên men truyền thống không cồn có tên gọi địa phương [2].
Người tiêu dùng nếu muốn tiếp cận các lợi ích chống oxy hóa của loài cây này nên ưu tiên sử dụng các dạng thực phẩm chế biến truyền thống với lượng vừa phải. Tuyệt đối không tự ý mua và dùng lẫn lộn giữa các loài Vót khác nhau khi chưa được kiểm định danh tính loài thực vật. Trước khi sử dụng bất kỳ chiết xuất thảo dược nào từ chi Vót nhằm mục đích hỗ trợ sức khỏe, việc tham khảo ý kiến của chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ là điều bắt buộc.
Tóm lại, Vót châu Âu (Viburnum opulus) là loại thảo dược sở hữu hàm lượng chất chống oxy hóa dồi dào với nhiều tiềm năng sinh học in vitro đã được chứng minh [5], [2]. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học đối chứng về Vót lá mận (Viburnum prunifolium) vẫn còn thiếu hụt trong tài liệu nghiên cứu. Người dân cần tiếp cận thông tin y học cổ truyền một cách tỉnh táo, thận trọng và luôn tham vấn chuyên môn y tế trước khi áp dụng.
