Nhiều người tiêu dùng thường nhầm lẫn giữa các loài thực vật thuộc chi quế do đặc điểm hình thái và mùi thơm tương đối giống nhau. Sự nhầm lẫn giữa các loài thảo mộc tự nhiên như vù hương và quế thương phẩm có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc ảnh hưởng bất lợi tới sức khỏe. Việc phân biệt rõ thành phần hóa học, đặc biệt là cinnamaldehyde và các độc chất tự nhiên, là yếu tố then chốt để bảo vệ sức khỏe gia đình.
Dù cùng thuộc chi Cinnamomum họ Long não (Lauraceae) gồm hơn 336 loài cây thân gỗ và cây bụi thơm, mỗi loài lại sở hữu thành phần hoạt chất riêng biệt [1]. Các loài quế thương phẩm như quế thanh Ceylon (Cinnamomum verum) hay quế đơn (Cinnamomum cassia) chứa hàm lượng cinnamaldehyde cao đem lại dược tính đặc trưng [1], [2]. Tuy nhiên, các tài liệu nghiên cứu hiện có trong bài chỉ tập trung xác minh hoạt chất của các loài quế thương mại như C. verum, C. cassia, C. burmannii, C. loureiroi mà chưa có dữ liệu phân tích hóa học cụ thể về vù hương hay safrole.
Chi Cinnamomum và sự đa dạng hoạt chất
Chi Cinnamomum thuộc họ Lauraceae bao gồm khoảng 336 loài phân bố chủ yếu tại châu Á, châu Úc và các đảo Thái Bình Dương [1]. Các loài cây này có giá trị kinh tế rất lớn, thường được khai thác vỏ, lá và hoa để làm gia vị thực phẩm cũng như chiết xuất tinh dầu thơm [1], [3]. Tinh dầu của chi này chứa đựng sự phong phú của các hợp chất nhóm benzenoid và phenylpropanoid [1].
Thành phần bay hơi chủ đạo của chi quế bao gồm cinnamaldehyde, eugenol, cinnamyl axetat, linalool và coumarin tùy thuộc vào từng loài và từng bộ phận của cây [4], [5]. Khi tiếp xúc lâu ngoài không khí, cinnamaldehyde sẽ hấp thụ oxy, thay đổi màu sắc và tạo ra mùi thơm cay nồng đặc trưng của vỏ quế [4]. Chính các hợp chất này mang lại những đặc tính sinh học quan trọng, từ chống oxy hóa, kháng nấm đến ngăn ngừa mầm bệnh vi khuẩn [6], [3].
Điểm khác biệt giữa các loài quế trong nghiên cứu
Các bằng chứng khoa học cho thấy sự khác nhau rõ rệt về mặt hóa học giữa các loài thuộc chi quế. Nghiên cứu năm 2021 tổng hợp thành phần cho thấy vỏ quế Cinnamomum verum chứa hàm lượng cinnamaldehyde đạt 59%, benzaldehyde 12% và eugenol 5% [4]. Ngược lại, tinh dầu lá Cinnamomum burmannii chứa 60% trans-cinnamaldehyde, 18% eugenol và chứa tới 14% coumarin [4]. Trong khi đó, dầu vỏ thân của loài Cinnamomum iners lại có thành phần chính là 1,8-cineole chiếm 41% và alpha-terpineol chiếm 15% [4].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2023 phân tích bốn loài quế chính gồm C. verum, C. burmannii, C. cassia và C. loureiroi cho thấy C. verum không gây độc cho gan và thường bị pha trộn với các loài quế rẻ tiền hơn nhưng tiềm ẩn nguy cơ gây độc gan [5]. Chiết xuất methanol 80% từ bốn loài này cho thấy hàm lượng polyphenol dao động từ 42,16 đến 182,85 mg GAE/g và flavonoid từ 0,80 đến 1,07 mg QE/g [5]. Đáng chú ý, C. verum thể hiện mức eugenol cao nhất đạt 5,77% và coumarin thấp nhất ở mức 1,90% so với ba loài còn lại [5].
Bằng chứng phòng thí nghiệm về hoạt tính sinh học
Nghiên cứu công bố năm 2020 trên hai hóa tuýp (chemotype) tinh dầu Cinnamomum verum tại Maranhao, Brazil ghi nhận tinh dầu vỏ gỗ hóa tuýp Sao Luis chứa tới 89,3% (E)-cinnamaldehyde [6]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy tinh dầu lá có hoạt tính dọn gốc tự do DPPH với nồng độ ức chế đạt trên 80% so với đối chứng Trolox, đồng thời thể hiện hiệu lực kháng nấm Colletotrichum musae từ 70% đến 100% [6].
Thử nghiệm in vitro năm 2024 khảo sát tinh dầu vỏ quế C. verum chứa 75,9% (E)-cinnamaldehyde ghi nhận hiệu quả ức chế các enzyme gồm neuraminidase (NA), TMPRSS2 và ACE2 [7]. Ở nồng độ 20 microgam/mL tinh dầu quế và 5 microgam/mL (E)-cinnamaldehyde tinh khiết, tỷ lệ ức chế các enzyme này dao động từ 54,2% đến 89,9% [7]. Riêng hợp chất (E)-cinnamaldehyde đạt mức ức chế enzyme ACE2 lên đến 89,9% trên mô hình mô phỏng phân tử [7].
Nghiên cứu năm 2021 về tinh dầu lá và hoa của C. verum cũng xác nhận khả năng kiểm soát vi khuẩn gram âm, gram dương và tác dụng đuổi côn trùng [3]. Tinh dầu lá quế có hiệu quả xông hơi diệt mọt Sitophilus oryzae và Callosobruchus maculatus cao hơn hoa từ 10% đến 20% mà không gây độc hại đáng kể cho cá bảy màu thử nghiệm sinh thái [3]. Ngoài ra, nghiên cứu chưng cất hơi nước vỏ năm 2021 ghi nhận hiệu suất tinh dầu của C. cassia đạt 1,12% (thể tích/khối lượng), C. verum đạt 1,01% và C. loureiroi đạt 0,82%, với khả năng tiêu diệt muỗi Aedes trưởng thành [8].
Giới hạn khoa học về vù hương và safrole
Mặc dù chủ đề so sánh giữa vù hương và quế về cinnamaldehyde cùng safrole rất quan trọng để phòng ngừa nhầm lẫn độc tính, các trích đoạn khoa học hiện có chưa ghi nhận dữ liệu về loài vù hương cũng như hợp chất safrole. Dữ liệu công bố hiện thời chỉ phân tích đặc tính hóa học, độc tính coumarin gây hại gan và hiệu quả sinh học trên các loài C. verum, C. cassia, C. burmannii, C. loureiroi và C. iners [1], [4], [5]. Do đó, chưa thể kết luận hàm lượng safrole hay mức độ tương đồng hoạt chất của vù hương so với quế dựa trên các tài liệu này.
Về phương pháp nhận diện, nghiên cứu năm 2022 và 2023 nhấn mạnh việc phân loại bằng hình thái ngoài rất dễ nhầm do biến thái di truyền [1], [2]. Các nhà khoa học đã dùng chỉ thị phân tử DNA barcode (chẳng hạn gen rbcL, matK, psbA-trnH) kết hợp sắc ký khí để xác thực C. verum [1]. Nghiên cứu năm 2023 phát triển chỉ thị SCAR-CV từ đoạn khuếch đại ISSR-37, cho đoạn đặc hiệu 190 bp giúp phân biệt nhanh chóng C. verum thật với C. cassia trong phòng thí nghiệm [2].
Nguy cơ độc tính và hiểu lầm thường gặp
Nhiều người tiêu dùng mặc định mọi loại thảo mộc có mùi thơm cay dạng vỏ cây thuộc chi Cinnamomum đều an toàn như nhau và có thể dùng thay thế tự do. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn tới hậu quả tiêu cực đối với cơ quan nội tạng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng các loài quế thay thế giá rẻ như C. cassia, C. burmannii hay C. loureiroi có nguy cơ gây độc cho gan nếu lạm dụng lâu dài, trong khi C. verum được xếp vào nhóm không gây độc gan nhờ lượng coumarin rất thấp [5].
Thành phần coumarin trong C. burmannii có thể chiếm tới 14% trong tinh dầu lá, hoặc ở mức cao hơn nhiều so với tỷ lệ 1,90% có trong C. verum [4], [5]. Việc tự ý thu hái các loại vỏ cây rừng có mùi thơm tương tự quế (như vù hương) đem sắc uống hoặc ngâm rượu mà không qua kiểm nghiệm hoạt chất có thể khiến cơ thể phơi nhiễm với những chất bay hơi gây hại cho tế bào gan hoặc thận mà người dùng không hề hay biết.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử mắc các bệnh lý về gan như viêm gan mạn tính, men gan tăng cao hoặc xơ gan cần hết sức cẩn trọng khi sử dụng các sản phẩm từ vỏ quế [5]. Nhóm đối tượng này nên ưu tiên các nguồn quế chính chuẩn đã được kiểm định như Cinnamomum verum để hạn chế tối đa nguy cơ dung nạp coumarin gây độc tế bào gan [5].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý sử dụng các loại tinh dầu quế nguyên chất hay vỏ cây không rõ nguồn gốc. Mặc dù các thử nghiệm phòng thí nghiệm ghi nhận hoạt tính kháng virus, chống nấm và chống muỗi, những kết quả này mới thực hiện trên đĩa nghiệm in vitro hoặc mô hình côn trùng mà chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đầy đủ trên người [6], [7], [8]. Người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ trước khi sử dụng thảo dược chiết xuất đậm đặc.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và đúng cách
Đối với các sản phẩm từ quế thương phẩm, người dùng chỉ nên sử dụng một lượng vừa phải trong chế biến món ăn hằng ngày nhằm mục đích tạo mùi thơm và hỗ trợ chống oxy hóa tự nhiên [6], [5]. Tuyệt đối không thu hái hay tự ý dùng các loại vỏ cây dại có mùi thơm như vù hương để làm thuốc khi chưa có sự tư vấn xác định loài chính xác từ chuyên gia thực vật hoặc dược sĩ chuyên môn.
Không dùng tinh dầu nguyên chất chiết xuất từ chi Cinnamomum để uống trực tiếp vì các hợp chất cinnamaldehyde nồng độ cao có tính kích ứng rất mạnh [7]. Khi muốn phòng ngừa muỗi hoặc kháng khuẩn không gian sống, có thể ứng dụng tinh dầu dạng khuếch tán ngoài môi trường dựa trên các đặc tính xua đuổi côn trùng đã được ghi nhận [3], [8]. Trong mọi trường hợp có bệnh lý nền, việc thăm khám và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ vẫn là nguyên tắc quan trọng nhất.
Người tiêu dùng cần thận trọng khi tiếp cận các loài thảo mộc tự nhiên mang hương thơm tương tự quế. Để phòng tránh độc tính đối với gan và nguy cơ nhiễm độc chất lạ, hãy lựa chọn các sản phẩm vỏ quế có nguồn gốc kiểm định rõ ràng. Không tự ý thay thế các vị thuốc Đông y khi chưa có sự hướng dẫn cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa.
