Xoa dầu tràm gió lên vùng cơ khớp đau nhức là thói quen quen thuộc của nhiều gia đình Việt Nam. Cảm giác ấm nóng lan tỏa nhanh chóng tạo cảm giác cơn đau dịu hẳn đi. Tuy nhiên, liệu biện pháp dân gian này thực sự giúp phục hồi tổn thương cơ xương khớp, hay chỉ tạo cảm giác đánh lừa não bộ?

Thực tế khoa học cho thấy các hoạt chất cay nóng và làm mát bôi ngoài da chỉ mang lại tác dụng giảm đau tạm thời chứ không chữa lành tổn thương gốc rễ. Chúng vận hành theo cơ chế giảm đau đối kháng (counter-irritation), kích thích thụ thể da nhằm chặn đứng tín hiệu đau truyền về hệ thần kinh [1], [2].

Cơ chế tác động: Đánh lừa hệ thống dẫn truyền cảm giác đau

Khi xoa bóp dầu ngoài da, các chất kích ứng bề mặt tác động trực tiếp lên hệ thống cảm giác ngoại vi [1]. Hoạt chất menthol kích thích thụ thể lạnh TRPM8, tạo cảm giác tê mát tức thì [3]. Ngược lại, những chất gây cay nóng kích thích thụ thể nhiệt để làm phân tán cảm giác đau nguyên bản [4].

Cơ chế này hoạt động bằng cách kích thích các thụ thể cảm giác đau ở biểu bì nhằm ức chế hoạt động phóng điện bất thường của tế bào thần kinh truyền cảm giác đau từ cơ bắp sâu bên dưới [2]. Khi kích ứng da xuất hiện ngay trên vùng cơ tổn thương, tín hiệu đau truyền lên tủy sống và não bộ bị giảm rõ rệt [2].

Ngoài ra, thử nghiệm cho thấy l-menthol liều 1-30% ở chuột nhắt tạo hiệu ứng giảm đau mạnh trong giai đoạn sớm (0-5 phút) qua hệ thống opioid nội sinh và cơ chế gây tê cục bộ tại chỗ [1]. Tác động này hoàn toàn không ức chế phù nề do carrageenan và không chặn đứng phản ứng tổng hợp prostaglandin E2 [1]. Điều đó chứng minh các chất này không trực tiếp dập tắt phản ứng viêm tại mô tổn thương [1].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì?

Một thử nghiệm năm 2016 trên 14 người tình nguyện khỏe mạnh đã kiểm tra tác động đối kháng của L-menthol nồng độ 40% [3]. Các đối tượng được gây đau và viêm thần kinh thực nghiệm bằng trans-cinnamaldehyde (CA) 10% trên diện tích cẳng tay 3 x 3 cm trong 20 phút [3].

Kết quả ghi nhận L-menthol 40% bôi đồng thời giúp giảm cường độ đau tự phát (p < 0,01), giảm viêm thần kinh (p < 0,01) và giảm hiện tượng tăng cảm giác đau do nhiệt cũng như cơ học bề mặt (p < 0,05) [3]. Nghiên cứu chứng minh tác dụng giảm đau thực sự tồn tại nhưng là phản xạ ức chế dẫn truyền tạm thời trên mô hình da người khỏe mạnh [3].

Nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống bị gây đau cơ viêm bằng chất CFA (tiêm vào cơ chày trước) đã làm sáng tỏ hơn tác dụng này [2]. Khi bôi các chất kích ứng da tại vùng da ngay trên khối cơ viêm, tình trạng quá mẫn cơ học và giảm khả năng chịu lực của chi sau được cải thiện rõ rệt [2]. Ngược lại, hiệu ứng giảm đau biến mất hoàn toàn khi bôi ở lòng bàn chân cùng bên, chân đối diện, hoặc khi dây thần kinh bì tương ứng bị cắt đứt [2].

Về mặt lâm sàng, báo cáo năm 2002 ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 76 tuổi bị đau thần kinh sau zona kháng trị [5]. Khi bôi dầu bạc hà nguyên chất chứa 10% menthol lên da, bệnh nhân cải thiện cơn đau gần như ngay lập tức và hiệu quả kéo dài 4-6 giờ sau khi thoa [5]. Theo dõi suốt 2 tháng cho thấy bệnh nhân duy trì được tác dụng giảm đau và chỉ gặp tác dụng phụ nhỏ [5].

Cần lưu ý tinh dầu tràm gió (cajuput oil) từng được kiểm tra trong nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2013 [6]. Kết quả ghi nhận cajuput oil có khả năng ức chế mảng virus herpes simplex type 1 (HSV-1) trên tế bào thận khỉ ở nồng độ IC50 là 7,5 microg/ml, làm giảm 66% mảng virus [6]. Tuy nhiên, hoạt tính kháng virus in vitro này không phản ánh hiệu quả giảm đau cơ xương khớp trên người [6].

Đối với các loài tràm khác như Croton cajucara, nghiên cứu năm 1999 ghi nhận dịch chiết đường uống liều 1000 mg/kg có tác dụng giảm co thắt bụng ở chuột nhắt (giảm còn 6,8 ± 2,1 lần co thắt so với đối chứng 33,1 ± 2) và giảm phù chân do carrageenan ở liều 50-200 mg/kg [7]. Dù vậy, dữ liệu này dùng đường uống trên loài thực vật khác, không thể suy diễn cho thói quen bôi ngoài da tinh dầu tràm gió ở người [7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Tác dụng làm dịu cơn đau cục bộ của tinh dầu xoa bóp là có thật [1], [3]. Bằng việc tạo kích thích đối kháng lên bề mặt da, dầu bôi giúp giải tỏa cơn mỏi cơ cấp tính hoặc xoa dịu vùng đau dây thần kinh tạm thời trong vài giờ [5], [2].

Dẫu vậy, giới hạn bằng chứng cho thấy đây chỉ là biện pháp cắt cơn triệu chứng [1], [4]. Hoạt chất thoa ngoài da không tác động tới tổn thương cấu trúc khớp thoái hóa, không làm lành dây chằng rách, và không thay thế được thuốc kháng viêm toàn thân khi có viêm khớp tiến triển [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu xoa bóp

Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng dầu tràm gió có thể "đánh tan" ổ viêm sâu hay "chữa khỏi" bệnh viêm khớp mạn tính. Hoạt chất menthol không ức chế hình thành chất gây viêm prostaglandin E2, do đó không có tác dụng điều trị nguồn gốc viêm mô mềm bên dưới [1].

Nhiều người cũng lầm tưởng thoa dầu càng nóng rát, xoa bóp càng mạnh thì ổ khớp càng nhanh hồi phục. Việc lạm dụng chất kích ứng mạnh trên diện rộng dễ dẫn đến bỏng rát, kích ứng đỏ da tại chỗ mà không làm tăng thêm khả năng phục hồi tổn thương cơ xương [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có làn da mẫn cảm, chàm, viêm da tiếp xúc hoặc đang có vết thương hở tuyệt đối không bôi các sản phẩm kích ứng da [8], [4]. Các chất kích ứng bôi ngoài da có thể gây cảm giác châm chích, nóng rát và ban đỏ [8].

Chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn của việc bôi tinh dầu kích ứng liều cao trên diện rộng cho phụ nữ có thai, người cho con bú hoặc trẻ sơ sinh. Dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận trên người khỏe mạnh, bệnh nhân đau dây thần kinh sau zona, người bệnh ngứa mạn tính hoặc mô hình động vật [1], [5], [8], [3], [2]. Do đó các nhóm đối tượng nhạy cảm cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Chỉ nên sử dụng dầu bôi ngoài da như biện pháp hỗ trợ giảm đau tạm thời khi mỏi cơ sau vận động hoặc đau nhức cơ bắp thông thường [1], [2]. Thoa một lượng vừa phải lên vùng da lành lặn ngay trên khối cơ bị đau nhức [2].

Tránh bôi trên diện tích da quá lớn để phòng ngừa nguy cơ kích ứng hoặc nóng rát khó chịu [8]. Nếu cơn đau khớp kéo dài dai dẳng, sưng nóng đỏ hoặc kèm sốt, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chính xác thay vì tự ý xoa dầu kéo dài [1].

Xoa bóp tinh dầu mang lại tác dụng giảm đau thật sự thông qua cơ chế kích thích thụ thể bề mặt da để ức chế đường truyền đau [3], [2]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp đánh lừa cảm giác tạm thời chứ không trị dứt điểm căn nguyên bệnh lý [1]. Hãy lắng nghe cơ thể và kết hợp lối sống vận động hợp lý để bảo vệ sức khỏe hệ xương khớp.