Cây ba đậu tây (tên khoa học Hura crepitans) thường được trồng lấy bóng mát tại các đô thị hoặc khuôn viên vườn nhà. Nhiều người khi chặt tỉa cành cây hay vô tình tiếp xúc đã bị mủ trắng bắn vào mắt hoặc dính lên da, dẫn tới cảm giác bỏng rát dữ dội. Khi gặp sự cố này, phản ứng ban đầu quyết định trực tiếp tới nguy cơ tổn thương giác mạc và thời gian phục hồi.
Nếu bị mủ ba đậu tây bắn vào mắt hoặc dính vào da, hành động quan trọng nhất là xối rửa liên tục bằng nước sạch hoặc dung dịch muối sinh lý ngay lập tức, tuyệt đối không dụi mắt hay bôi các chất lạ, sau đó đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra tổn thương.
Độc tố trong mủ ba đậu tây gây hại thế nào?
Cây ba đậu tây thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), một họ thực vật nổi tiếng chứa nhiều chất gây kích ứng mạnh [1]. Mủ trắng của loại cây này chứa phức hợp các thành phần gây độc tế bào và phản ứng viêm bao gồm phorbol ester, dầu croton, lectin và các hợp chất terpen [1]. Các thành phần này khi tiếp xúc với niêm mạc hoặc biểu bì da sẽ kích hoạt phản ứng viêm cấp tính, làm vỡ liên kết tế bào bề mặt và gây giãn mạch cục bộ [1].
Các hợp chất terpen có trong nhựa cây không chỉ mang độc tính kích ứng tại chỗ mà còn được biết đến là những dị nguyên có khả năng kích hoạt phản ứng dị ứng [1]. Khi dính vào da nhạy cảm hoặc bắn vào kết mạc, phức hợp phorbol ester và dị nguyên này thúc đẩy phản ứng miễn dịch dữ dội, gây phù nề nhanh chóng [1].
Sự nguy hiểm của nhựa ba đậu tây nằm ở chỗ phản ứng tổn thương có thể tiến triển âm ỉ. Người bệnh ban đầu chỉ cảm thấy xót nhẹ, nhưng các độc chất ngấm sâu sẽ gây bào mòn lớp biểu mô nhạy cảm của giác mạc, mở đường cho viêm nhiễm nội nhãn nghiêm trọng nếu không loại bỏ độc chất sớm [2].
Bằng chứng khoa học về tổn thương do nhựa nhóm thầu dầu
Nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2000 tại Anh trên 7 bệnh nhân tiếp xúc mắt với nhựa các loài thực vật thuộc chi Euphorbia (cùng họ Thầu dầu với ba đậu tây) đã ghi nhận nhiều mức độ tổn thương mắt đáng lo ngại [2]. Tất cả bệnh nhân ban đầu đều có triệu chứng đau rát dữ dội kèm theo nhìn mờ [2]. Thị lực của phần lớn người bệnh bị suy giảm từ 1 đến 2 dòng trên bảng kiểm tra thị lực Snellen [2].
Đặc biệt, nghiên cứu ghi nhận 1 trường hợp có bệnh lý hoàng điểm liên quan đến tuổi tác đã bị suy giảm thị lực nghiêm trọng, từ mức 20/80 xuống chỉ còn nhận biết được cử động của bàn tay trước khi hồi phục [2]. Về mặt lâm sàng, các bác sĩ phát hiện phổ bệnh từ viêm kết mạc biểu mô nhẹ cho tới viêm giác mạc nặng kèm phù mô đệm, trợt tróc biểu mô giác mạc và viêm màng bồ đào trước [2].
Trong nhóm theo dõi trên, toàn bộ các dấu hiệu và triệu chứng viêm đã thoái lui sau khoảng 1 đến 2 tuần khi được điều trị nội khoa hỗ trợ kịp thời [2]. Phác đồ điều trị được ghi nhận bao gồm việc dùng thuốc nhỏ hoặc thuốc mỡ kháng sinh (chloramphenicol), kết hợp thuốc giãn đồng tử và thuốc nhỏ chứa steroid ở một số bệnh nhân [2]. Nghiên cứu nhấn mạnh tổn thương có thể tự giới hạn nếu được kiểm soát tốt, nhưng bác sĩ cần cảnh giác trước nguy cơ viêm màng bồ đào và nhiễm trùng đe dọa thị lực trong vài ngày đầu [2].
Bên cạnh tổn thương tại mắt, một báo cáo lâm sàng năm 2002 mô tả trường hợp nữ bệnh nhân 36 tuổi bị sưng phù dạng phù mạch và viêm mũi kết mạc kéo dài suốt 1 năm chỉ xảy ra khi ở nhà [1]. Qua khai thác bệnh sử và xét nghiệm lẩy da cho kết quả phản ứng dương tính gấp 2 lần với lá và thân cây ba đậu tây (Hura crepitans), các chuyên gia kết luận tiếp xúc với loại cây này gây ra phản ứng dị ứng thực sự [1].
4 bước sơ cứu khẩn cấp khi dính mủ ba đậu tây
Dựa trên nguyên tắc xử trí các tình huống cấp cứu nhãn khoa khẩn cấp, việc tiếp xúc với hóa chất đòi hỏi phải rửa mắt ngay lập tức bằng nước muối sinh lý [3]. Khi không may bị mủ ba đậu tây bắn vào mắt hoặc dính vào da, người bệnh cần thực hiện tuần tự 4 bước sau:
Bước 1: Rửa trôi độc chất liên tục bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý Ngay lập tức sử dụng dòng nước sạch chảy nhẹ hoặc nước muối sinh lý để rửa mắt hoặc vùng da bị dính mủ [3]. Với tổn thương mắt, giữ mí mắt mở to và nghiêng đầu về phía mắt bị thương để dòng nước chảy từ góc trong ra góc ngoài, tránh để nước chứa mủ chảy lan sang mắt lành. Thời gian xối rửa nên kéo dài liên tục từ 15 đến 20 phút để pha loãng và loại bỏ tối đa phorbol ester bám dính [1]. Với da, rửa vùng tiếp xúc dưới vòi nước chảy cùng xà phòng nhẹ.
Bước 2: Loại bỏ dị vật phụ và vật dụng nhiễm bẩn Nếu đang đeo kính áp tròng, hãy nhanh chóng tháo bỏ kính ngay trong quá trình rửa mắt, bởi kính áp tròng có thể giữ lại mủ cây và khiến độc chất tiếp xúc lâu hơn với giác mạc. Tháo bỏ cẩn thận quần áo, găng tay hoặc khăn dính nhựa cây, tránh để các phần vải dính mủ quệt vào mặt hay các vùng da lành khác.
Bước 3: Bảo vệ mắt và vùng da tổn thương tạm thời Sau khi rửa sạch, không được tự ý nhỏ bất kỳ loại thuốc tra mắt nào khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế. Người bệnh có thể che mắt nhẹ nhàng bằng gạc sạch hoặc tấm che bảo vệ mắt chuyên dụng để ngăn bụi bẩn và hạn chế chớp mắt gây đau đớn [3]. Tuyệt đối không băng ép quá chặt làm tăng áp lực lên nhãn cầu.
Bước 4: Đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa mắt Sau khi hoàn tất sơ cứu ban đầu, người bệnh cần đến bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa mắt càng sớm càng tốt. Bác sĩ sẽ sử dụng các thiết bị chuyên dụng như đèn khe để nhuộm giác mạc, đánh giá mức độ trợt biểu mô hoặc viêm màng bồ đào, từ đó kê đơn kháng sinh dự phòng, thuốc chống viêm phù hợp [2]. Nếu có thể, hãy chụp lại hình ảnh cây để hỗ trợ nhân viên y tế nhận diện nguồn gốc thực vật [2].
Hiểu lầm thường gặp trong sơ cứu mủ cây
Một sai lầm rất phổ biến là dùng tay dụi mắt liên tục khi cảm thấy nóng rát. Động tác chà xát này khiến độc chất cọ xát sâu hơn vào lớp tế bào biểu mô mỏng manh, làm tăng nguy cơ bong trợt biểu mô giác mạc trên diện rộng và tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập [2].
Nhiều người truyền tai nhau các mẹo dân gian như nhỏ sữa mẹ, nước chanh, giấm hay đắp các loại lá cây để "hút nọc độc". Đây là hành động cực kỳ nguy hiểm, có thể gây bỏng hóa chất thứ phát, làm nặng thêm tình trạng viêm mô đệm giác mạc và dẫn tới mù lòa vĩnh viễn.
Một hiểu lầm khác là chủ quan khi thấy triệu chứng thuyên giảm sau rửa nước. Nghiên cứu cho thấy tác động gây viêm giác mạc và viêm màng bồ đào từ nhựa cây có thể tiến triển âm ỉ trong vài ngày đầu [2]. Việc bỏ qua thăm khám y khoa có thể khiến tình trạng nhiễm trùng bùng phát mà không được kiểm soát kịp thời [2].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người có tiền sử mắc các bệnh lý thoái hóa mắt hoặc bệnh đáy mắt như bệnh lý hoàng điểm cần hết sức cẩn trọng, bởi sự suy giảm thị lực do biến chứng viêm giác mạc có thể diễn tiến nặng nề hơn rất nhiều so với người bình thường [2].
Những người có cơ địa dị ứng, hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng có nguy cơ xuất hiện phản ứng toàn thân như phù mạch, sưng mí mắt, nghẹt mũi và khó thở khi tiếp xúc với mủ hoặc bụi lá của cây ba đậu tây [1].
Trẻ nhỏ và người lớn tuổi là nhóm đối tượng dễ gặp rủi ro cao do phản xạ bảo vệ mắt chậm, lớp biểu mô giác mạc mỏng và khó tuân thủ đúng các thao tác sơ cứu rửa mắt kéo dài.
Biện pháp phòng tránh phơi nhiễm an toàn
Những người làm việc gần các loài thực vật họ Thầu dầu hoặc trực tiếp chăm sóc, cắt tỉa cành cây ba đậu tây bắt buộc phải mang đồ bảo hộ mắt như kính bảo hộ chuyên dụng [2]. Kính cần có viền chắn kín hai bên để ngăn mủ cây bắn vào khi chặt cành.
Khi xử lý các loại cây này, nên đeo găng tay cao su dày, mặc áo dài tay và dùng ủng để tránh mủ bắn vào da [2]. Tuyệt đối không dùng tay đang dính nhựa cây quẹt lên mặt, mũi hoặc mắt.
Tránh trồng cây ba đậu tây ở khu vực gần sân chơi trẻ em hoặc ban công nhà ở chật hẹp, hạn chế tối đa nguy cơ trẻ em vô tình bẻ cành làm mủ dính vào cơ thể hoặc hít phải dị nguyên gây viêm mũi kết mạc mạn tính [1].
