Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để kiểm soát chỉ số huyết áp khi nhận thấy cơ thể có dấu hiệu tăng áp lực lòng mạch. Trong số các cây thuốc quen thuộc trong dân gian, ba gạc lá vòng là một cái tên thường xuyên được nhắc tới nhờ khả năng hạ áp nhanh chóng. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng các chế phẩm từ loại cây này có thể dẫn tới một biến chứng nguy hiểm mà ít ai lường trước: tụt huyết áp tư thế đứng.
Tụt huyết áp tư thế là hiện tượng huyết áp tâm thu hoặc tâm trương giảm sâu khi người bệnh chuyển từ tư thế nằm hoặc ngồi sang tư thế đứng thẳng. Khi gặp tình trạng này, lượng máu cung cấp lên não bị suy giảm đột ngột, gây ra cảm giác choáng váng, hoa mắt, tối sầm mặt mày, thậm chí dẫn đến té ngã hoặc ngất xỉu. Với các chế phẩm từ ba gạc lá vòng, nguy cơ này xuất phát trực tiếp từ các hoạt chất sinh học đặc hiệu có tác động mạnh lên hệ thần kinh giao cảm.
Cơ chế tác động: Vì sao ba gạc lá vòng gây giãn mạch và tụt áp tư thế?
Hoạt chất nổi tiếng và có hoạt tính sinh học mạnh nhất được chiết xuất từ cây ba gạc là reserpine. Để hiểu vì sao hoạt chất này gây tụt huyết áp tư thế, cần nhìn vào cách cơ thể tự điều chỉnh huyết áp khi thay đổi tư thế sinh hoạt hàng ngày. Bình thường, khi một người đứng dậy, trọng lực sẽ kéo một lượng máu đáng kể dồn xuống các chi dưới và vùng bụng. Để ngăn huyết áp tụt dốc, hệ thần kinh giao cảm lập tức kích hoạt phản xạ co mạch ngoại vi và duy trì nhịp tim, giúp đẩy máu ngược trở lại não bộ.
Tuy nhiên, cơ chế tác động của hoạt chất trong cây ba gạc lại can thiệp trực tiếp vào quá trình này. Nghiên cứu thực nghiệm trên hệ tim mạch đã xác định reserpine có vị trí tác động là ức chế chức năng của các tế bào thần kinh giao cảm hậu hạch [1]. Cụ thể, các nhà khoa học nhận thấy reserpine và các chất cùng nhóm làm cạn kiệt chất dẫn truyền thần kinh norepinephrine từ các đầu mút thần kinh giao cảm ngoại vi [1]. Sự phụ thuộc của tác dụng hạ áp vào hoạt động của mạng lưới thần kinh giao cảm cũng đã được chứng minh qua các thử nghiệm ức chế hạch thần kinh [1].
Khi nồng độ norepinephrine bị suy giảm, các mạch máu ngoại vi mất đi tín hiệu kích thích co thắt tự nhiên, dẫn đến tình trạng giãn mạch diện rộng và làm giảm sức cản của mạch máu ngoại vi [1]. Khi người bệnh đứng lên đột ngột, cơ thể không còn đủ lượng norepinephrine dự trữ để kích hoạt phản xạ co mạch tức thời. Kết quả là máu bị ứ trệ ở phần dưới cơ thể, cung lượng tim giảm sút, dẫn đến hiện tượng tụt huyết áp tư thế đứng nghiêm trọng [1].
Bằng chứng lâm sàng về hiệu quả hạ áp và phản ứng khi đứng dậy
Tác dụng hạ áp của hoạt chất reserpine chiết xuất từ ba gạc đã được đưa vào nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng trên người bệnh tăng huyết áp nguyên phát. Trong một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên thực hiện trên 40 bệnh nhân, các nhà khoa học đã phân tích hiệu quả kiểm soát huyết áp của phác đồ chứa reserpine kết hợp clopamide và chế phẩm Briserin [2]. Kết quả cho thấy các phác đồ điều trị đều mang lại hiệu quả hạ áp rõ rệt, giúp chỉ số huyết áp của bệnh nhân giảm xuống dưới 150/90 mm Hg chỉ trong vòng một tuần [2].
Tuy nhiên, nghiên cứu trên cũng ghi nhận một vấn đề nan giải liên quan mật thiết đến phản xạ tư thế của người bệnh [2]. Khi bệnh nhân đứng dậy, mức tụt huyết áp tâm thu tối đa và phản xạ tăng nhịp tim xuất hiện rõ rệt ở nhóm dùng đơn thuần reserpine cùng thuốc lợi tiểu [2]. Tình trạng này khiến người bệnh phải chịu đựng hàng loạt triệu chứng khó chịu liên quan đến biến động tư thế đứng, bao gồm đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi quá mức và mất ngủ [2].
Để khắc phục nhược điểm tụt áp tư thế do reserpine gây ra, việc bổ sung thêm thành phần dihydroergocristine trong chế phẩm kết hợp đã giúp cải thiện đáng kể khả năng dung nạp tư thế đứng, giảm mức tụt huyết áp tâm thu tối đa và làm dịu triệu chứng chóng mặt [2]. Điều này cho thấy khi sử dụng đơn lẻ các hoạt chất từ ba gạc mà không có sự cân chỉnh hoặc phối hợp dược lý phù hợp, nguy cơ suy giảm khả năng điều hòa tư thế là rất lớn.
Đánh giá nguy cơ hạ áp tư thế qua các mô hình thực nghiệm
Mối liên hệ giữa các hoạt chất tác động lên hệ thần kinh giao cảm và nguy cơ tụt huyết áp tư thế cũng đã được xác lập thông qua các phương pháp thực nghiệm chuyên sâu. Để dự đoán tác dụng phụ hạ áp tư thế của các nhóm thuốc điều trị tăng huyết áp ở người, các nhà khoa học đã phát triển mô hình bàn nghiêng trên thỏ tỉnh táo [3]. Trong mô hình này, con vật thí nghiệm được đặt trên bàn và nghiêng nhanh từ tư thế nằm ngang sang tư thế thẳng đứng nhằm ghi nhận phản ứng biến thiên của áp lực mạch máu [3].
Kết quả thực nghiệm cho thấy có sự tương đồng rõ rệt giữa dữ liệu đo lường trên động vật và các quan sát lâm sàng trên người đối với các loại thuốc ức chế chức năng giao cảm như guanethidine hay clonidine [3]. Đáng chú ý, các nghiên cứu dược lý trước đó đã chứng minh guanethidine và reserpine từ ba gạc chia sẻ chung một vị trí và cơ chế tác động lên chức năng nơ-ron giao cảm [1]. Sự suy giảm phản xạ co mạch khi thay đổi góc nghiêng trên mô hình động vật là bằng chứng rõ ràng giải thích vì sao các hoạt chất làm cạn kiệt norepinephrine lại gây mất ổn định huyết áp khi chuyển tư thế [1], [3].
Mặc dù một số chất làm suy giảm norepinephrine ngoại vi mới hơn không gây tụt huyết áp tư thế ở liều cấp tính trong một số điều kiện thử nghiệm nhất định [1], reserpine kinh điển từ ba gạc vẫn là hoạt chất có tính ức chế kéo dài và sâu rộng. Chính vì vậy, phản ứng tụt huyết áp khi thay đổi tư thế luôn là rủi ro hàng đầu được y văn ghi nhận đối với nhóm dược chất này [2], [3].
Hiểu lầm phổ biến: "Cứ không chóng mặt là huyết áp vẫn an toàn"
Một trong những sai lầm phổ biến và nguy hiểm nhất của người sử dụng thảo dược hạ áp là chỉ dựa vào cảm giác chủ quan để phán đoán tình trạng sức khỏe. Nhiều người cho rằng khi đứng dậy nếu không thấy hoa mắt hay choáng váng thì huyết áp vẫn đang ở mức ổn định. Tuy nhiên, các nghiên cứu lâm sàng về huyết áp tư thế đã chứng minh điều ngược lại.
Trong một nghiên cứu mù đôi kéo dài 5 tuần đánh giá tác dụng phụ gây tụt huyết áp tư thế của các thuốc tác động lên hệ thần kinh, các nhà khoa học đã ghi nhận hiện tượng tụt huyết áp tâm thu rất rõ rệt khi bệnh nhân đứng dậy [4]. Điều bất ngờ là mức độ tụt huyết áp tâm thu đo được trên máy lại có mối tương quan rất kém với các triệu chứng chủ quan mà người bệnh cảm nhận được [4]. Phản ứng tụt áp tư thế xuất hiện mạnh nhất trong khoảng từ tuần thứ 1 đến tuần thứ 2 của quá trình sử dụng [4].
Phát hiện này mang ý nghĩa cảnh báo vô cùng quan trọng: người bệnh có thể đang trải qua một đợt tụt huyết áp tư thế nghiêm trọng mà bản thân không hề cảm thấy chóng mặt hay khó chịu ở những giây đầu tiên [4]. Khi chỉ số huyết áp tâm thu giảm sâu nhưng hệ thần kinh chưa kịp phát tín hiệu cảnh báo rõ ràng, người bệnh rất dễ bị ngất xỉu đột ngột mà không có thời gian bám vịn, dẫn đến nguy cơ chấn thương đầu hoặc gãy xương. Do đó, việc theo dõi huyết áp tư thế không thể dựa vào cảm tính mà bắt buộc phải thực hiện bằng máy đo huyết áp chuẩn xác.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với chế phẩm ba gạc?
Nguy cơ tụt huyết áp tư thế do tác động ức chế giao cảm có thể xảy ra ở bất kỳ ai, nhưng một số nhóm đối tượng sẽ đối mặt với rủi ro biến chứng cao hơn gấp nhiều lần. Người cao tuổi là nhóm đầu tiên cần tuyệt đối cẩn trọng. Ở người lớn tuổi, các thụ thể áp lực trong lòng mạch đã bị xơ hóa và suy giảm độ nhạy cảm tự nhiên, khiến phản xạ co mạch vốn dĩ đã chậm chạp. Nếu bổ sung thêm hoạt chất làm cạn kiệt norepinephrine từ ba gạc lá vòng [1], huyết áp khi đứng dậy sẽ lao dốc không phanh.
Nhóm thứ hai là những người có bệnh lý nền ảnh hưởng đến hệ thần kinh tự chủ ngoại biên hoặc trung ương. Tình trạng thoái hóa hệ thần kinh tự chủ thường gây ra chứng tụt huyết áp tư thế do nguyên nhân thần kinh, một hội chứng lâm sàng gây suy nhược nghiêm trọng và rất khó kiểm soát [5]. Đối với những người bệnh này, cơ chế điều hòa norepinephrine đã bị tổn thương sẵn [5], việc dùng các chất ức chế thêm hệ giao cảm như hoạt chất trong cây ba gạc sẽ làm tê liệt hoàn toàn khả năng bù trừ của mạch máu [1].
Ngoài ra, những người đang điều trị bằng các loại thuốc hạ áp khác, thuốc giãn mạch, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc tác động lên đường tiết niệu cũng cần hết sức lưu ý. Nhiều hoạt chất điều trị chứng tiểu nhiều hoặc tiểu không tự chủ, chẳng hạn như terodiline hydroclorid, cũng được ghi nhận có tác dụng phụ gây tụt huyết áp tư thế trong các nghiên cứu lâm sàng [6]. Nếu tự ý kết hợp thêm các loại trà, cao hay rượu ngâm từ ba gạc lá vòng, tác động hiệp đồng hạ áp sẽ bị khuếch đại, đẩy người bệnh vào tình trạng nguy kịch.
Hướng dẫn theo dõi triệu chứng và đo huyết áp tư thế tại nhà
Để phòng tránh rủi ro tụt huyết áp tư thế khi được chỉ định các loại thuốc hạ áp hoặc trong quá trình quản lý huyết áp nói chung, người bệnh cần nắm vững quy trình kiểm tra chỉ số huyết áp tư thế đứng. Cách thực hiện chuẩn xác bao gồm các bước sau:
Đầu tiên, người bệnh nằm nghỉ ngơi thư giãn trên giường trong ít nhất 5 phút, sau đó dùng máy đo huyết áp bắp tay để ghi lại chỉ số huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và nhịp tim ở tư thế nằm. Tiếp theo, người bệnh từ từ ngồi dậy rồi đứng thẳng người. Sau khi đứng yên từ 1 đến 3 phút, tiến hành đo lại huyết áp ở tư thế đứng với cánh tay giữ ngang mức tim.
Hiện tượng tụt huyết áp tư thế được xác định khi huyết áp tâm thu giảm từ 20 mm Hg trở lên, hoặc huyết áp tâm trương giảm từ 10 mm Hg trở lên trong vòng 3 phút sau khi đứng thẳng. Nếu máy đo hiển thị mức giảm này, ngay cả khi người bệnh cảm thấy hoàn toàn bình thường, nguy cơ tụt áp tư thế vẫn đang hiện hữu và cần được can thiệp y tế [4].
Bên cạnh việc đo đạc, người bệnh cần lắng nghe những tín hiệu báo động sớm từ cơ thể. Mặc dù triệu chứng chủ quan có thể không tương đồng hoàn toàn với độ sụt giảm huyết áp [4], các dấu hiệu như đầu óc bồng bềnh, cảm giác hẫng hụt khi vừa bước ra khỏi giường, hoa mắt, nhìn mờ, ù tai, hồi hộp đánh trống ngực hoặc toát mồ hôi lạnh đều là những dấu hiệu chỉ điểm lượng tưới máu não đang suy giảm [2]. Khi xuất hiện các cảm giác này, người bệnh cần lập tức ngồi thụp xuống hoặc nằm nghiêng đầu thấp, gác chân cao để hỗ trợ dòng máu tĩnh mạch quay về tim.
Lời khuyên an toàn: Tiếp cận khoa học với thảo dược tự nhiên
Cây ba gạc lá vòng là một nguồn dược liệu quý cung cấp các hoạt chất hạ áp có lịch sử nghiên cứu lâu đời [1], [2]. Tuy nhiên, dược tính mạnh mẽ của loài cây này cũng đi kèm với ranh giới an toàn rất hẹp. Việc người dân tự ý thu hái thân, rễ ba gạc để sắc nước uống hoặc ngâm rượu hạ áp là hành động tiềm ẩn vô số hiểm họa sức khỏe do không thể định lượng được hàm lượng alkaloid nạp vào cơ thể.
Người bệnh không nên tự ý tìm mua và sử dụng các sản phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc hoặc chưa được chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất. Nếu đang được bác sĩ chỉ định dùng các thuốc kiểm soát huyết áp có chứa hoạt chất từ ba gạc, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng, không tự ý tăng liều khi thấy huyết áp chưa hạ như ý muốn.
Trong sinh hoạt hàng ngày, cần rèn luyện thói quen chuyển tư thế chậm rãi: từ tư thế nằm, hãy chuyển sang ngồi thả lỏng chân ở mép giường vài phút trước khi đứng dậy hoàn toàn. Luôn đảm bảo uống đủ nước mỗi ngày để duy trì thể tích tuần hoàn trong lòng mạch. Khi nhận thấy các cơn chóng mặt xuất hiện thường xuyên hoặc huyết áp đo tư thế đứng giảm sâu, người bệnh cần sớm đến các cơ sở y tế chuyên khoa tim mạch để được bác sĩ thăm khám, điều chỉnh phác đồ điều trị một cách an toàn và khoa học.
