Nhiều quảng cáo thực phẩm chức năng gán cho xương rồng Nopal khả năng "hút mỡ", ngăn hấp thu chất béo thần tốc. Thực hư tác dụng này có đúng như lời đồn thổi trên mạng xã hội?
Thực tế, chất xơ chiết xuất từ xương rồng Nopal có khả năng liên kết với chất béo trong đường ruột và làm tăng bài tiết mỡ qua phân. Tuy nhiên, hiệu quả giảm cân trên cơ thể người rất khiêm tốn, không thể "hút sạch mỡ" hay thay thế chế độ ăn uống khoa học.
Cơ chế bẫy mỡ của chất xơ xương rồng
Xương rồng Nopal (tên khoa học là Opuntia ficus-indica) chứa hàm lượng chất xơ dồi dào, bao gồm cả chất xơ hòa tan và chất xơ không hòa tan. Về mặt sinh lý học, việc giảm hấp thu chất béo từ khẩu phần ăn có thể tạo ra sự thâm hụt năng lượng, hỗ trợ kiểm soát cân nặng [1].
Để chứng minh một chất có khả năng liên kết chất béo thực sự, việc định lượng mỡ đào thải qua phân trong thử nghiệm lâm sàng có đối chứng là thước đo chuẩn xác nhất [2]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, các phân tử chất xơ của xương rồng Nopal liên kết với các giọt mỡ từ thức ăn, tạo thành các phức hợp lớn khó bị enzyme tiêu hóa phân cắt [2]. Do không được hấp thu qua niêm mạc ruột, lượng mỡ bị "bẫy" này sẽ theo phân đào thải ra ngoài cơ thể [2].
Mặc dù cơ chế này có cơ sở sinh học rõ ràng, việc ngăn chặn hấp thu mỡ chỉ giải quyết một phần nhỏ lượng calo nạp vào. Cơ chế này không đồng nghĩa với việc tiêu biến các mô mỡ thừa đã tích tụ lâu năm dưới da hay mỡ nội tạng.
Dữ liệu từ các nghiên cứu đào thải mỡ
Năm 2012, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược, thiết kế chéo đơn trung tâm đã được thực hiện tại Berlin, Đức trên các đối tượng người da trắng khỏe mạnh trong độ tuổi từ 18 đến 60 [2]. Nghiên cứu này được tiến hành từ tháng 5 đến tháng 7 năm 2012, tuân thủ Tuyên bố Helsinki và các tiêu chuẩn Thực hành Lâm sàng Tốt của châu Âu nhằm làm rõ khả năng liên kết mỡ của chất xơ xương rồng thông qua việc đo lường mỡ trong phân [2].
Một bài tổng quan công bố năm 2014 đã tổng hợp dữ liệu về Litramine IQP-G-002AS, một chế phẩm chất xơ chiết xuất từ Opuntia ficus-indica [1]. Kết quả từ 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược cho thấy sản phẩm này có hiệu quả trong việc thúc đẩy đào thải mỡ [1]. Cụ thể, khi sử dụng liều 3 g mỗi ngày trong vòng 7 ngày, tỷ lệ bài tiết mỡ qua phân ở nhóm dùng chất xơ xương rồng đạt 15,8% (độ lệch chuẩn 5,8%), cao hơn rõ rệt so với mức 4,6% (độ lệch chuẩn 3,1%) ở nhóm dùng giả dược [1].
Cũng theo tài liệu tổng quan này, một thử nghiệm kéo dài 12 tuần trên các đối tượng thừa cân và béo phì ghi nhận mức giảm cân ở nhóm dùng Litramine IQP-G-002AS là 3,8 kg (độ lệch chuẩn 1,8 kg), trong khi nhóm dùng giả dược chỉ giảm 1,4 kg (độ lệch chuẩn 2,6 kg) [1]. Không có tác dụng phụ nghiêm trọng nào trên đường tiêu hóa được báo cáo ở các mức liều nghiên cứu này [1].
Bằng chứng tổng hợp: Giảm cân không quá thần kỳ
Dù các nghiên cứu đơn lẻ cho thấy kết quả khả quan, bức tranh toàn cảnh khi phân tích gộp nhiều nghiên cứu lại thận trọng hơn rất nhiều. Một bài tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2015 đã khảo sát các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nhằm đánh giá hiệu quả của cây xương rồng Opuntia ficus-indica đối với cân nặng và các yếu tố nguy cơ tim mạch [3].
Các nhà nghiên cứu đã tìm kiếm trên các cơ sở dữ liệu Medline, Embase, Amed, Cinahl và Cochrane Library, xác định được 7 nghiên cứu đủ điều kiện và đưa 5 nghiên cứu vào phân tích gộp [3]. Kết quả phân tích gộp cho thấy sự khác biệt về cân nặng giữa nhóm dùng xương rồng và nhóm đối chứng là không có ý nghĩa thống kê, với mức chênh lệch trung bình chỉ là -0,83 kg (khoảng tin cậy 95%: -2,49 đến 0,83 kg; độ không đồng nhất I² = 93%) [3].
Tuy không làm giảm cân nặng tổng thể rõ rệt, việc bổ sung xương rồng Nopal lại mang lại các cải thiện có ý nghĩa thống kê ở các chỉ số khác, bao gồm giảm chỉ số khối cơ thể (BMI), giảm tỷ lệ mỡ cơ thể, hạ huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và giảm cholesterol toàn phần [3]. Tuy nhiên, các tác giả lưu ý rằng số lượng thử nghiệm lâm sàng hiện có còn ít, thiết kế và phương pháp luận không đồng đều, chất lượng báo cáo chưa nhất quán [3].
Bên cạnh đó, xét về khía cạnh chất xơ nói chung, một phân tích gộp năm 2020 trên 62 thử nghiệm lâm sàng với 3.877 người tham gia cho thấy chất xơ nhớt giúp giảm cân nặng trung bình ở mức rất khiêm tốn là -0,33 kg (khoảng tin cậy 95%: -0,51 đến -0,14 kg), giảm BMI -0,28 kg/m² và giảm vòng eo -0,63 cm khi ăn chế độ không hạn chế calo [4]. Mức giảm cân này rõ nét hơn ở người thừa cân, người mắc đái tháo đường và hội chứng chuyển hóa [4].
Hiểu lầm thường gặp về khả năng "hút mỡ"
Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng uống chất xơ xương rồng sẽ giúp "hút" hết toàn bộ mỡ từ bữa ăn nhiều dầu mỡ. Thực tế lâm sàng cho thấy với liều 3 g mỗi ngày, chất xơ chỉ đẩy tỷ lệ đào thải mỡ qua phân lên khoảng 15,8% [1]. Phần lớn chất béo còn lại vẫn được cơ thể hấp thu bình thường.
Một ngộ nhận khác là xem xương rồng Nopal như thần dược đốt mỡ cấp tốc mà không cần điều chỉnh ăn uống hay vận động. Các nghiên cứu tổng hợp đều chỉ ra mức sụt cân thực tế nếu có là rất nhỏ hoặc không có ý nghĩa thống kê [3], [4]. Bổ sung chất xơ không thể đảo ngược tình trạng dư thừa năng lượng nếu người dùng liên tục tiêu thụ các bữa ăn giàu calo.
Ngoài ra, nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn không gây khó chịu cho đường ruột. Việc tăng lượng chất xơ đột ngột hoặc cơ địa không dung nạp có thể dẫn đến các phản ứng bất lợi như rối loạn tiêu hóa và xuất hiện triệu chứng giống cảm cúm đã được ghi nhận trong nghiên cứu [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ bị đầy hơi, tiêu chảy hoặc mắc các hội chứng kích thích đường ruột cần cẩn trọng. Dù một số nghiên cứu ghi nhận không có tác dụng phụ tiêu hóa nghiêm trọng ở liều chuẩn [1], phân tích gộp năm 2015 vẫn chỉ ra các biến cố bất lợi gồm không dung nạp dạ dày và triệu chứng cảm cúm ở người dùng xương rồng [3].
Người đang điều trị bệnh lý mạn tính bằng thuốc uống cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Chất xơ có đặc tính làm tăng độ nhớt và liên kết các chất trong lòng ruột, tiềm ẩn nguy cơ cản trở hoặc làm chậm sự hấp thu của các loại thuốc dùng cùng thời điểm.
Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ hiện chưa có đủ dữ liệu an toàn riêng biệt trong các thử nghiệm lâm sàng liên quan đến chiết xuất xương rồng Nopal để giảm béo. Nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các chế phẩm bổ sung chiết xuất Nopal để giảm cân.
Cách áp dụng thực tế và an toàn
Nếu lựa chọn sử dụng các sản phẩm chứa chiết xuất chất xơ xương rồng Nopal nhằm hỗ trợ đào thải chất béo, bạn nên tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Trong các nghiên cứu lâm sàng đánh giá khả năng bài tiết mỡ, liều lượng được áp dụng là 3 g mỗi ngày chia đều cùng các bữa ăn [1].
Để phát huy vai trò của chất xơ mà không gây khó chịu cho đường tiêu hóa, hãy bắt đầu từ liều lượng nhỏ để cơ thể thích nghi, đồng thời uống thật nhiều nước lọc trong ngày. Nước giúp chất xơ trương nở đúng mức và hỗ trợ nhu động ruột hoạt động trơn tru.
Quan trọng nhất, việc sử dụng xương rồng Nopal chỉ nên xem là yếu tố hỗ trợ thứ yếu. Nền tảng cốt lõi của giảm mỡ bền vững vẫn phải đến từ việc thiết lập thâm hụt calo thông qua dinh dưỡng cân bằng và chế độ rèn luyện thể lực thường xuyên.
Xương rồng Nopal thực sự có khả năng bẫy một phần chất béo và hỗ trợ cải thiện mỡ cơ thể, nhưng tác dụng giảm cân thực tế rất khiêm tốn. Đừng biến sản phẩm hỗ trợ thành tấm vé cho thói quen ăn uống buông thả, bởi không có loại thảo dược nào thay thế được lối sống lành mạnh.
