Nhiều người Việt có thói quen hãm rau má khô uống hàng ngày để thanh nhiệt, giải độc và mong muốn cải thiện sức khỏe. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu dùng nước sôi sùng sục hay ủ trà quá lâu có làm mất đi các hoạt chất quý của loại thảo dược này hay không.
Để giữ trọn vẹn nhóm hoạt chất quan trọng nhất là triterpene và hạn chế hao hụt các chất chống oxy hóa tự nhiên, nhiệt độ nước và cách ngâm ủ đóng vai trò quyết định. Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy việc kiểm soát nhiệt độ ở mức ấm vừa phải giúp bảo tồn tối đa dưỡng chất mà không làm phá vỡ cấu trúc hóa học của cây thuốc.
Hoạt chất triterpene trong rau má: Vì sao cần bảo tồn?
Trong cây rau má (Centella asiatica), nhóm hợp chất triterpene được xác định là thành phần hoạt tính sinh học chính mang lại các giá trị dược liệu [1]. Các phân tích hóa học đã định lượng được những hợp chất triterpene chủ đạo bao gồm asiaticoside, madecassoside, asiaticoside-B, asiatic acid và madecassic acid [2], [1]. Bên cạnh đó, một số nghiên cứu còn phân lập thêm các phân tử như terminolic acid [3].
Các hợp chất này tồn tại dưới hai dạng: dạng glycoside (như asiaticoside, madecassoside) và dạng aglycone (như asiatic acid, madecassic acid) [1]. Ở y học phương Đông, rau má từ lâu đời đã được sử dụng trong các bài thuốc dân gian nhằm hỗ trợ thanh nhiệt, chữa say nắng, tiêu chảy hoặc hỗ trợ làm lành vết thương [1]. Nghiên cứu hiện đại ghi nhận các chiết xuất từ rau má sở hữu đặc tính kháng viêm, chống khối u, chống oxy hóa, bảo vệ tim mạch và hỗ trợ chức năng ghi nhớ [1].
Tuy nhiên, các hoạt chất quý này có tính chất phân cực rất khác nhau giữa dạng acid và dạng glycoside [1]. Khi tiếp xúc với môi trường nhiệt độ quá cao trong thời gian kéo dài, nguy cơ biến đổi hóa tính và hao hụt hàm lượng hoạt chất hoàn toàn có thể xảy ra.
Cơ chế tác động của nhiệt độ và dung môi khi pha trà
Khi pha trà thảo mộc tại nhà, nước đóng vai trò là dung môi hòa tan các hoạt chất từ mô thực vật khô ra ngoài. Trong nghiên cứu công nghệ chiết xuất, nhiệt độ là yếu tố can thiệp trực tiếp đến hiệu suất thu hồi triterpene [4]. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 cho thấy điều kiện tối ưu để chiết tách 4 phân tử pentacyclic triterpene chỉ cần duy trì ở mức nhiệt 75 độ C [4].
Nhiệt độ ấm vừa phải giúp phá vỡ các màng tế bào thực vật, tạo điều kiện cho các phân tử triterpenoid glycoside và acid hòa tan vào nước mà không gây biến tính nhiệt. Ngược lại, nếu sử dụng nước sôi ở 100 độ C hoặc đun nấu liên tục trên bếp, các hợp chất polyphenol tự nhiên và thành phần nhạy cảm với nhiệt rất dễ bị phân hủy oxy hóa. Do đó, việc duy trì nhiệt độ dung môi vừa phải là nguyên tắc cốt lõi giúp giữ lại trọn vẹn cả triterpene lẫn các hợp chất polyphenol tự nhiên trong trà rau má khô.
Nghiên cứu khoa học nói gì về chiết xuất và chuyển hóa rau má?
Các nhà khoa học trên thế giới đã thực hiện nhiều công trình chuyên sâu nhằm tìm kiếm phương pháp tối ưu hóa hàm lượng hoạt chất từ rau má khô. Dưới đây là các kết quả ghi nhận từ thực nghiệm:
Năm 2013, một nghiên cứu chiết tách đã so sánh giữa phương pháp truyền thống và chiết xuất có hỗ trợ sóng vi ba [4]. Kết quả cho thấy phương pháp tối ưu với nhiệt độ 75 độ C và công suất 600W qua 4 chu kỳ trích ly đã làm tăng hiệu suất thu nhận pentacyclic triterpene lên gấp 2 lần so với phương pháp đun hồi lưu nhiệt độ cao thông thường [4]. Quy trình này giúp thu được dịch chiết chứa không dưới 65% khối lượng tổng pentacyclic triterpenes [4]. Giới hạn của nghiên cứu này là sử dụng dung môi ethanol nguyên chất trên thiết bị chuyên dụng phòng thí nghiệm, không hoàn toàn đồng nhất với việc pha trà bằng nước tại gia đình.
Năm 2023, một nghiên cứu quy mô thử nghiệm bán công nghiệp (pilot-scale) kết hợp sóng vi ba (4 kW) và sóng siêu âm (0,55 kW) để trích ly hoạt chất từ Centella asiatica [5]. Sau khi tinh chế qua cột nhựa macroporous Diaion HP-20, hàm lượng pentacyclic triterpenoids đạt tới 681,12 mg/g cao chiết thô, cao hơn nhiều so với mức 106,02 mg/g ở dạng thô ban đầu [5]. Dịch chiết này thể hiện khả năng kháng viêm mạnh với giá trị IC50 ức chế sản sinh nitric oxide là 23,88 mcg/mL, đồng thời kích thích các quá trình làm lành vết thương như tăng sinh tế bào, di chuyển tế bào và tổng hợp collagen trên nguyên bào sợi da người [5].
Về khía cạnh chuyển hóa khi đi vào cơ thể người, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, chéo pha giai đoạn 1 công bố năm 2023 đã đánh giá dược động học của chiết xuất nước rau má chuẩn hóa (CAP) trên 8 người cao tuổi khỏe mạnh [6]. Các tình nguyện viên được dùng liều đơn 2g hoặc 4g dịch chiết nước rau má [6]. Kết quả đo lường trong 12 giờ cho thấy liều 2g và 4g đều an toàn, dung nạp tốt [6]. Điều bất ngờ là các phân tử đường mẹ asiaticoside và madecassoside hầu như không phát hiện thấy trong huyết tương và rất ít qua nước tiểu; ngược lại, các dạng aglycone chuyển hóa là asiatic acid và madecassic acid lại hiển thị biên độ dược động học rõ nét [6]. Đồng thời, các acid caffeoylquinic cũng được chuyển hóa thành các chất có thể định lượng được [6]. Thử nghiệm này chỉ mới thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ gồm 8 người cao tuổi khỏe mạnh, cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn để khái quát hóa.
Bên cạnh đó, các mô hình thực nghiệm khác cũng ghi nhận hiệu quả sinh học của nhóm hoạt chất này. Một nghiên cứu năm 2016 trên chuột cống trắng bị vết thương cắt bỏ da cho thấy sản phẩm xịt chứa dịch chiết rau má (định lượng gồm 0,12% asiatic acid, 0,54% madecassic acid, 0,25% asiaticoside và 1,02% madecassoside) không gây kích ứng da và giúp vết thương lành hoàn toàn sau 14 ngày [7]. Dẫu vậy, đây là kết quả thử nghiệm trên động vật và dùng ngoài da, không thể xem là tương đương với tác dụng uống trà thảo mộc ở người.
3 cách pha trà rau má khô giữ trọn vẹn hợp chất triterpene
Dựa trên nguyên lý trích ly hoạt chất và các mốc nhiệt độ kiểm chứng trong nghiên cứu, người tiêu dùng có thể áp dụng 3 phương pháp pha trà rau má khô tại nhà để tối ưu hóa lượng hoạt chất:
Cách 1: Hãm trà bằng nước ấm kiểm soát nhiệt (Nhiệt độ 70 - 75 độ C) Dựa trên phát hiện nhiệt độ 75 độ C giúp tối ưu hóa việc giải phóng các pentacyclic triterpene mà không làm tổn hại cấu trúc [4], bạn không nên dùng nước vừa sôi để đổ trực tiếp vào ấm. Hãy đun sôi nước sạch rồi để nguội ngoài không khí khoảng 5-7 phút cho nhiệt độ hạ xuống khoảng 70 - 75 độ C. Cho một lượng rau má khô vừa phải vào bình, rót nước ấm vào và đậy nắp ủ kín trong khoảng 10-15 phút. Phương pháp này giúp triterpenoid glycoside tan dần vào nước mà không phá vỡ các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên.
Cách 2: Kỹ thuật ủ lạnh (Cold Brew) Ủ lạnh là phương pháp sử dụng nước ở nhiệt độ phòng hoặc nước mát để chiết tách dưỡng chất từ từ qua thời gian dài. Cho rau má khô vào bình thủy tinh, thêm nước tinh khiết để nguội và đặt vào ngăn mát tủ lạnh trong khoảng 4 đến 8 tiếng. Cách làm này hạn chế tối đa tác động của nhiệt, bảo toàn các hợp chất phenolic nhạy cảm, đồng thời tạo ra vị trà thanh mát, không bị chát gắt do hiện tượng oxy hóa nhiệt.
Cách 3: Phương pháp trích ly hai bước (Tráng ấm và ủ kín) Trước tiên, bạn sử dụng một lượng nhỏ nước ấm khoảng 60 độ C rót ngập rau má khô rồi lắc nhẹ trong 30 giây để đánh thức các sợi mô thực vật và rửa sạch bụi vụn. Đổ bỏ phần nước này, sau đó tiếp tục châm nước ấm khoảng 75 độ C vào bình, đậy kín nắp để bảo toàn lượng hơi nước tuần hoàn trong bình trong vòng 12-15 phút. Cách làm này tạo áp suất hơi nhẹ tương tự cơ chế ủ kín, giúp các thành phần như madecassoside và asiaticoside phân tán đều vào nước trà [2], [1].
Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng trà rau má
Nhiều người lầm tưởng rằng nước càng sôi sục thì hoạt chất ra càng đậm đặc. Thực tế, việc đun sôi rau má trên bếp ở nhiệt độ 100 độ C trong thời gian dài chỉ làm tăng giải phóng các chất vị đắng chát, trong khi lại thúc đẩy quá trình oxy hóa phân hủy các hợp chất có lợi. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh triterpene có thể tách chiết hiệu quả cao ở mức nhiệt 75 độ C [4].
Một hiểu lầm khác là uống nước trà rau má càng đặc càng tốt để mau lành bệnh. Hoạt chất thảo mộc khi dung nạp vào cơ thể cần thời gian chuyển hóa qua hệ tiêu hóa và bài tiết [6]. Việc dùng trà quá đậm đặc hoặc thay thế hoàn toàn nước lọc cả ngày không làm tăng thêm lợi ích mà còn có thể gây áp lực lên hệ tiêu hóa và bài tiết của cơ thể. Trà rau má không phải là thuốc chữa bệnh và không thể thay thế các phác đồ điều trị y khoa.
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Dù nghiên cứu lâm sàng trên 8 người cao tuổi khỏe mạnh cho thấy chiết xuất nước rau má chuẩn hóa ở liều 2g và 4g an toàn và dung nạp tốt trong 12 giờ theo dõi [6], việc dùng trà rau má tự pha tại nhà cần lưu ý đến từng cơ địa:
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu lâm sàng đầy đủ và xác thực trong các tài liệu hiện có về tính an toàn trên nhóm đối tượng này; do đó không nên tự ý sử dụng trà rau má thường xuyên khi chưa có ý kiến của bác sĩ sản phụ khoa.
- Trẻ nhỏ và người có thể trạng hàn, dễ tiêu chảy: Do rau má có tính hàn theo y học cổ truyền và có thể tác động đến đường tiêu hóa [1], nhóm người có cơ địa lạnh bụng cần thận trọng khi dùng.
- Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Việc thảo dược tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan, thận là điều luôn có thể xảy ra. Do đó, người đang điều trị bệnh lý nền cần tham vấn chuyên môn từ bác sĩ điều trị trước khi bổ sung trà thảo mộc định kỳ.
Áp dụng thực tế để đạt hiệu quả an toàn
Để thưởng thức trà rau má khô an toàn và lưu giữ hoạt chất tốt nhất, bạn chỉ nên pha với lượng vừa phải mỗi ngày. Không nên uống trà khi bụng đang quá đói để tránh cảm giác cồn cào ruột. Tránh uống trà quá muộn vào buổi tối sát giờ đi ngủ.
Khi chọn mua nguyên liệu, cần chọn rau má khô có nguồn gốc rõ ràng, chế biến sạch sẽ, không bị ẩm mốc. Sau khi pha xong bằng nước ấm 70 - 75 độ C hoặc ủ lạnh, nên uống hết trong ngày, không để trà qua đêm ở nhiệt độ phòng vì môi trường nước thảo mộc rất dễ bị nhiễm vi sinh vật gây hại đường tiêu hóa. Hãy luôn duy trì một lối sống lành mạnh, uống đủ nước và lắng nghe cơ thể để việc sử dụng thảo mộc tự nhiên mang lại lợi ích tốt nhất.
