Hàm lượng kali trong rau má: Người bệnh thận cần thận trọng?

Thói quen uống nước rau má và nỗi lo của người bệnh thận

Nước rau má từ lâu đã trở thành thức uống thanh nhiệt quen thuộc của nhiều gia đình Việt Nam vào những ngày nắng nóng. Không ít người cho rằng các loại thảo mộc tự nhiên đều lành tính, thậm chí người mắc bệnh mạn tính cũng có thể dùng thoải mái để "giải độc, mát gan".

Tuy nhiên, với người mắc bệnh thận mạn tính, mọi thức uống tưởng chừng bổ dưỡng đều cần được đặt dưới góc nhìn y khoa cẩn trọng. Liệu việc sử dụng rau má thường xuyên có tiềm ẩn nguy cơ làm tăng kali máu ở nhóm người bệnh này hay không?

Người bệnh thận mạn thực sự cần hết sức thận trọng khi dùng rau má. Mặc dù các dữ liệu hiện có chưa chỉ định con số phân tích cụ thể lượng kali trong từng gam rau má thông dụng, nhưng việc hấp thụ các loại rau củ sống với lượng lớn luôn tiềm ẩn rủi ro tích lũy kali đối với hệ bài tiết đang suy giảm.

Vì sao kali là "con dao hai lưỡi" với bệnh nhân suy thận?

Ở cơ thể bình thường, thận là cơ quan chính đảm nhiệm vai trò đào thải kali dư thừa ra khỏi máu ^[1]. Lượng kali được lọc và bài tiết qua nước tiểu sẽ suy giảm tương ứng theo mức độ sụt giảm độ lọc cầu thận ^[1].

Khi chức năng thận suy giảm, nguy cơ tăng kali máu sẽ tăng lên, đặc biệt khi người bệnh có chế độ ăn giàu kali, lớn tuổi, mắc kèm đái tháo đường, suy tim sung huyết hoặc đang dùng các thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) ^[1]. Tình trạng này khiến lượng khoáng chất đưa vào cơ thể không được đào thải kịp thời, dẫn đến ứ đọng trong máu.

Rối loạn kali máu là một trong những bất thường điện giải phổ biến nhất ở bệnh nhân thận mạn, góp phần dẫn đến những kết cục lâm sàng xấu ^[2]. Việc duy trì nồng độ kali huyết thanh trong phạm vi sinh lý bình thường là mục tiêu vô cùng quan trọng đối với nhóm người bệnh này ^[2].

Bằng chứng khoa học: Mối liên hệ giữa kali và tử vong ở người bệnh thận

Để làm rõ mức độ nguy hiểm của rối loạn kali máu, một phân tích tổng hợp quy mô lớn đã được tiến hành nhằm đánh giá nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ở người bệnh thận mạn ^[3].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp liều-đáp ứng năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 13 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu với hơn 1 triệu người tham gia ^[3]. Dữ liệu tìm kiếm từ hệ thống PubMed-MEDLINE và Scopus tính đến tháng 7 năm 2020 cho thấy mối liên quan phi tuyến tính hình chữ J giữa nồng độ kali huyết thanh và nguy cơ tử vong ^[3].

Điểm đáy của đường cong rủi ro tử vong nằm ở mức kali huyết thanh 4,5 mmol/L ^[3]. Điều này đồng nghĩa rằng cả hạ kali máu lẫn tăng kali máu đều làm tăng nguy cơ tử vong ở người bệnh tim mạch và bệnh nhân thận ^[3]. Đáng chú ý, phân tích phân nhóm chỉ ra rằng cường độ và hình dạng của mối liên quan giữa nồng độ kali huyết thanh và tử vong do mọi nguyên nhân có thể chịu ảnh hưởng bởi độ tuổi ^[3].

Chiết xuất rau má tác động thế nào trong các mô hình thí nghiệm?

Cho đến nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người đánh giá trực tiếp nguy cơ tăng kali máu từ việc uống nước rau má tươi hằng ngày. Hầu hết các dữ liệu y khoa hiện tại về rau má trên bệnh thận đều được ghi nhận từ mô hình động vật với các dạng bào chế đặc biệt.

Năm 2019, một nghiên cứu trên chuột bị cắt bỏ 5/6 thận (mô hình gây suy thận mạn) đã tìm hiểu tác dụng của chiết xuất ethanol từ rau má (Gotu Kola) ^[4]. Chuột được chia thành 3 nhóm: nhóm phẫu thuật giả (6 con), nhóm cắt 5/6 thận trong 7 ngày (7 con) và nhóm cắt 5/6 thận được uống chiết xuất rau má (7 con) ^[4].

Kết quả sau 7 ngày cho thấy, nhóm cắt thận đơn thuần bị xơ hóa mô kẽ, tái cấu trúc mạch máu, tổn thương ống thận và xơ hóa cầu thận cao hơn rõ rệt (P < 0,01) so với nhóm phẫu thuật giả ^[4]. Ngược lại, nhóm dùng chiết xuất rau má có sự cải thiện hiện tượng tái cấu trúc mạch máu, biểu hiện qua diện tích lòng mạch lớn hơn đáng kể và tỷ lệ thành mạch/lòng mạch thấp hơn ^[4]. Phân tích RT-PCR còn ghi nhận sự tăng biểu hiện mRNA của nephrin, BMP-7, E-cadherin và giảm ppET-1 (P < 0,05), cho thấy chiết xuất rau má có thể làm giảm tổn thương thận ở chuột ^[4].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2010 đã đánh giá tác dụng dược lý của thuốc thụt đại tràng hợp chất rau má trên chuột bị suy thận mạn ^[5]. Các cá thể chuột được chia thành nhóm đối chứng, nhóm mô hình suy thận mạn, nhóm đối chứng dương dùng Niệu độc thanh và 3 nhóm thụt đại tràng hợp chất rau má ở liều cao, trung bình, thấp ^[5].

Sau 30 ngày điều trị, kết quả chỉ ra rằng nồng độ các chất điện giải, chỉ số hematocrit (HCT), số lượng hồng cầu (RBC) và huyết sắc tố (HGB) ở nhóm dùng liều cao hợp chất rau má thụt đại tràng cũng như nhóm Niệu độc thanh được cải thiện đáng kể so với nhóm mô hình suy thận ^[5]. Nghiên cứu kết luận hợp chất rau má thụt đại tràng liều cao mang lại hiệu quả điều trị đáng kể trên mô hình chuột suy thận mạn ^[5].

Cần nhấn mạnh rằng, các phát hiện khả quan này được thực hiện trên động vật thí nghiệm với dạng chiết xuất cồn hoặc dạng thuốc thụt đại tràng tinh chế, hoàn toàn không tương đồng với thói quen uống nước ép rau má tươi nguyên chất ngoài đời thực.

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn thực vật cho người bệnh thận

Nhiều người bệnh suy thận mạn thường nghĩ rằng cứ là rau xanh tự nhiên thì ăn bao nhiêu cũng được. Thực tế, việc hạn chế kali qua đường ăn uống từ lâu đã được coi là chiến lược cốt lõi để quản lý tình trạng tăng kali máu mạn tính ở bệnh nhân suy thận mạn ^[2].

Người bệnh thận mạn, đặc biệt là những người có nồng độ kali trong máu cao, thường được khuyến cáo tránh dùng lượng lớn các loại rau củ sống để giảm gánh nặng kali nạp vào ^[6]. Đối với người bệnh đang phải chạy thận nhân tạo, việc áp dụng chế độ ăn hạn chế kali ở mức 2000-3000 mg/ngày thường được khuyến nghị nhằm kiểm soát an toàn điện giải ^[6].

Gần đây, quan điểm dinh dưỡng thận học đang có những bước dịch chuyển khi nhận thấy chế độ ăn từ thực vật giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh thận mạn, làm chậm tiến triển bệnh và hỗ trợ kiểm soát các bệnh nền như béo phì, đái tháo đường týp 2, tăng huyết áp ^[7]. Dẫu vậy, mối lo ngại về nguy cơ tăng kali máu đe dọa tính mạng khi ăn nhiều thực vật vẫn luôn hiện hữu ^[7].

Hiện nay, sự ra đời của các chất gắn kali mới như patiromer hay natri zirconium cyclosilicate (ZS-9) đã giúp kiểm soát kali hiệu quả hơn ở bệnh nhân dùng thuốc RAAS ^[1], thậm chí hỗ trợ một bệnh nhân thận mạn giai đoạn tiến triển duy trì chế độ ăn thực vật toàn phần an toàn ^[7]. Tại châu Á, canxi polystyrene sulfonate (CPS) cũng được kê đơn phổ biến, và việc dùng CPS liều thấp dài ngày đã ghi nhận hiệu quả và tính an toàn trong điều trị tăng kali máu mạn tính ^[1]. Dù vậy, các chuyên gia vẫn lưu ý rằng tính cân bằng giữa lợi ích và rủi ro của chế độ ăn thực vật ở bệnh nhân thận mạn vẫn còn nhiều điểm chưa chắc chắn, cần thêm các thử nghiệm lâm sàng thiết kế tốt ^[2].

Ai nên thận trọng khi muốn dùng rau má?

Nhóm người có chức năng thận suy giảm ở các giai đoạn muộn (độ lọc cầu thận giảm sút nặng) cần cẩn trọng tối đa với các thức uống đậm đặc từ rau xanh sống như rau má ^[1].

Bên cạnh đó, bệnh nhân cao tuổi, người có bệnh đái tháo đường, suy tim sung huyết hoặc những ai đang điều trị đồng thời bằng các thuốc chẹn hệ renin-angiotensin-aldosterone (thuốc hạ áp thường dùng cho bệnh thận) cũng là đối tượng có nguy cơ cao bị tăng kali máu khi nạp kali bừa bãi ^[1].

Những bệnh nhân đã từng có tiền sử tăng kali huyết thanh hoặc đang trong giai đoạn phải lọc máu định kỳ không nên tự ý dùng nước ép rau má tươi nếu chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị ^[6].

Gợi ý cách sử dụng rau an toàn trong sinh hoạt

Đối với người bệnh thận, việc quản lý lượng rau củ nạp vào cơ thể cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc cân bằng. Nếu muốn bổ sung rau má, người bệnh không nên uống các loại nước ép tươi cô đặc cả bó rau, vì dạng lỏng này nạp một lượng lớn vi chất vào cơ thể trong thời gian ngắn mà không qua quá trình chế biến làm giảm khoáng chất.

Thay vì uống nước ép sống, người bệnh có thể lựa chọn nấu canh với lượng vừa phải. Việc luộc chín hoặc nấu chín rau củ giúp một phần khoáng chất hòa tan bớt vào nước, sau đó người bệnh chỉ ăn phần cái và hạn chế uống quá nhiều phần nước canh đậm đặc.

Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc nam truyền miệng từ rau má hay dùng lượng lớn thảo mộc tươi để thay thế thuốc điều trị hạ áp, giảm đạm niệu. Hãy luôn theo dõi xét nghiệm nồng độ kali huyết thanh định kỳ theo đúng lịch hẹn của cơ sở y tế chuyên khoa thận.

Việc điều chỉnh chế độ ăn uống cho người bệnh thận mạn đòi hỏi sự cá nhân hóa cao độ theo từng giai đoạn bệnh. Không thể áp dụng máy móc chế độ dinh dưỡng của người bình thường cho người bệnh thận, và bất kỳ sự thay đổi nào về lượng rau xanh hay thức uống thảo mộc đều cần thông qua tư vấn chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.