3 nhóm người cần tránh ăn chua me hoa đỏ để bảo vệ thận

Chua me đất hoa đỏ là loài cây mọc hoang dã rất quen thuộc tại các vùng quê Việt Nam, thường được hái về làm rau gia vị nấu canh chua hoặc dùng làm vị thuốc dân gian thanh nhiệt, tiêu viêm. Vị chua dịu mát tự nhiên khiến nhiều người lầm tưởng đây là loại thực phẩm lành tính tuyệt đối có thể dùng tùy ý với số lượng lớn.

Tuy nhiên, vị chua đặc trưng của chua me hoa đỏ lại xuất phát từ hàm lượng axit oxalic và muối oxalate rất cao. Các bằng chứng y học hiện đại khẳng định nồng độ oxalate cao khi đưa vào cơ thể có thể gây độc cho tế bào biểu mô ống thận và kết tủa tạo sỏi, đặc biệt nguy hiểm đối với người có tiền sử sỏi thận, suy giảm chức năng thận và bệnh gút.

Chua me hoa đỏ: Cây rau dân dã và gánh nặng oxalate tiềm ẩn

Chua me hoa đỏ (tên khoa học thường gặp là Oxalis corymbosa hoặc Oxalis violacea) thuộc họ Chua me đất (Oxalidaceae). Cây nổi bật với những chùm hoa màu hồng tím hay đỏ nhạt, lá chét hình trái tim và thân ngầm dạng vảy củ. Trong ẩm thực truyền thống, người dân thường dùng lá và thân non nấu canh cá, giã lấy nước giải khát hoặc làm thuốc nam chữa ho, sốt.

Nguyên nhân tạo nên vị chua thanh mát của loài cây này là do sự tích lũy một lượng lớn axit oxalic tự do cùng các dẫn xuất muối oxalate hòa tan và không hòa tan. Khi đi qua đường tiêu hóa, một phần oxalate được hấp thu vào máu và di chuyển tới thận để đào thải ra ngoài qua nước tiểu. Đối với cơ thể khỏe mạnh, thận có thể xử lý một lượng oxalate nhất định nếu uống đủ nước.

Dù vậy, khi nạp quá nhiều chua me hoa đỏ trong bữa ăn hoặc cơ thể đã có sẵn bệnh nền chuyển hóa, lượng oxalate trong huyết thanh sẽ tăng vọt, gây nên tình trạng tăng oxalate máu (hyperoxalemia) và tăng oxalate niệu (hyperoxalururia) ^[1]. Đây chính là khởi điểm của hàng loạt tổn thương thận nghiêm trọng nếu không kiểm soát kịp thời.

Cơ chế tích tụ oxalate và nguy cơ phá hủy mô thận

Axit oxalic là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng trong cơ thể và không thể bị phân hủy thêm bởi các enzyme của người, bắt buộc phải đào thải chủ yếu qua đường thận. Khi nồng độ oxalate trong nước tiểu vượt quá ngưỡng bão hòa hòa tan, chúng sẽ nhanh chóng liên kết với các ion canxi sẵn có để hình thành các vi tinh thể canxi oxalate (calcium oxalate crystals).

Các tinh thể sắc nhọn này không chỉ đơn thuần gây tắc nghẽn cơ học tại lòng ống thận mà còn kích hoạt phản ứng viêm tại chỗ. Các nghiên cứu bệnh học chỉ ra rằng tinh thể oxalate gây tổn thương trực tiếp lên tế bào biểu mô ống thận, gây phù nề, hoại tử tế bào và dần dần dẫn đến hiện tượng xơ hóa mô kẽ lan tỏa ^[2]. Độc tính trực tiếp của phân tử oxalate tự do kết hợp cùng sự cọ xát của tinh thể làm suy giảm nghiêm trọng lưu lượng máu qua cầu thận ^[2].

Nếu tình trạng tích tụ oxalate diễn ra ồ ạt hoặc kéo dài dai dẳng, người bệnh đối mặt với hội chứng bệnh thận oxalate (oxalate nephropathy) và canxi hóa mô thận (nephrocalcinosis) ^[3], ^[4]. Khi đó, chức năng lọc của các nephron bị phá hủy nhanh chóng, đẩy người bệnh vào đợt suy thận cấp tính hoặc thúc đẩy suy thận mạn tiến triển không thể phục hồi ^[3], ^[4].

Nhóm 1: Người có tiền sử sỏi thận và tinh thể canxi oxalate

Khoảng 70% đến 80% sỏi đường tiết niệu hiện nay có thành phần chính là canxi oxalate. Do đó, người từng bị sỏi thận, đang có sỏi hoặc mang cơ địa dễ lắng đọng cặn canxi tuyệt đối không nên ăn chua me hoa đỏ. Việc hấp thu một lượng lớn oxalate từ rau này sẽ đẩy nồng độ oxalate niệu lên mức bão hòa tới hạn chỉ sau vài giờ tiêu hóa.

Khi oxalate gặp canxi trong nước tiểu, quá trình kết tụ diễn ra mất kiểm soát, làm tăng kích thước các viên sỏi cũ hoặc hình thành vô số sỏi mới rải rác trong đài bể thận. Lắng đọng canxi thận (nephrocalcinosis) và sỏi thận tái phát nhiều lần là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến viêm đài bể thận, ứ nước, nhiễm trùng tiết niệu và phá hủy dần nhu mô thận ^[3], ^[5], ^[6].

Nhiều người lầm tưởng uống nước lá chua me hoa đỏ giúp "bào mòn" hoặc làm tan sỏi tiết niệu. Đây là quan niệm dân gian sai lầm hết sức nguy hại. Bằng chứng y khoa cho thấy việc bổ sung nguồn oxalate ngoại sinh đậm đặc từ chua me chỉ khiến sỏi phát triển nhanh hơn, gây tắc nghẽn niệu quản và thúc đẩy suy thận ^[5].

Nhóm 2: Bệnh nhân suy giảm chức năng thận và suy thận mạn

Ở người có chức năng thận suy giảm, khả năng lọc và đào thải các chất độc hại qua nước tiểu đã bị sụt giảm nghiêm trọng. Việc dung nạp oxalate từ chua me hoa đỏ đặt hệ thống cầu thận còn sót lại vào tình trạng quá tải nghiêm trọng, dẫn đến nguy cơ ứ đọng oxalate toàn thân.

Một nghiên cứu động học oxalate trên bệnh nhân suy thận mạn đã xác định rằng sự lưu giữ và tích tụ oxalate trong máu tăng lên rất nhanh khi mức lọc cầu thận (GFR) giảm xuống dưới khoảng 20 ml/phút ^[7]. Ngay cả ở mức suy thận trung bình, khả năng bài tiết oxalate đã bắt đầu suy giảm rõ rệt. Đối với người mắc các rối loạn chuyển hóa oxalate, việc can thiệp loại bỏ oxalate khỏi cơ thể đã cần được xem xét ngay khi GFR tụt xuống dưới 40 ml/phút/1,73 m² và bắt buộc phải xử lý khẩn cấp khi GFR nằm trong khoảng 20-25 ml/phút/1,73 m² để tránh suy sụp hoàn toàn chức năng thận ^[7].

Khi thận không thể bài xuất lượng oxalate dư thừa, nồng độ oxalate trong máu tăng cao sẽ gây nhiễm độc tinh thể oxalate toàn thân. Tinh thể canxi oxalate không chỉ lắng đọng ở ống thận mà còn thâm nhiễm vào da, tủy xương, các mô liên kết và thành mạch máu, tạo thành những biến chứng xương khớp và tim mạch phức tạp ^[5], ^[6]. Nguy hiểm hơn, ở những người bệnh từng ghép thận, oxalate tích tụ từ trước hoặc đưa thêm từ ăn uống có thể gây lắng đọng tinh thể ngay trên mảnh thận ghép mới, dẫn đến mất chức năng thận ghép nhanh chóng ^[2], ^[4], ^[6].

Nhóm 3: Người mắc bệnh gút và rối loạn chuyển hóa axit uric

Bệnh gút xuất phát từ tình trạng tăng axit uric trong máu, dẫn đến sự kết tủa của các tinh thể urat tại các khớp xương và mô mềm. Tuy nhiên, ít người biết rằng thận là cơ quan chịu trách nhiệm đào thải tới 70% lượng axit uric của toàn cơ thể. Người mắc bệnh gút vốn đã mang gánh nặng bài tiết rất lớn tại các ống thận.

Axit oxalic khi được hấp thu sẽ trải qua quá trình lọc tại cầu thận và bài tiết một phần qua hệ thống vận chuyển anion ở ống thận. Sự xuất hiện của nồng độ oxalate cao tạo ra sự cạnh tranh đào thải trực tiếp với axit uric tại các kênh vận chuyển của tế bào ống lượn gần. Hậu quả là quá trình đào thải axit uric bị ức chế, khiến nồng độ axit uric trong huyết tương tăng cao hơn, dễ kích hoạt các cơn gút cấp tính dữ dội.

Mặt khác, nước tiểu của người bệnh gút thường có tính axit cao (pH nước tiểu thấp). Môi trường axit là điều kiện lý tưởng thúc đẩy cả tinh thể axit uric lẫn tinh thể canxi oxalate kết tủa đồng thời. Hiện tượng tạo nhân dị thể (heterogeneous nucleation) giữa tinh thể urat và tinh thể oxalate làm gia tăng đột biến nguy cơ hình thành sỏi hỗn hợp urat - canxi oxalate trong thận, gây tổn thương xơ hóa mô kẽ thận và làm bệnh gút chuyển nặng nhanh chóng.

Những bằng chứng y khoa về tổn thương thận cấp do oxalate

Y văn quốc tế đã ghi nhận nhiều trường hợp suy thận cấp tính và suy thận mạn tính do cơ thể hấp thu quá mức oxalate hoặc các tiền chất chuyển hóa thành oxalate trong thời gian ngắn.

Năm 1980, một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân viêm ruột Crohn sau phẫu thuật cắt đoạn ruột đã phát triển suy thận cấp có thể hồi phục do tăng oxalate niệu thứ phát đường ruột ^[8]. Kết quả sinh thiết thận phát hiện tình trạng nhiễm oxalosis rõ rệt với tinh thể tích tụ dày đặc trong mô thận ^[8]. Tình trạng suy thận cấp này chỉ có thể hồi phục khi bệnh nhân được chẩn đoán sớm và can thiệp lọc máu kịp thời ^[8].

Năm 1984, nghiên cứu về biến chứng phẫu thuật nội soi qua niệu đạo ghi nhận hội chứng ngộ độc do hấp thu dung dịch rửa glycine ^[1]. Lượng glycine hấp thu vào cơ thể đã bị chuyển hóa dị hóa thành oxalate, gây tăng mạnh oxalate máu và oxalate niệu ^[1]. Lượng oxalate trong máu vọt lên quá cao là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới tổn thương thận cấp tính và vô niệu hoàn toàn ^[1]. Bệnh nhân được cứu sống và phục hồi chức năng thận nhờ phương pháp lọc máu ngắt quãng nhằm đào thải nhanh chóng tinh thể oxalate ra khỏi lòng ống thận ^[1].

Năm 1990, nghiên cứu báo cáo hai trường hợp bệnh nhân nữ 57 tuổi mắc suy thận giai đoạn cuối phải chạy thận nhân tạo chu kỳ, có hình ảnh lắng đọng canxi oxalate diện rộng ở cả hai quả thận, da và tủy xương ^[5]. Một bệnh nhân trong số đó bị suy giảm chức năng thận nghiêm trọng bắt nguồn từ sỏi tiết niệu hai bên tái phát nhiều lần ^[5].

Năm 2013, một ca bệnh lâm sàng cảnh báo về tình trạng suy thận tiến triển bất ngờ ở bệnh nhân nam 66 tuổi sau ghép gan do tăng oxalate thứ phát ^[4]. Dù được điều trị tích cực và chạy thận nhân tạo liên tục, chức năng thận của bệnh nhân vẫn không thể phục hồi do tổn thương xơ hóa diện rộng từ bệnh thận oxalate ^[4]. Các chuyên gia nhấn mạnh bệnh thận do oxalate cần luôn được lưu ý cảnh giác, đặc biệt ở bệnh nhân đã có tổn thương thận từ trước ^[4].

Hiểu lầm thường gặp và cách sử dụng chua me an toàn

Nhiều người dân vẫn giữ thói quen truyền miệng dùng cây chua me hoa đỏ sắc nước uống hàng ngày để "thanh nhiệt", "mát gan", hoặc uống đậm đặc để làm tan sỏi mật, sỏi thận. Đây là hiểu lầm cực kỳ tai hại vì cây không có tác dụng làm tan sỏi canxi oxalate mà ngược lại còn cung cấp thêm nguyên liệu để sỏi phát triển lớn hơn.

Một hiểu lầm khác là cho rằng nấu chín hoặc đun sôi kỹ chua me hoa đỏ sẽ phân hủy hết axit oxalic. Trên thực tế, axit oxalic và các muối oxalate là những hợp chất rất bền nhiệt, không bị phá hủy ở nhiệt độ sôi của nước. Tuy nhiên, việc nấu canh có thể làm oxalate hòa tan một phần vào nước canh; nếu người dùng uống cạn cả nước lẫn cái thì toàn bộ lượng oxalate vẫn được đưa trọn vẹn vào ống tiêu hóa.

Đối với người hoàn toàn khỏe mạnh, không có bệnh nền về thận và chuyển hóa:

• Chỉ nên dùng chua me hoa đỏ như một loại rau gia vị phụ, điểm xuyết một nhúm nhỏ cho thơm bát canh chua, tuyệt đối không ăn thay rau xanh chính hàng ngày.
• Khi nấu ăn, nên chần sơ rau qua nước sôi rồi bỏ phần nước chần đầu để giảm bớt một phần oxalate hòa tan trước khi nấu vào nồi canh.
• Kết hợp chua me với các thực phẩm giàu canxi (như tôm, tép, cua, đậu phụ). Khi đó, oxalate sẽ phản ứng với canxi ngay trong lòng ruột tạo thành muối canxi oxalate không tan và bị đào thải theo phân ra ngoài, hạn chế tối đa việc oxalate hấp thu vào máu.
• Luôn uống đủ 2-2,5 lít nước mỗi ngày để giữ nước tiểu loãng, ngăn ngừa nồng độ các chất hòa tan chạm ngưỡng bão hòa tạo sỏi.

Chua me hoa đỏ là loài cây quen thuộc nhưng hàm chứa lượng oxalate đáng kể có thể gây tổn thương tế bào ống thận và hình thành sỏi canxi oxalate. Ba nhóm đối tượng gồm người có tiền sử sỏi thận, bệnh nhân suy giảm chức năng thận và người mắc bệnh gút cần tránh xa loại cây này trong chế độ ăn uống thường nhật. Nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như đau quặn vùng hông lưng, tiểu buốt, tiểu ra máu hoặc giảm lượng nước tiểu sau khi ăn thực phẩm giàu oxalate, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và xử trí kịp thời.