Nhiều người có thói quen dùng phấn hoa ong pha mật ong uống mỗi sáng để tăng cường sức khỏe, bồi bổ cơ thể theo kinh nghiệm truyền miệng. Nhờ chứa dồi dào dưỡng chất gồm chất đạm, tinh bột, chất béo và các polyphenol thực vật, sản phẩm này ngày càng được tiêu thụ rộng rãi [1]. Tuy nhiên, không ít người lầm tưởng thực phẩm tự nhiên là an toàn vô hại đối với bất kỳ ai sử dụng.
Liệu phấn hoa ong có thực sự phù hợp với tất cả mọi người? Câu trả lời từ giới y khoa là không. Dù giàu dinh dưỡng, phấn hoa ong là một chất gây dị ứng thực phẩm tiềm tàng, có thể kích hoạt phản ứng sốc phản vệ đe dọa tính mạng và gây tương tác bất lợi với thuốc điều trị bệnh [1, 2, 4].
Cơ chế kích hoạt dị ứng và tương tác thuốc của phấn hoa
Phấn hoa ong bản chất là phấn của nhiều loại hoa được ong mật gom nhặt mang về tổ. Do đó, hạt phấn chứa các protein dị nguyên thực vật đặc thù [3, 6]. Khi đi vào cơ thể người mẫn cảm, các protein này kích thích hệ miễn dịch sản sinh kháng thể IgE đặc hiệu [2]. Kháng thể IgE gắn vào tế bào mast, giải phóng histamin và các chất trung gian hóa học gây ngứa ngáy, sưng nề hoặc co thắt đường thở [1].
Ngoài ra, các thành phần dị nguyên chính trong phấn hoa đã được xác định qua phân tích khối phổ bao gồm profilin, cystatin, prolamin, expansin và men alcohol dehydrogenase [3]. Đặc biệt, dị nguyên họ profilin có thể liên kết mạnh với kháng thể IgE trong máu [4]. Phấn hoa cũng có khả năng gây dị ứng chéo khi dùng chung với các loại thực phẩm khác [1].
Mặt khác, các hợp chất có trong phấn hoa ong còn can thiệp vào quá trình chuyển hóa dược phẩm bên trong gan. Điển hình nhất là khả năng làm tăng hoạt tính chống đông của thuốc, dẫn đến rủi ro xuất huyết nếu không được theo dõi chặt chẽ [5].
4 nhóm người cần cẩn trọng cao độ khi dùng phấn hoa
Căn cứ vào các bằng chứng lâm sàng và nghiên cứu y học, có 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng, thậm chí phải tránh dùng phấn hoa ong nếu chưa tham vấn bác sĩ:
Nhóm 1: Người có tiền sử dị ứng phấn hoa thực vật. Những ai dị ứng với phấn các loài hoa dại, đặc biệt là họ Cúc (Asteraceae), họ Hoa hồng (Rosaceae) hay chi Sồi (Quercus), có nguy cơ cao bị phản ứng chéo nghiêm trọng [2]. Khi ong thu thập hoa, dị nguyên phấn hoa vẫn tồn tại nguyên vẹn trong sản phẩm [2].
Nhóm 2: Trẻ em có cơ địa dị ứng, viêm mũi dị ứng theo mùa. Trẻ nhỏ có hệ miễn dịch nhạy cảm có thể bộc phát phản ứng phản vệ nguy hiểm sau khi ăn phấn hoa ong [2].
Nhóm 3: Người có cơ địa mẫn cảm, dễ sốc phản vệ. Dị ứng phấn hoa ong dù tương đối hiếm nhưng là một cấp cứu y khoa đe dọa tính mạng, đòi hỏi phải can thiệp hồi sức lập tức [6]. Nhận thức của cộng đồng về mối nguy hiểm này còn rất hạn chế [6].
Nhóm 4: Bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông máu warfarin. Phấn hoa ong có thể tương tác với warfarin, làm tăng vọt chỉ số đông máu INR, đẩy người bệnh vào nguy cơ chảy máu ồ ạt [5].
Bằng chứng khoa học về rủi ro và ca lâm sàng thực tế
Một báo cáo y khoa năm 1994 đã ghi nhận các trường hợp phản ứng phản vệ nguy kịch sau khi ăn phấn hoa ong [6]. Các tác giả nhấn mạnh đây là tình trạng cấp cứu cần điều trị phản vệ thông thường và cấp thiết phải dán nhãn cảnh báo nguy cơ trên bao bì sản phẩm phấn hoa để bảo vệ người tiêu dùng [6].
Rủi ro ở trẻ nhỏ được chứng minh rõ ràng trong báo cáo năm 2010 về một bé trai 4 tuổi từng bị viêm mũi dị ứng vào mùa xuân và mùa thu [2]. Bé bị dị ứng nặng sau khi ăn phấn hoa ong [2]. Thử nghiệm lẩy da cho kết quả dương tính với phấn hoa ong và các chiết xuất phấn hoa địa phương [2]. Xét nghiệm máu cho thấy nồng độ IgE toàn phần đạt 435 kU/l, IgE đặc hiệu với phấn hoa ong là 6 kU/l, và nồng độ men tryptase là 3,5 mcg/mL [2]. Phân tích immunoblotting xác định mẫu phấn hoa chứa phấn từ chi Quercus, họ Cúc (Asteraceae) và họ Hoa hồng (Rosaceae), trong đó phấn họ Cúc là nguyên nhân gây phản ứng [2].
Về tương tác thuốc, một báo cáo lâm sàng năm 2010 theo dõi bệnh nhân nam 71 tuổi có tiền sử cuồng nhĩ, tăng huyết áp, đái tháo đường đang duy trì warfarin với chỉ số INR ổn định suốt 9 tháng ở mức 1,9 - 3,3 [5]. Sau 1 tháng uống thêm hạt phấn hoa ong với liều 1 thìa cà phê x 2 lần/ngày để bồi bổ, chỉ số INR của ông đã tăng vọt lên 7,1 (mức điều trị bình thường là 2,0 - 3,0) [5]. Bệnh nhân không dùng rượu, thuốc lá hay thay đổi bất kỳ đơn thuốc nào khác [5]. Các bác sĩ phải ngừng warfarin, sau 3 ngày chỉ số INR giảm về 3,7 [5]. Khi dùng lại warfarin với liều tuần giảm 11%, chỉ số INR mới ổn định trở lại trong 7 tháng theo dõi tiếp theo [5]. Đánh giá theo Thang xác suất tương tác thuốc (DIPS) kết luận có sự tương tác giữa phấn hoa ong và warfarin [5].
Nghiên cứu mới về công nghệ giảm tính dị ứng
Trước nguy cơ dị ứng thực phẩm từ phấn hoa, các nhà khoa học đang nỗ lực tìm kiếm giải pháp xử lý. Nghiên cứu năm 2022 trên chuột nhắt trắng BALB/c cho thấy việc sử dụng hỗn hợp enzyme (cellulase, pectinase và papain) thủy phân phấn hoa giúp cắt nhỏ dị nguyên thành các peptide và axit amin [1]. Phấn hoa xử lý enzyme giúp chuột giảm tần suất gãi ngứa, cải thiện tổn thương mô bệnh học, hạ nồng độ IgE huyết thanh và điều hòa hệ vi sinh đường ruột [1].
Cùng năm 2022, một nghiên cứu khác phân tích phấn hoa từ cải dầu (Brassica campestris) cho thấy xử lý bằng ba loại enzyme này làm giảm đáng kể các dị nguyên chính như profilin, cystatin và alcohol dehydrogenase [3]. Đến năm 2023, nghiên cứu oxy hóa protein bằng hydro peroxide cho thấy đã làm biến đổi cấu trúc dị nguyên Bra c p họ profilin, che lấp các đoạn quyết định kháng nguyên và làm giảm ái lực liên kết với IgE in vitro [4]. Dù vậy, các phương pháp này hiện chỉ nằm ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật, chưa có sản phẩm thương mại giảm dị ứng áp dụng rộng rãi trên người.
Một nghiên cứu năm 2008 cho thấy chiết xuất phenolic từ phấn hoa liều 200 mg/kg và flavonoid myricetin liều 5 mg/kg có khả năng ức chế phù chân, giảm IgE và phản ứng sốc do ovalbumin trên chuột [7]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên chuột với chiết xuất phân đoạn, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc người dị ứng ăn hạt phấn hoa thô sẽ an toàn.
Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng phấn hoa ong
Nhiều người tin rằng "thực phẩm tự nhiên thì tuyệt đối lành tính, ai dùng cũng được". Thực tế, tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn cho tất cả, phấn hoa vẫn chứa các chuỗi dị nguyên tự nhiên rất mạnh [1, 6].
Một hiểu lầm tai hại khác là dùng phấn hoa ong mật để "chữa trị" hoặc "làm quen" nhằm trị dứt điểm bệnh hen suyễn, viêm mũi dị ứng. Ngược lại hoàn toàn, các nghiên cứu đã chứng minh người có bệnh dị ứng hô hấp khi tiếp xúc phấn hoa ong đường tiêu hóa có thể bị sốc phản vệ nguy hiểm [1, 3]. Phấn hoa ong không thể thay thế phác đồ điều trị của nhân viên y tế.
Hướng dẫn dùng phấn hoa an toàn và nhận biết rủi ro
Đối với người bình thường, không có cơ địa dị ứng và không dùng thuốc chống đông máu, nếu muốn sử dụng phấn hoa ong để bổ sung dinh dưỡng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng.
Trước khi sử dụng thường xuyên, nên thử dị ứng bằng một lượng cực nhỏ và quan sát kỹ cơ thể. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu ngứa ngáy, nổi mề đay, sưng môi mắt, khó thở hoặc tức ngực, phải ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất [6].
Phấn hoa ong mật là nguồn dinh dưỡng tự nhiên dồi dào nhưng không phải vị thuốc bách bệnh. Người dùng cần hiểu rõ tình trạng sức khỏe của bản thân, không tùy tiện dùng bổ sung khi đang điều trị thuốc tim mạch và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
