Cơn ho đêm dai dẳng ở trẻ nhỏ luôn là nỗi ám ảnh đối với các bậc phụ huynh, khiến cả gia đình mất ngủ và lo lắng. Nhiều người có thói quen pha một muỗng mật ong ấm cho con uống để làm dịu cổ họng mỗi khi thời tiết thay đổi. Liệu biện pháp dân gian quen thuộc này có thực sự hiệu quả hơn các loại thuốc siro ho thông thường hay chỉ là lời truyền miệng?
Các dữ liệu nghiên cứu y khoa lâm sàng khẳng định mật ong có khả năng làm giảm tần suất ho cấp tính và cải thiện giấc ngủ ban đêm ở trẻ nhỏ trên 1 tuổi tốt hơn giả dược hoặc không can thiệp [1]. Đồng thời, hiệu quả của mật ong tương đương hoặc nhỉnh hơn một số hoạt chất phổ biến trong siro ho không kê đơn [2]. Dù vậy, các cơ quan y tế cảnh báo tuyệt đối không được cho trẻ sơ sinh và trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong do nguy cơ ngộ độc Clostridium botulinum đe dọa trực tiếp tính mạng [3].
Cơ chế làm dịu cơn ho của mật ong
Ho cấp tính do viêm đường hô hấp trên là nguyên nhân hàng đầu khiến cha mẹ đưa trẻ đi khám tại các phòng khám ngoại trú [4]. Tình trạng kích ứng niêm mạc vùng họng kích hoạt phản xạ ho liên tục, đặc biệt trầm trọng hơn về đêm khi trẻ nằm xuống, gây gián đoạn giấc ngủ và tạo tâm lý căng thẳng cho cả cha mẹ lẫn trẻ nhỏ [5].
Mật ong từ lâu được sử dụng như một phương thuốc tự nhiên giúp làm dịu bề mặt niêm mạc đường hô hấp trên bị kích thích [3]. Khi đi qua vùng họng, độ quánh của mật ong tạo thành lớp màng bao phủ bảo vệ các thụ thể cảm giác nhạy cảm, từ đó làm giảm phản xạ kích thích ho tức thì. Ngoài tác dụng xoa dịu cơ học, vị ngọt tự nhiên kích thích tiết nước bọt giúp bôi trơn họng, làm ẩm niêm mạc và giảm cảm giác ngứa rát khó chịu ở cổ họng.
So sánh mật ong với siro ho qua các thử nghiệm
Để làm sáng tỏ tính hiệu quả của vị thuốc tự nhiên này, nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên đã được tiến hành nhằm so sánh trực tiếp mật ong với các loại thuốc siro ho thông dụng. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 108 trẻ em bị nhiễm trùng đường hô hấp trên đã tiến hành so sánh tác dụng của mật ong, hoạt chất giảm ho dextromethorphan và nhóm không điều trị đối với triệu chứng ho và chất lượng giấc ngủ [4]. Kết quả ghi nhận nhóm trẻ dùng mật ong giảm tần suất ho tốt hơn nhóm không điều trị với độ lệch trung bình (MD) là -0,99 (khoảng tin cậy 95%: -1,63 đến -0,35), giảm mức độ ho gây khó chịu với MD là -0,93 (95% CI: -1,76 đến -0,10) và cải thiện rõ rệt chất lượng giấc ngủ của trẻ với MD là -0,92 (95% CI: -1,77 đến -0,07) [4]. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa mật ong và nhóm không can thiệp trong việc giải quyết độ nghiêm trọng của cơn ho chưa đạt mức ý nghĩa thống kê với MD là -0,69 (95% CI: -1,46 đến...) [4].
Tại một tổng quan hệ thống năm 2012 của Cochrane bao gồm hai nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên với nguy cơ sai lệch cao trên 265 trẻ, các nhà nghiên cứu đã đánh giá tác dụng làm dịu cơn ho bằng thang điểm Likert 7 điểm [2]. Phân tích gộp từ hai nghiên cứu với 154 trẻ cho thấy mật ong vượt trội hơn việc không can thiệp trong việc giảm tần suất ho với MD là -1,07 (95% CI: -1,53 đến -0,60) [2]. Đáng chú ý, bằng chứng chất lượng trung bình từ hai nghiên cứu trên 149 trẻ chỉ ra rằng mật ong không có sự khác biệt đáng kể so với hoạt chất dextromethorphan về khả năng giảm tần suất ho với MD là -0,07 (95% CI: -1,07 đến 0,94) [2]. Bên cạnh đó, bằng chứng chất lượng thấp từ một nghiên cứu trên 80 trẻ cho thấy mật ong có thể nhỉnh hơn một chút so với thuốc kháng histamin diphenhydramine trong việc giảm tần suất các cơn ho với MD là -0,57 (95% CI: -0,90 đến -0,24) [2].
Kết quả tương tự tiếp tục được ghi nhận trong báo cáo cập nhật năm 2014 của Cochrane gồm ba nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên trên 568 trẻ [6]. Bằng chứng chất lượng trung bình tiếp tục xác nhận mật ong vượt trội hơn nhóm không can thiệp trong việc giảm tần suất ho (MD là -1,05; 95% CI: -1,48 đến -0,62; chỉ số dị giải I² = 23% trên hai nghiên cứu với 154 người) [6]. Một nghiên cứu chất lượng cao trên 300 trẻ cũng cho thấy mật ong hiệu quả hơn giả dược trong việc giảm tần suất ho với MD là -1,85 (95% CI: -3,36 đến -0,33) [6]. Đồng thời, bằng chứng chất lượng trung bình tái khẳng định mật ong không khác biệt đáng kể so với thuốc dextromethorphan trong việc cắt giảm số lần ho với MD là -0,07 (95% CI: -1,0...) [6].
Hiệu quả khi sử dụng nhiều liều liên tiếp
Phần lớn các nghiên cứu ban đầu chỉ đánh giá tác dụng của một liều duy nhất uống vào buổi tối, trong khi thực tế cơn ho của trẻ thường kéo dài nhiều ngày. Để tìm hiểu rõ hơn, một nghiên cứu ngẫu nhiên nhãn mở công bố năm 2015 đã theo dõi tác động của mật ong đa hoa dùng liên tục trong ba buổi tối trên 134 trẻ bị ho cấp tính không đặc hiệu [7]. Nghiên cứu tiến hành so sánh giữa một nhóm uống hỗn hợp gồm 90 ml sữa ấm kết hợp 10 ml mật ong hoa dại và một nhóm dùng thuốc giảm ho dextromethorphan (DM) hoặc levodropropizine (LDP) theo liều chuẩn cho độ tuổi [7].
Hiệu quả điều trị được đánh giá dựa trên bảng câu hỏi về triệu chứng ho do cha mẹ trả lời, với tiêu chí thành công điều trị là điểm số giảm trên 50% so với trước khi can thiệp [7]. Sau khi loại trừ ba trẻ do phụ huynh không hoàn thành bảng đánh giá, tỷ lệ điều trị thành công đạt 80% ở nhóm uống sữa pha mật ong và 87% ở nhóm dùng thuốc không kê đơn [7]. Sự khác biệt giữa hai nhóm không có ý nghĩa thống kê (p=0,25), cho thấy việc sử dụng hỗn hợp mật ong và sữa trong ba đêm liên tiếp mang lại hiệu quả tương đương với các thuốc ức chế cơn ho phổ biến [7].
Tổng hợp bằng chứng khoa học quy mô lớn
Năm 2018, cơ sở dữ liệu Cochrane cập nhật tổng quan hệ thống dựa trên sáu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với tổng cộng 899 trẻ em từ 12 tháng đến 18 tuổi bị ho cấp tính ở cơ sở điều trị ngoại trú [5]. Các thử nghiệm đã so sánh mật ong với dextromethorphan, diphenhydramine, salbutamol, bromelin, giả dược và nhóm không can thiệp; trong đó năm nghiên cứu sử dụng thang điểm Likert 7 điểm để ghi nhận mức độ thuyên giảm triệu chứng [5].
Gần đây nhất, một tổng quan hệ thống công bố năm 2023 đã rà soát 396 bài báo khoa học và chọn lọc được 10 thử nghiệm ngẫu nhiên trên trẻ em bị ho cấp tính [1]. Kết quả phân tích cho thấy mật ong dường như giảm tần suất cơn ho nhiều hơn so với giả dược hoặc không điều trị (khoảng hiệu quả quan sát từ 0,0 đến 1,1 điểm) và tốt hơn thuốc ho (khoảng hiệu quả từ 0,2 đến 0,9 điểm) [1]. Đồng thời, giấc ngủ của trẻ được cải thiện thường xuyên hơn ở nhóm dùng mật ong với khoảng hiệu quả từ 0,0 đến 1,1 điểm so với giả dược/không điều trị và từ -0,2 đến 1,1 điểm so với thuốc điều trị ho [1]. Mặc dù vậy, chất lượng bằng chứng khoa học tổng thể vẫn được xếp ở mức thấp đến rất thấp do nguy cơ sai lệch trong thiết kế thử nghiệm và báo cáo thiếu thông tin cốt lõi [1].
Giới hạn nghiên cứu và hiểu lầm thường gặp
Mặc dù các dữ liệu đều nghiêng về chiều hướng tích cực, phụ huynh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của những nghiên cứu hiện có. Phần lớn các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên về mật ong đều có nguy cơ sai lệch từ trung bình đến cao [1], [5]. Nguyên nhân xuất phát từ việc mật ong có mùi vị, màu sắc và độ nhớt rất đặc trưng, khiến việc làm mù nghiên cứu (che giấu can thiệp giữa người tham gia và nhà nghiên cứu) gặp nhiều trở ngại [1], [5]. Điều này có thể dẫn đến việc các bậc phụ huynh chấm điểm cảm tính hơn khi biết con mình được dùng mật ong thiên nhiên thay vì nhóm đối chứng [7].
Bên cạnh đó, các chuyên gia nhấn mạnh rằng mật ong chỉ được chứng minh hiệu quả trên các cơn ho cấp tính do viêm đường hô hấp trên thông thường [1], [4]. Ngược lại, một tổng quan hệ thống của Cochrane năm 2009 về ho mạn tính không đặc hiệu ở trẻ em đã không tìm thấy bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào đáp ứng tiêu chuẩn để đánh giá hiệu quả của mật ong hoặc kẹo ngậm ho [3]. Do đó, phụ huynh không nên lầm tưởng mật ong là thần dược trị bách bệnh hay có thể dùng để chữa các chứng ho mạn tính kéo dài mà không qua chẩn đoán y khoa [3].
Cảnh báo tuyệt đối cho trẻ dưới 1 tuổi
Dù mật ong là thực phẩm tự nhiên tương đối an toàn cho người lớn và trẻ lớn, sản phẩm này tiềm ẩn mối nguy hiểm nghiêm trọng đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 1 tuổi. Các cơ quan y tế và tài liệu khoa học luôn đưa ra khuyến cáo bắt buộc không được dùng mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi vì nguy cơ gây ngộ độc sơ sinh (infant botulism) do bào tử vi khuẩn Clostridium botulinum [3].
Hệ tiêu hóa và hệ vi sinh vật đường ruột của trẻ sơ sinh dưới 12 tháng tuổi chưa hoàn thiện, không đủ khả năng ức chế sự nảy mầm của bào tử Clostridium botulinum. Khi xâm nhập vào ruột của trẻ nhỏ, các bào tử này sẽ phát triển, sinh ra độc tố thần kinh cực mạnh làm suy nhược cơ bắp, khó bú, táo bón, suy hô hấp nặng và đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Do vậy, phụ huynh tuyệt đối không pha mật ong vào nước, sữa hay dùng để rơ lưỡi cho trẻ dưới 1 tuổi dưới bất kỳ hình thức nào [3].
Ngoài ra, những trẻ có tiền sử dị ứng với phấn hoa, ong mật hoặc các sản phẩm từ ong cũng cần thận trọng để tránh các phản ứng dị ứng phụ không mong muốn. Đối với kẹo ngậm ho chứa mật ong, nhóm trẻ nhỏ tuổi cũng không được khuyến cáo sử dụng vì nguy cơ hóc nghẹn cơ học gây tắc đường thở [3]. Khi trẻ có các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sốt cao liên tục, thở nhanh nông, co rút lồng ngực hoặc ho kéo dài nhiều ngày, phụ huynh phải đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời, không tự ý dùng mật ong thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.
Gợi ý áp dụng an toàn trong thực tế
Đối với trẻ trên 1 tuổi bị ho cấp tính do cảm lạnh, phụ huynh có thể cân nhắc sử dụng mật ong như một liệu pháp hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng tại nhà an toàn và tiết kiệm [3]. Theo nghiên cứu lâm sàng, một cách dùng đã được thử nghiệm là pha 10 ml mật ong hoa dại cùng 90 ml sữa ấm cho trẻ uống vào buổi tối trước khi đi ngủ, duy trì liên tiếp trong ba đêm [7].
Ngoài ra, cha mẹ có thể hòa một lượng mật ong vừa phải vào một ít nước ấm để trẻ uống từng ngụm nhỏ trước giờ ngủ. Việc uống mật ong ấm giúp làm dịu niêm mạc họng bị kích ứng, bớt cơn ho kích phát và tạo điều kiện cho trẻ có một giấc ngủ êm ái hơn sau một ngày mệt mỏi [1], [4]. Sau khi cho trẻ dùng mật ong vào buổi tối, cha mẹ nên cho trẻ súc miệng hoặc đánh răng sạch sẽ nhằm hạn chế nguy cơ sâu răng do lượng đường tự nhiên bám dính trên men răng của trẻ.
Mật ong là một giải pháp hỗ trợ tự nhiên có bằng chứng khoa học giúp làm dịu cơn ho cấp và cải thiện giấc ngủ ban đêm cho trẻ từ 1 tuổi trở lên [1], [5]. Tuy nhiên, cha mẹ cần luôn ghi nhớ ranh giới an toàn tối quan trọng: tuyệt đối không cho trẻ dưới 12 tháng tuổi sử dụng để bảo vệ tính mạng của trẻ trước nguy cơ ngộ độc bào tử vi khuẩn chết người [3]. Khi chăm sóc trẻ ốm, việc theo dõi sát sao tiến triển bệnh và tuân thủ các tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa vẫn luôn là chìa khóa then chốt giúp trẻ nhanh chóng bình phục.
