Nhiều người coi viên dầu cá omega-3 là thực phẩm bổ sung an toàn tuyệt đối cho tim mạch và trí não. Thói quen mua về tự ý uống mỗi ngày rất phổ biến ở người trung niên và người cao tuổi.
Tuy nhiên, dầu cá tác động trực tiếp đến cơ chế đông máu tự nhiên của cơ thể. Bốn nhóm đối tượng dưới đây cần đặc biệt thận trọng và phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Cơ chế tác động lên quá trình đông máu
Axit béo omega-3, đặc biệt là EPA (axit eicosapentaenoic) và DHA (axit docosahexaenoic), ảnh hưởng đến sự kết tập tiểu cầu [1], [2]. Trong ống nghiệm, dầu cá ức chế sự bám dính giữa các tiểu cầu và giảm quá trình tạo thrombin do tiểu cầu kích thích [1]. Dù tác động đơn độc của dầu cá khá yếu, tác dụng này trở nên rõ rệt hơn khi kết hợp cùng các yếu tố chống đông khác [1].
Bên cạnh đó, việc bổ sung EPA đã được ghi nhận làm tăng thời gian chảy máu ở cả động vật và người [2]. Tác dụng kép chống kết tập tiểu cầu và chống đông khiến máu khó đông hơn bình thường [3].
Nhóm 1: Người đang dùng thuốc chống đông và chống kết tập tiểu cầu
Đây là nhóm chịu rủi ro tương tác thuốc cao nhất khi tự ý dùng dầu cá [3], [1]. Tác dụng ức chế đông máu của dầu cá được tăng cường rõ rệt ở người dùng thuốc ức chế kết tập tiểu cầu, thuốc ức chế yếu tố Xa hoặc warfarin [1].
Một báo cáo ca bệnh năm 2007 ghi nhận bệnh nhân cao tuổi dùng dầu cá liều cao 6 g/ngày cùng aspirin và warfarin đã bị tụ máu dưới màng cứng phải mở hộp sọ sau một cú ngã nhẹ [3]. Bệnh nhân mắc bệnh tim mạch thường có xu hướng tìm đến thực phẩm chức năng nhưng việc kết hợp này tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết nghiêm trọng [3]. Thử nghiệm lâm sàng trên 8.179 bệnh nhân nguy cơ tim mạch dùng icosapent ethyl cũng ghi nhận sự gia tăng các biến cố chảy máu nghiêm trọng song song với việc giảm biến cố thiếu máu cục bộ [2].
Nhóm 2: Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc can thiệp xâm lấn
Chảy máu chu phẫu luôn là mối lo ngại lớn đối với các phẫu thuật viên ngoại khoa [1], [4]. Dù các bằng chứng hiện đại cho thấy dùng đơn độc dầu cá không làm tăng biến cố chảy máu sau mổ, việc kết hợp đa thuốc vẫn là mối nguy [1]. Do hàm lượng EPA và DHA trong các sản phẩm thương mại dao động lớn, việc đánh giá chức năng đông máu trước mổ là cần thiết nếu bệnh nhân có dùng kèm thuốc chống đông [1].
Một số chuyên gia đề xuất nên ngừng bổ sung axit béo omega-3 liều cao vài ngày trước khi tiến hành các thủ thuật ngoại khoa xâm lấn [5]. Nếu người bệnh sắp trải qua đại phẫu, việc báo rõ lịch sử dùng thực phẩm bổ sung cho bác sĩ gây mê và phẫu thuật viên là bắt buộc [3], [1].
Nhóm 3: Người cao tuổi có nhiều bệnh nền và dùng nhiều thuốc
Người cao tuổi có nguy cơ xuất huyết cao hơn do tăng độ nhạy cảm với các liệu pháp chống đông máu, đi kèm tình trạng nhiều bệnh nền và dùng đồng thời nhiều loại thuốc [3], [5]. Khi người già phối hợp dầu cá liều cao cùng các đơn thuốc tim mạch sẵn có, nguy cơ chảy máu nội sọ hoặc tụ máu sau chấn thương nhẹ tăng lên đáng kể [3].
Tuy vậy, tổng quan hệ thống năm 2013 chỉ ra rằng liều omega-3 từ 4 g/ngày trở xuống dùng kèm thuốc chống đông vẫn tương đối an toàn ở đa số người lớn tuổi, nhưng các liều cao hơn cần được theo dõi thận trọng [5]. Sự suy giảm phản xạ vận động khiến người già dễ ngã, biến các tương tác làm loãng máu thành chấn thương nguy hiểm [3].
Nhóm 4: Người có tiền sử xuất huyết tiêu hóa hoặc bệnh lý đáy mắt
Tác động làm loãng máu của dầu cá có thể kích hoạt hoặc làm trầm trọng thêm các vị trí tổn thương mạch máu sẵn có [2]. Y văn đã ghi nhận trường hợp vận động viên nghiệp dư 60 tuổi bị xuất huyết loét tá tràng sau một năm dùng bổ sung omega-3 [2].
Báo cáo năm 2020 cũng ghi nhận trường hợp xuất huyết hoàng điểm tái phát không do tân mạch hắc mạc ở người bổ sung dầu cá [2]. Các dữ liệu thực nghiệm trên chuột non cho thấy chế độ ăn bổ sung dầu cá chỉ trong một tuần làm tăng nguy cơ đột quỵ xuất huyết não sau khi làm tắc động mạch não giữa [2]. Người có nguy cơ cao bị đột quỵ xuất huyết não được khuyến cáo thận trọng khi dùng liều cao [5].
Bằng chứng khoa học nói gì về nguy cơ thực tế?
Mặc dù có cảnh báo tương tác, các nghiên cứu tổng hợp quy mô lớn lại chứng minh dầu cá dùng đơn độc có độ an toàn cao [1], [6]. Một tổng quan hệ thống năm 2017 gồm 52 công bố (32 nghiên cứu trên người khỏe mạnh, 20 nghiên cứu trên bệnh nhân phẫu thuật) cho thấy dù dầu cá giảm kết tập tiểu cầu, điều này không làm tăng nguy cơ chảy máu hay nhu cầu truyền máu trong và sau mổ [6].
Nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên OPERA năm 2019 trên 1.516 bệnh nhân phẫu thuật tim (52% bắc cầu mạch vành, 50% phẫu thuật van tim) cho thấy nhóm uống dầu cá liều cao chu phẫu (8-10 g trong 2-5 ngày trước mổ, sau đó 2 g/ngày sau mổ) không bị tăng nguy cơ chảy máu nghiêm trọng so với giả dược (tỷ lệ biến cố chung 6,1%; tỷ số chênh OR = 0,81) [4]. Lượng máu truyền trung bình ở nhóm dùng dầu cá thậm chí thấp hơn nhóm giả dược (1,61 đơn vị so với 1,92 đơn vị; p < 0,001) [4].
Đồng thời, một nghiên cứu tiến cứu 6 năm trên 850 bệnh nhân phẫu thuật thay khớp gối toàn phần nhận thấy việc phối hợp 325 mg aspirin cùng 1.000 mg dầu cá cho hiệu quả dự phòng huyết khối tĩnh mạch sâu với đặc tính hiệp đồng chống đông [7], [8]. Như vậy, nguy cơ xuất huyết chủ yếu nằm ở việc dùng sai liều cao và tự ý phối hợp thuốc mà không có chỉ định chuyên môn [3], [1].
Cách dùng an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng không nên tự ý dùng các loại viên dầu cá liều cao vượt quá 4 g mỗi ngày nếu chưa có chỉ định [5]. Cần kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm để biết chính xác hàm lượng EPA và DHA thay vì chỉ nhìn vào tổng lượng dầu cá [1].
Luôn liệt kê dầu cá vào danh sách thực phẩm bổ sung khi đi khám tim mạch hoặc chuẩn bị phẫu thuật [3], [1]. Nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như chảy máu chân răng kéo dài, vết bầm tím tự nhiên dưới da hoặc phân đen, cần ngừng uống và đến cơ sở y tế kiểm tra ngay.
Tự ý dùng thực phẩm chức năng khi đang mang bệnh nền luôn tiềm ẩn rủi ro tương tác ngoài ý muốn [3]. Hãy trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị để đảm bảo dầu cá phát huy tác dụng bảo vệ tim mạch mà không gây hại cho sức khỏe [3], [5].
