Cây vài (tên khoa học: Daphniphyllum calycinum) là loại cây thường xanh mọc nhiều ở vùng Nam Trung Quốc và các khu vực lân cận [1]. Trong y học dân gian, rễ, thân và lá cây thường được người dân thu hái để đun nước uống nhằm trị sốt, hen suyễn, chống viêm hoặc cảm cúm [1]. Tuy nhiên, suy nghĩ "thuốc nam thảo mộc thì lành tính" đang khiến nhiều người tự ý hái dùng, dùng sai liều lượng hoặc đun sắc đặc kéo dài mà không biết đến những rủi ro tổn thương nội tạng nghiêm trọng.
Việc dùng cây vài sai liều lượng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc gan và thận rất lớn do cây chứa hàm lượng cao các hợp chất alkaloid phức tạp [1]. Các thử nghiệm cho thấy hoạt chất chiết xuất từ rễ cây vài có khả năng can thiệp sâu vào các đường truyền tín hiệu nội bào và quá trình chuyển hóa tế bào ở gan và thận [1]. Khi cơ thể tiếp nhận lượng hoạt chất vượt ngưỡng đào thải, gan và thận sẽ trở thành cơ quan đầu tiên gánh chịu tổn thương [1, 2].
Cơ chế tác động của độc chất lên gan thận khi quá liều
Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa các hợp chất lạ (xenobiotics) khi chúng đi vào cơ thể [2]. Cơ chế tổn thương gan chủ yếu xảy ra khi cơ thể tiếp xúc với các hợp chất lạ hoặc chất chuyển hóa của chúng vượt quá một ngưỡng chịu đựng nhất định [2]. Tại tế bào gan, các hợp chất ưa béo được hệ thống enzyme cytochrome P-450 chuyển hóa thành chất ưa nước, trong đó một số chất chuyển hóa có hoạt tính cao sẽ liên kết với protein nội bào và gây hại [2]. Khi liều lượng đưa vào quá lớn, quá trình này gây rối loạn điện thế màng ty thể, dẫn đến peroxy hóa lipid và làm giải phóng canxi tự do trong tế bào chất [2].
Thận là cơ quan bài tiết, lọc các chất độc và dẫn xuất chuyển hóa ra khỏi máu [3]. Độc tính trên thận và gan thường xảy ra thông qua nhiều con đường truyền tín hiệu sinh học khác nhau khi dùng phải các tác nhân độc hại [3]. Các nhà độc học ghi nhận việc đưa một lượng chất độc vào cơ thể sinh vật qua đường ăn uống sẽ gây tổn hại nghiêm trọng đến các cơ quan nội tạng [3]. Dùng quá liều các thảo dược chứa nhiều alkaloid khiến gan và thận bị quá tải chuyển hóa và viêm hoại tử mô [1, 2].
Nghiên cứu phân lập alkaloid từ rễ cây vài (Daphniphyllum calycinum)
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đi sâu phân tích thành phần hóa học và hoạt tính sinh học từ rễ cây vài (Daphniphyllum calycinum) [1]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập được 10 alkaloid mới mang tên calycindaphine A–J, cùng với 17 alkaloid đã biết khác từ rễ cây này [1]. Hợp chất số 1 được xác định là một alkaloid mới có bộ khung C22 sắp xếp lại độc đáo với hệ thống 5 vòng (5/8/7/5/5) [1]. Hợp chất số 2 thuộc nhóm cấu trúc calyciphylline G, trong khi hợp chất số 10 là ví dụ đầu tiên thuộc nhóm secodaphniphylline bị thiếu cầu oxy giữa C-25 và C-29 [1].
Các nhà khoa học đã đưa các hoạt chất alkaloid này vào thử nghiệm trên ba mô hình tế bào sinh học [1]. Kết quả cho thấy các hợp chất số 22, 23 và 26 ức chế đáng kể hoạt động phiên mã của yếu tố NF-kappaB ở nồng độ 50 micromol [1]. Đáng chú ý, các hợp chất số 16 và 18 thể hiện hoạt tính ức chế mạnh yếu tố sinh trưởng biến đổi TGF-beta trên dòng tế bào gan HepG2 [1]. Trên tế bào thận người HEK293, các hợp chất 24 và 26 đã kích thích tạo thể tự thực (autophagic puncta) và thúc đẩy sự chuyển đổi của dấu ấn tự thực LC3-II [1]. Điều này chứng minh các hoạt chất từ cây vài tác động trực tiếp lên chức năng nội bào của mô tế bào gan và thận [1].
Bốn rủi ro nhiễm độc gan thận khi dùng sai liều
Rủi ro thứ nhất là suy giảm chức năng chuyển hóa và peroxy hóa màng tế bào gan [2, 8]. Khi dùng liều cao, các alkaloid từ cây vài tiếp xúc với tế bào gan và gây ức chế tín hiệu tế bào [1]. Nghiên cứu độc học cho thấy các chất độc gây tổn thương gan thường gây suy giảm điện thế màng ty thể và gia tăng tình trạng peroxy hóa lipid màng tế bào [2]. Sự tổn hại này khiến tế bào gan bị phá hủy cấu trúc và mất chức năng giải độc [2].
Rủi ro thứ hai là can thiệp bất thường vào tín hiệu tế bào thận người [1]. Hoạt chất số 24 và 26 phân lập từ cây vài gây biến đổi dấu ấn tự thực LC3-II và tạo các thể tự thực trong tế bào thận HEK293 [1]. Quá trình tự thực bị kích hoạt quá mức hoặc rối loạn do nồng độ alkaloid cao có thể gây stress tế bào thận [1]. Điều này làm tăng nguy cơ tổn thương ống thận và suy giảm khả năng lọc bài tiết của cơ thể [1, 8].
Rủi ro thứ ba là tổn thương gan do liều lượng tích tụ phụ thuộc liều [4]. Tổn thương gan do thuốc và độc chất có thể chia thành loại phụ thuộc liều hoặc đặc ứng ngẫu nhiên [4]. Một số chất biểu hiện độc tính chỉ ở liều khoảng 1 mg/ngày (10 đến 15 mcg/kg), trong khi chất khác cần liều cao gấp hàng ngàn lần [4]. Tùy vào cơ chế, tổn thương có thể khởi phát sau 24 đến 72 giờ như trường hợp quá liều paracetamol, hoặc kéo dài nhiều tháng, nhiều năm [4]. Việc dùng cây vài tự phát không kiểm soát liều lượng có thể kích hoạt tổn thương tế bào gan cấp tính hoặc viêm gan mãn tính khó lường [4].
Rủi ro thứ tư là sự không tương thích và ngộ độc chuyển hóa tế bào gan [5]. Tổn thương gan do hợp chất lạ thường gây ra những biến đổi chuyển hóa sâu sắc trong tế bào gan HepG2 [5]. Khi các đường chuyển hóa giải độc tự nhiên bị quá tải bởi các phân tử alkaloid lạ, tế bào gan sẽ chuyển sang trạng thái suy kiệt chuyển hóa dẫn đến hoại tử mô gan [2, 5].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Độc giả cần lưu ý rằng phần lớn các dữ liệu độc tính và tác động của alkaloid cây vài hiện mới được thực hiện trên các mô hình tế bào trong ống nghiệm như tế bào gan HepG2 và tế bào thận HEK293 [1]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người để xác định chính xác liều gây độc của cây vài.
Bên cạnh đó, việc ngoại suy dữ liệu từ mô hình động vật hay tế bào sang người luôn có khoảng cách [3, 6]. Một đánh giá năm 2006 trên 76 nghiên cứu động vật cho thấy kết quả ở động vật chỉ lặp lại được ở các thử nghiệm ngẫu nhiên trên người trong 28 trường hợp (37%), trong khi 14 trường hợp có kết quả hoàn toàn trái ngược [6]. Một đánh giá khác trên 221 nghiên cứu động vật chỉ ghi nhận 50% trường hợp tương đồng với người [6]. Đặc biệt, đánh giá trên 230 nghiên cứu động vật năm 2000 chỉ ra khả năng dự đoán độc tính gan từ động vật sang người có độ tương quan rất kém [6]. Do đó, việc cảnh giác dựa trên độc tính ở mức tế bào là cần thiết nhưng không nên tự ý suy diễn các con số liều dùng tuyệt đối cho con người [6].
Hiểu lầm thường gặp về cây vài thảo dược
Nhiều người cho rằng cây vài mọc hoang dã là cây thuốc tự nhiên nên có thể sắc uống thoải mái mà không độc. Thực tế, rễ cây vài chứa tới hơn 20 loại alkaloid khác nhau, trong đó có nhiều cấu trúc hóa học phức tạp tác động mạnh lên tế bào gan và thận [1]. Cây cỏ tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn vô hại.
Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược bị ngộ độc sẽ có biểu hiện đau bụng hay vàng da ngay lập tức. Các nghiên cứu độc học chỉ ra tổn thương gan rất đa dạng, có chất khởi phát tổn thương gan sau 24 đến 72 giờ, nhưng cũng có loại tổn hại âm thầm sau 1 tháng hoặc nhiều tháng dùng kéo dài [4]. Sự tổn hại âm ỉ này rất nguy hiểm nếu người dùng không đi kiểm tra sức khỏe.
Ai nên thận trọng tuyệt đối?
Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan hoặc gan nhiễm mỡ cần tránh tự ý dùng các loại thảo dược chưa kiểm chứng như cây vài. Hệ thống cytochrome P-450 và chuyển hóa tế bào gan ở nhóm này vốn đã yếu, rất dễ rơi vào tình trạng ngộ độc tế bào cấp tính [2, 4].
Bệnh nhân suy thận hoặc có các bệnh lý về thận cũng tuyệt đối không tự ý sử dụng cây vài. Các alkaloid trong rễ cây vài có hoạt tính tác động đến quá trình tự thực của tế bào thận HEK293, có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy thận [1]. Phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi cũng không được tùy tiện đun sắc uống do chưa có dữ liệu an toàn trên các nhóm này.
Cách áp dụng thực tế và khuyến cáo an toàn
Dân gian sử dụng lá, cành và rễ cây vài trong một số bài thuốc trị cảm cúm, hen suyễn, sốt [1]. Tuy nhiên, các tài liệu nghiên cứu hiện nay chưa cung cấp định lượng liều dùng an toàn cụ thể cho từng thể trạng [1]. Vì vậy, người dân không được tự ý thu hái, đun sắc nước uống thay trà hàng ngày.
Nếu có nhu cầu sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền có thành phần cây vài, bắt buộc phải có sự thăm khám và kê đơn của thầy thuốc có chuyên môn. Tuyệt đối không phối hợp bừa bãi nhiều vị thuốc khi chưa rõ tương tác. Nếu đang dùng thuốc điều trị bệnh nền, phải thông báo cho bác sĩ để tránh nguy cơ tương tác gây hoại tử tế bào gan và tổn thương thận [1, 4].
Cây vài là một dược liệu có hoạt tính sinh học đa dạng nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây độc tế bào gan và thận nếu dùng sai cách [1]. Mọi biện pháp dùng thảo dược chữa bệnh cần dựa trên chỉ định y khoa bài bản thay vì truyền miệng dân gian. Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, chán ăn, vàng mắt, tiểu ít sau khi dùng thảo dược, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra men gan và chức năng thận kịp thời.
