Tăng huyết áp cùng xơ cứng mạch máu là nỗi lo lớn của người trung niên và cao tuổi. Nhiều người rỉ tai nhau việc ăn quả việt quất mỗi ngày để làm sạch mạch máu và kiểm soát huyết áp tự nhiên.
Khoa học lâm sàng xác nhận việt quất giúp tăng độ giãn nở lòng mạch (chức năng nội mô). Khả năng hạ huyết áp của loại quả này ở mức nhẹ và thay đổi tùy đối tượng, không thể thay thế phác đồ thuốc đặc trị.
Cơ chế tác động đến hệ thống mạch máu
Chức năng nội mô là khả năng tự co giãn của lớp tế bào lót mặt trong thành mạch, giữ vai trò then chốt điều chỉnh áp lực tuần hoàn [1]. Khi nội mô tổn thương hoặc stress oxy hóa tăng cao, thành mạch mất độ đàn hồi, dẫn tới co hẹp và đẩy huyết áp lên cao [2].
Quả việt quất xanh chứa lượng lớn chất chống oxy hóa nhóm polyphenol, tiêu biểu là anthocyanin [2, 4]. Các hợp chất này khi vào máu hỗ trợ ức chế stress oxy hóa và kích thích sản sinh oxit nitric (NO) [3, 8]. NO là tín hiệu tự nhiên giúp cơ trơn mạch máu thư giãn, lòng mạch mở rộng để dòng máu lưu thông dễ dàng hơn [3].
Ở mức độ mô học trên động vật thí nghiệm, chiết xuất polyphenol từ việt quất chứng minh khả năng hạn chế tái cấu trúc mạch máu bất lợi và giảm dấu ấn chết tế bào theo chương trình (Bax) [4]. Tuy nhiên, trên mô hình chuột tăng huyết áp tự phát, chiết xuất này không làm hạ được huyết áp trực tiếp, cho thấy tác động ở cấp độ cơ thể sống rất phức tạp [4].
Bằng chứng lâm sàng: Giãn mạch nội mô rõ rệt
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 từ 11 thử nghiệm lâm sàng ghi nhận can thiệp việt quất giúp tăng độ giãn mạch qua dòng chảy (FMD) trung bình 1,50% [1]. Chỉ số giãn mạch phản ứng (RHI) đo ngoại vi cũng tăng 0,26 [1].
Nghiên cứu chéo có đối chứng năm 2024 trên 16 người trên 60 tuổi cho thấy 250 g mousse việt quất (chứa 480 mg anthocyanin) giúp tăng rõ rệt chỉ số RHI sau 2 giờ sử dụng [5]. Nồng độ hoạt chất anthocyanin trong huyết thanh đạt đỉnh tại thời điểm 2 giờ (20,3 ng/mL) và tương quan thuận với các chất delphinidin, cyanidin-3-glucoside [5]. Dù vậy, khẩu phần đơn lẻ này chưa tạo ra thay đổi tức thì trên huyết áp hay độ cứng động mạch [5].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi năm 2023 trên 43 phụ nữ sau mãn kinh có huyết áp cao hoặc tiền tăng huyết áp dùng 22 g bột việt quất đông khô mỗi ngày suốt 12 tuần [2]. Kết quả đo lường trên 32 đối tượng cho thấy chỉ số FMD/SRAUC tăng 96% so với ban đầu [2]. Sự cải thiện tính linh hoạt của mạch máu này gắn liền với cơ chế giảm stress oxy hóa nội sinh [2].
Thử nghiệm mù đôi khác năm 2023 tại Anh tiến hành trên 61 người cao tuổi khỏe mạnh (65-80 tuổi) sử dụng 26 g bột việt quất hoang dã (chứa 302 mg anthocyanin) trong 12 tuần [6]. Đo lường ghi nhận chỉ số FMD tăng thêm 0,86% so với nhóm giả dược [6].
Tác động thực tế trên chỉ số huyết áp
Mức độ hạ áp ghi nhận qua các thử nghiệm lâm sàng không hoàn toàn đồng nhất. Phân tích gộp năm 2024 chỉ ra việt quất giúp giảm huyết áp tâm trương trung bình 2,20 mmHg, nhưng không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê trên huyết áp tâm thu toàn thể [1]. Dù vậy, ở nhóm người có hút thuốc lá, mức giảm ghi nhận khả quan hơn với huyết áp tâm thu hạ 3,92 mmHg và tâm trương hạ 2,20 mmHg [1].
Nghiên cứu trên 61 người cao tuổi dùng 26 g bột việt quất hoang dã ghi nhận huyết áp tâm thu lưu động 24 giờ giảm trung bình 3,59 mmHg [6]. Thử nghiệm lâm sàng năm 2015 trên 48 phụ nữ sau mãn kinh có huyết áp cao giai đoạn 1 dùng 22 g bột việt quất mỗi ngày trong 8 tuần cũng cho thấy huyết áp tâm thu giảm từ 138 xuống 131 mmHg, huyết áp tâm trương giảm từ 80 xuống 75 mmHg [3]. Vận tốc sóng mạch cánh tay - cổ chân cũng giảm, phản ánh thành mạch bớt xơ cứng [3].
Ngược lại, một số nghiên cứu trên bệnh nhân có hội chứng chuyển hóa ghi nhận việt quất cải thiện độ giãn nội mô nhưng không làm thay đổi các chỉ số huyết áp [7].
Điểm mạnh và giới hạn của các nghiên cứu
Điểm mạnh của các bằng chứng hiện nay là phần lớn thử nghiệm sử dụng thiết kế mù đôi, đối chứng ngẫu nhiên với giả dược tương đồng về năng lượng và hàm lượng chất xơ [3, 4, 7, 8]. Các nhà khoa học cũng kiểm soát chặt chẽ chế độ ăn hạn chế polyphenol từ nguồn khác trước ngày đo lường để tránh nhiễu kết quả [8].
Giới hạn lớn nhất là quy mô mẫu của các thử nghiệm còn nhỏ, thường dao động từ 16 đến 61 người [2, 3, 4, 8]. Thời gian can thiệp chủ yếu kéo dài từ 8 đến 12 tuần, chưa đủ dữ liệu đánh giá lợi ích phòng ngừa biến cố tim mạch dài hạn qua nhiều năm [3, 4, 8]. Phân tích gộp năm 2024 cũng cho thấy việt quất không làm thay đổi nồng độ mỡ máu như HDL-C hay LDL-C [1].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng ăn việt quất có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ áp kê đơn. Dữ liệu lâm sàng cho thấy việt quất chỉ hỗ trợ giảm áp lực lòng mạch ở mức khiêm tốn từ 2-4 mmHg [4, 6]. Người bệnh tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng quả tươi có nguy cơ đối mặt với cơn tăng huyết áp kịch phát.
Quan niệm ăn càng nhiều càng tốt cũng không chuẩn xác. Nghiên cứu sinh lý ghi nhận chức năng nội mô tăng theo liều polyphenol nhưng sẽ đạt ngưỡng bão hòa sau mức tiêu thụ khoảng 766 mg tổng lượng polyphenol [7]. Ăn quá định lượng không mang lại thêm lợi ích giãn mạch mà còn làm tăng lượng đường tự nhiên nạp vào cơ thể [5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc đái tháo đường cần chú ý tổng lượng carbohydrate khi ăn quả tươi hoặc chế phẩm dạng sinh tố, nước ép có thêm đường [5]. Các nghiên cứu can thiệp thường sử dụng bột quả đông khô nguyên chất không thêm phụ gia đường ngọt [3, 4, 8].
Người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung chiết xuất việt quất liều cao kéo dài để tránh tương tác bất lợi. Dữ liệu can thiệp lâm sàng hiện tại tập trung chủ yếu vào người cao tuổi và phụ nữ sau mãn kinh [2, 3, 4, 8]. Chưa có đủ dữ liệu an toàn và hiệu quả liều cao cho phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú.
Hướng dẫn sử dụng việt quất hợp lý
Trong các thử nghiệm đem lại kết quả tích cực, liều dùng hiệu quả mỗi ngày tương đương 22 g đến 26 g bột quả việt quất đông khô nguyên chất, tương đương khoảng 178 g quả việt quất tươi [3, 4, 8]. Bạn có thể duy trì lượng quả tươi này trong khẩu phần ăn hàng ngày.
Thời điểm dùng có thể linh hoạt vào bữa sáng hoặc các bữa phụ nhẹ xen kẽ [8]. Có thể ăn quả tươi trực tiếp, trộn cùng sữa chua không đường hoặc xay sinh tố nguyên quả để giữ trọn vẹn chất xơ tự nhiên [1, 7]. Tránh chế biến ở nhiệt độ cao kéo dài hoặc ngâm tẩm thêm nhiều đường tinh luyện.
Việt quất là nguồn cung cấp polyphenol dồi dào, hỗ trợ cải thiện tính linh hoạt của mạch máu và kiểm soát huyết áp ở mức độ nhẹ [4, 6]. Lựa chọn này phát huy tác dụng tốt nhất khi được kết hợp trong lối sống lành mạnh, ăn giảm muối và tuân thủ hướng dẫn điều trị y khoa.
