Nhiều người có thói quen dùng thảo dược tự nhiên vì nghĩ lành tính, không tác dụng phụ. Trong đó, thực phẩm bổ sung quế liều cao thường được dùng với kỳ vọng hỗ trợ kiểm soát đường huyết và chuyển hóa. Tuy nhiên, việc tự ý dùng liều cao cùng thuốc điều trị có thể dẫn đến nhiều tương tác bất lợi.
Uống quế bổ sung liều cao tiềm ẩn rủi ro tương tác khi phối hợp với thuốc điều trị tiểu đường, thuốc hạ mỡ máu nhóm statin và các thuốc có độc tính trên gan [2, 3]. Việc kết hợp không kiểm soát có thể gây hạ đường huyết quá mức hoặc tổn thương tế bào gan [2, 3].
Cơ chế tác động của hoạt chất trong quế
Quế chứa các hoạt chất thực vật có thể chiết xuất bằng phương pháp chưng cất hoặc dung môi [1]. Nghiên cứu chỉ ra quế có đặc tính kháng viêm, hạ đường huyết và hạ triglycerid máu [1]. Chúng giúp giảm đề kháng insulin, chống tăng đường huyết, rối loạn lipid máu, béo phì và stress oxy hóa [1].
Dù cơ chế hoạt động của từng hoạt chất chưa hoàn toàn sáng tỏ, quế tác động qua nhiều con đường [1]. Quế thúc đẩy hấp thu glucose vào tế bào, tăng tổng hợp glycogen và kích hoạt quá trình phosphoryl hóa thụ thể insulin, từ đó cải thiện chỉ số hemoglobin glycated (HbA1c) [2]. Đồng thời, thành phần coumarin có trong quế là chất có khả năng gây độc cho gan [2]. Vì vậy, việc đưa lượng lớn quế cô đặc vào cơ thể sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chuyển hóa của nhiều loại thuốc điều trị [2, 3].
Tương tác giữa quế và thuốc hạ đường huyết
Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2023 chỉ ra rằng các dẫn xuất từ quế có khả năng kiểm soát đái tháo đường týp 2 thông qua điều hòa giải phóng insulin và tín hiệu thụ thể insulin [1]. Tác dụng hạ đường này đã được ghi nhận qua các thử nghiệm trong ống nghiệm, trên động vật và ở người [1]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh loại quế, liều lượng dùng và tương tác thuốc ảnh hưởng trực tiếp đến đáp ứng của cơ thể [1].
Chính vì quế làm tăng nhạy cảm insulin và hạ đường huyết, việc dùng đồng thời thực phẩm bổ sung quế với thuốc hạ đường huyết (như metformin hay các nhóm thuốc trị tiểu đường đường uống khác) có thể tạo ra tác cộng dồn [2, 3]. Hậu quả là đường huyết tụt xuống mức quá thấp, dẫn đến tình trạng hạ đường huyết đột ngột, gây chóng mặt, vã mồ hôi hoặc ngất xỉu.
Rủi ro tổn thương gan khi phối hợp statin
Một báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2015 mô tả trường hợp nữ bệnh nhân 73 tuổi nhập viện cấp cứu vì đau bụng, nôn mửa và tiêu chảy sau khi uống thực phẩm bổ sung quế khoảng 1 tuần [2]. Bệnh nhân này đã điều trị bệnh mạch vành bằng thuốc hạ mỡ máu nhóm statin trong nhiều tháng trước đó mà không gặp biến cố [2].
Các xét nghiệm máu và chẩn đoán hình ảnh tại bệnh viện xác nhận bệnh nhân bị viêm gan cấp do thuốc [2]. Các xét nghiệm chuyên sâu không phát hiện nguyên nhân nào khác ngoài việc kết hợp thảo dược [2]. Bác sĩ đã cho dừng cả viên bổ sung quế lẫn thuốc statin, sau đó các triệu chứng dần biến mất [2]. Vài tuần sau khi xuất viện, bệnh nhân dùng lại thuốc statin đơn độc và không xuất hiện bất kỳ biến chứng nào [2]. Ca bệnh khẳng định sự phối hợp giữa viên bổ sung quế và thuốc statin dẫn đến viêm gan cấp, do đó các bác sĩ kết luận cần tránh phối hợp này [2].
Nguy cơ khi dùng quế cùng các thuốc chuyển hóa qua gan
Bên cạnh statin, coumarin trong quế là hoạt chất có độc tính đối với gan [2]. Nghiên cứu cảnh báo rằng việc sử dụng đồng thời quế với bất kỳ loại thuốc nào có độc tính trên gan đều cần phải tránh [2]. Khi gan phải xử lý cùng lúc coumarin liều cao và các dược chất chuyển hóa qua gan, nguy cơ viêm gan cấp hoặc hoại tử tế bào gan gia tăng rõ rệt [2].
Đối với các nhóm thuốc khác như thuốc chống đông máu, dù các y văn ghi nhận thuốc chống đông rất nhạy cảm với các tương tác bất lợi [1, 4, 5, 6, 7, 8], người dùng vẫn cần hết sức cẩn trọng khi đưa bất kỳ chất bổ sung thảo dược nào vào cơ thể để tránh nguy cơ xuất huyết hoặc thay đổi nồng độ thuốc. Tương tự, các tương tác giữa thuốc điều trị với các nhóm thuốc chống viêm không steroid, thuốc tim mạch hay thuốc lợi tiểu cũng đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ [5, 6, 7, 8].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc kê đơn [2]. Dù quế cho thấy tiềm năng trong kiểm soát đường huyết và mỡ máu, các bằng chứng xác định về hiệu quả lâm sàng và độ an toàn của thảo dược này trong điều trị đái tháo đường vẫn còn thiếu [2].
Cơ chế chi tiết của từng hoạt chất trong quế vẫn chưa được làm rõ [1]. Các phản ứng phụ thuộc rất nhiều vào loại quế, hàm lượng hoạt chất, liều dùng và đặc điểm cá nhân của người bệnh [1]. Do đó, việc tự ý dùng viên nén hoặc viên nang quế liều cao mà không có hướng dẫn từ nhân viên y tế tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích thực tế [2].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết đường uống không nên tự ý dùng viên bổ sung quế để tránh tụt đường huyết quá mức [2, 3]. Người đang điều trị rối loạn mỡ máu bằng statin tuyệt đối không phối hợp thêm quế bổ sung [2].
Người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan hoặc đang dùng các thuốc có độc tính trên gan cần tránh dùng quế bổ sung do nguy cơ từ độc tính coumarin [2]. Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc có phạm vi điều trị hẹp như thuốc chống đông, thuốc tim mạch cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng [5, 8].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Quế sử dụng như một loại gia vị nấu ăn thông thường với lượng nhỏ trong các món ăn hàng ngày nhìn chung an toàn đối với đa số mọi người. Tuy nhiên, dạng viên uống bổ sung, bột quế cô đặc hoặc dịch chiết liều cao là dạng chế phẩm hoàn toàn khác và cần được cân nhắc cẩn thận [2, 3].
Nếu muốn sử dụng quế để hỗ trợ sức khỏe, người bệnh cần trao đổi rõ ràng với bác sĩ điều trị về liều lượng và thời điểm dùng nhằm tránh tương tác [1]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị, không tự kết hợp nhiều loại thực phẩm chức năng khi chưa có tư vấn chuyên môn. Khi xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, đau bụng, nôn mửa, vàng da hoặc chóng mặt do tụt đường huyết, cần ngừng sử dụng ngay và đến cơ sở y tế [2].
Tóm lại, quế có tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro tương tác thuốc nghiêm trọng [2, 3]. Cân bằng chế độ ăn uống, tập luyện và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ vẫn là biện pháp an toàn, hiệu quả nhất để kiểm soát bệnh tật mà không đưa cơ thể vào tình trạng nguy hiểm do tương tác chéo.
