Nhiều người gặp tình trạng rối loạn tiêu hóa kéo dài, đi ngoài phân lỏng nhưng thường chủ quan cho rằng do ăn uống lạ bụng hoặc ngộ độc thực phẩm nhẹ. Tuy nhiên, nếu hiện tượng này tái diễn liên tục đi kèm việc sụt cân không rõ nguyên nhân hay cơ thể suy nhược, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo hội chứng kém hấp thu chất béo tại đường ruột.

Kém hấp thu chất béo xảy ra khi đường tiêu hóa không thể phân giải và tiếp nhận lipid từ thức ăn, dẫn đến việc chất béo bị đào thải trực tiếp ra ngoài qua phân, gây thiếu hụt năng lượng và các vi chất thiết yếu cho cơ thể [1], [2]. Nếu không được thăm khám và phát hiện căn nguyên kịp thời, tình trạng này sẽ dẫn tới nhiều biến chứng chuyển hóa nghiêm trọng.

Cơ chế tiêu hóa chất béo của đường ruột diễn ra thế nào?

Ở người trưởng thành áp dụng chế độ ăn phương Tây, mỗi ngày cơ thể nạp và hấp thu trung bình khoảng 100g chất béo, 350g carbohydrate và 75g protein [2]. Để tiêu hóa và hấp thu lượng chất béo này một cách trọn vẹn, cơ thể đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ và toàn vẹn của dạ dày, tuyến tụy, hệ thống gan - mật, niêm mạc ruột non cùng hệ thống bạch huyết [2]. Ngược lại, quá trình hấp thu tinh bột (carbohydrate) và chất đạm (protein) ít phụ thuộc vào chức năng gan mật và mạch bạch huyết hơn [2].

Hệ tiêu hóa bình thường sở hữu khả năng dự trữ rất lớn đối với việc tiêu hóa và hấp thu dưỡng chất, nhờ cơ chế bù trừ thích ứng giữa các đoạn ruột [2]. Khả năng dự trữ lớn này lý giải vì sao phần lớn các bệnh đường ruột phổ biến hiếm khi gây ra biến đổi hấp thu rõ rệt trên lâm sàng [2]. Tuy vậy, có hơn 30 bệnh lý ít gặp hơn có thể phá vỡ sự cân bằng này, gây kém hấp thu chất béo thông qua các cơ chế: thiếu hụt hoạt tính men tụy, thiếu hụt acid mật, tổn thương thành ruột non, đa cơ chế, hoặc do tác dụng phụ của thuốc [2].

5 dấu hiệu cảnh báo cơ thể kém hấp thu chất béo

Khi lượng chất béo đào thải trong phân vượt quá ngưỡng tiếp nhận hoặc xử lý của ruột non, người bệnh sẽ xuất hiện các triệu chứng điển hình của hội chứng phân mỡ (steatorrhea) và thiếu hụt dưỡng chất [1]:

  • Phân mỡ, phân nổi và khó dội trôi: Tiêu chảy thẩm thấu xuất hiện do lượng mỡ không tiêu hóa hết bị giữ lại trong lòng ruột [1]. Về mặt lâm sàng, phân mỡ được xác định khi lượng chất béo bài tiết qua phân vượt quá 6g mỗi ngày [3], [4]. Phân thường có màu nhạt, bóng nhờn, có váng dầu nổi trên mặt nước và khó xả sạch khỏi bồn cầu.
  • Sụt cân dù ăn uống đầy đủ: Mặc dù nạp đủ calo trong khẩu phần ăn hàng ngày, bệnh nhân vẫn bị hao mòn thể trạng và sụt cân [5]. Kém hấp thu chất béo trực tiếp tước đi nguồn năng lượng đậm đặc của cơ thể, dẫn đến hội chứng suy dinh dưỡng tiến triển [2], [6].
  • Đầy trướng, khó chịu vùng bụng: Khi men tụy hoặc dịch mật không đủ để nhũ hóa lipid, thức ăn ứ đọng gây ra cảm giác trướng bụng (abdominal swelling sensation) và khó chịu âm ỉ kéo dài [3].
  • Các dấu hiệu thiếu hụt vitamin A, D, E: Do chất béo không được hấp thu, các vitamin tan trong dầu (A, D, E, K) cũng bị thất thoát ra ngoài [3], [4]. Người bệnh có thể xuất hiện biểu hiện khô da, quáng gà (thiếu vitamin A), giảm mật độ xương hoặc nhuyễn xương do kém hấp thu vitamin D và canxi [3], [6].
  • Chảy máu dưới da hoặc vết thương lâu cầm: Vitamin K là vi chất tan trong chất béo cực kỳ quan trọng cho quá trình đông máu. Kém hấp thu chất béo mạn tính dẫn đến thiếu hụt vitamin K, làm giảm prothrombin huyết và kéo dài thời gian đông máu, gây bầm tím hoặc chảy máu bất thường [3], [6].

Bằng chứng khoa học về nguyên nhân gây kém hấp thu chất béo

Các công trình nghiên cứu lâm sàng đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh sinh lý bệnh của tình trạng phân mỡ và các bệnh lý nền liên quan:

Một nghiên cứu công bố năm 1971 đã đánh giá chức năng ruột trên 26 bệnh nhân mắc 7 dạng bệnh lý gan cấp và mạn tính (được xác nhận qua sinh thiết gan) [4]. Kết quả ghi nhận có 18 trong số 23 bệnh nhân liên tiếp (tỷ lệ 78,3%) xuất hiện tình trạng phân mỡ, với mức đào thải mỡ từ 6,1 đến 22g mỗi ngày [4]. Sau khi bổ sung 2 bệnh nhân viêm gan nhiễm trùng có phân mỡ để phân tích nhóm 20 ca, các chuyên gia nhận thấy tình trạng kém hấp thu chỉ giới hạn ở chất béo và vitamin tan trong dầu, trong khi sinh thiết hỗng tràng hoàn toàn bình thường, các xét nghiệm vitamin B12, D-xylose và nghiệm pháp Schilling đều không ghi nhận tổn thương cấu trúc ruột non [4]. Điều này chứng minh suy giảm tiết mật từ gan là căn nguyên trực tiếp gây phân mỡ mà không cần có tổn thương tại ruột [4].

Nghiên cứu tổng quan năm 2009 về viêm tụy mạn nhấn mạnh suy tụy ngoại tiết là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến kém hấp thu chất béo do thiếu hụt enzyme lipase [3]. Tình trạng này khiến người bệnh đào thải hơn 6g mỡ qua phân mỗi ngày, dẫn tới sụt cân, trướng bụng và thiếu hụt trầm trọng các vitamin tan trong dầu (A, D, E, K) [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng bên cạnh việc dùng men tụy, cần lưu ý đến độ pH tá tràng, tình trạng viêm ruột và mất cân bằng vi sinh đường ruột [3].

Một nghiên cứu năm 1996 tiến hành trên 61 bệnh nhân HIV/AIDS ngoại trú bị tiêu chảy không rõ nguyên nhân (trên 2 lần đi ngoài/ngày) hoặc sụt cân dù ăn đủ năng lượng [5]. Người bệnh được hướng dẫn chế độ ăn chứa từ 100g chất béo/ngày trở lên trong 24 giờ trước khi lấy mẫu phân [5]. Trong số 45 bệnh nhân nộp mẫu phân, có tới 22 người (chiếm 49%) có phân mỡ định tính hoặc định lượng (50% ở nhóm có tiêu chảy và 46% ở nhóm không tiêu chảy) [5]. Đáng chú ý, chỉ có 9 trường hợp phát hiện mầm bệnh đường ruột (như cytomegalovirus, cryptosporidia, microsporidia) [5]. Nghiên cứu kết luận kém hấp thu chất béo là một khiếm khuyết nguyên phát phổ biến, có thể độc lập với các tác nhân nhiễm trùng cơ hội [5].

Để phân biệt nguyên nhân phân mỡ do tụy hay do ruột non, một nghiên cứu năm 1989 đã tính toán nồng độ mỡ trong phân (FFC) trên 613 xét nghiệm từ 538 bệnh nhân [7]. Nhóm bệnh lý tụy (gồm 88 người: 13 ung thư tụy, 6 xơ nang tụy, 69 viêm tụy mạn) có FFC trung bình là 15,0 ± 1,9 g%, cao hơn đáng kể so với nhóm 525 bệnh nhân mắc bệnh lý ngoài tụy (8,9 ± 0,3 g%) [7]. Tuy nhiên, có tới 42% bệnh nhân phân mỡ do tụy có FFC dưới 10 g%, tạo ra sự trùng lặp giá trị lớn giữa bệnh tụy với bệnh celiac hay cắt dạ dày, chứng tỏ đo nồng độ mỡ đơn thuần không đủ để phân biệt hai nhóm nguyên nhân [7].

Nghiên cứu năm 1998 đối chiếu kỹ thuật đo quang phổ phản xạ cận hồng ngoại (NIRA) với phương pháp so màu truyền thống trên 25 bệnh nhân bệnh tụy mạn và 95 bệnh nhân rối loạn tiêu hóa khác [8]. Kết quả cho thấy phương pháp gom phân 3 ngày đo tổng lượng mỡ bài tiết có độ tương quan tuyến tính rất cao giữa NIRA và đo màu (r = 0,97) [8]. Ngược lại, xét nghiệm nồng độ mỡ trên một mẫu phân ngẫu nhiên cho độ tương quan kém hơn (r = 0,74) và hiệu quả chẩn đoán phân biệt nguyên nhân tụy hay ngoài tụy chỉ đạt lần lượt 72% và 61% do sự trùng lặp giá trị [8]. Do đó, thu thập phân trong 3 ngày vẫn là tiêu chuẩn vàng [2], [8].

Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Các xét nghiệm định tính hay đo nồng độ mỡ trên một mẫu phân riêng lẻ có độ nhạy và độ đặc hiệu hạn chế, không giúp phân biệt chính xác kém hấp thu là do tụy hay do bệnh lý thành ruột [7], [8]. Phân tích hóa học lượng mỡ trong mẫu phân thu thập liên tục suốt 3 ngày (kết hợp chế độ ăn kiểm soát lượng lipid) vẫn là xét nghiệm đơn lẻ đáng tin cậy nhất [2], [8].

Một hiểu lầm phổ biến là tiêu chảy luôn do nhiễm khuẩn hoặc ngộ độc thực phẩm. Trên thực tế, tiêu chảy mỡ và tiêu chảy thẩm thấu xuất phát từ việc suy giảm khả năng tiêu hóa, hấp thu chất béo [1], [2]. Sai lầm khác là cho rằng cứ suy dinh dưỡng hay đi ngoài phân mỡ thì nguyên nhân phải nằm ở ruột non. Nghiên cứu thực tế đã chỉ ra chức năng gan, mật hoặc men tụy bị suy giảm hoàn toàn có thể gây phân mỡ nặng nề trong khi niêm mạc ruột vẫn bình thường [3], [4].

Đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Tình trạng kém hấp thu chất béo cần được tầm soát kỹ lưỡng ở những đối tượng có nguy cơ cao:

  • Bệnh nhân có tiền sử bệnh gan cấp và mạn tính (như viêm gan nhiễm trùng, xơ gan) [4].
  • Người mắc bệnh lý tụy: viêm tụy mạn, ung thư tụy, xơ nang tụy [7], [3].
  • Người từng phẫu thuật cắt dạ dày, mắc bệnh celiac hoặc bệnh lý viêm ruột [7], [2].
  • Bệnh nhân suy giảm miễn dịch hoặc HIV/AIDS có hiện tượng sụt cân, tiêu chảy kéo dài không rõ nguyên nhân [5].
  • Người xuất hiện các vết bầm tím dưới da khó giải thích, chảy máu chân răng hoặc có dấu hiệu loãng xương sớm [6].

Hướng xử trí và áp dụng trong đời sống

Nếu nghi ngờ bản thân có biểu hiện kém hấp thu chất béo, người bệnh không nên tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy hay uống kháng sinh bừa bãi. Việc đầu tiên là cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để thực hiện các thăm dò chức năng cần thiết [1], [2]. Bác sĩ có thể yêu cầu thu thập mẫu phân trong 3 ngày để định lượng chất béo chính xác [2], [8].

Trong sinh hoạt và chế độ ăn:

  • Thời điểm và cách theo dõi: Cần ghi chép lại tần suất đi ngoài, hình thái phân và sự thay đổi cân nặng hàng tuần để cung cấp thông tin cho bác sĩ [1], [5].
  • Chế độ ăn uống: Khi chưa có kết luận y khoa, không nên cắt bỏ hoàn toàn chất béo vì cơ thể vẫn cần năng lượng và dung môi để hấp thu vitamin [2]. Nên ưu tiên chất béo lành mạnh, dễ tiêu hóa, chia nhỏ các bữa ăn trong ngày để giảm tải áp lực cho gan mật và tuyến tụy.
  • Dùng thuốc và bổ sung vi chất: Các trường hợp suy tụy ngoại tiết có thể cần bổ sung chiết xuất men tụy theo đơn, kết hợp kiểm soát môi trường pH tá tràng [3]. Bổ sung acid mật hoặc men vi sinh (probiotics) cũng là hướng hỗ trợ làm giảm viêm ruột ở bệnh nhân viêm tụy mạn [3]. Việc bổ sung vitamin A, D, E, K hay canxi phải tuân thủ chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ điều trị [3], [6].

Nhận diện sớm các bất thường về tiêu hóa là chìa khóa bảo vệ sức khỏe chuyển hóa lâu dài. Ngay khi phát hiện phân nhờn mỡ, khó dội, trướng bụng và sụt cân không rõ nguyên cớ, người bệnh cần chủ động đi khám chuyên khoa để chẩn đoán đúng căn nguyên tụy, gan mật hay đường ruột. Việc phối hợp giữa điều trị y tế chính xác và điều chỉnh dinh dưỡng khoa học sẽ giúp phục hồi khả năng hấp thu, ngăn ngừa suy dinh dưỡng và duy trì thể trạng khỏe mạnh.