Nhiều người tìm đến nhịn ăn gián đoạn như giải pháp giảm cân và thanh lọc cơ thể nhanh chóng. Trong số các phương pháp, chế độ 16:8 đang được chia sẻ rầm rộ trên mạng xã hội với nhiều lời khen ngợi. Tuy nhiên, người có tiền sử đau dạ dày hoặc trào ngược lại băn khoăn liệu dạ dày trống rỗng suốt 16 giờ có làm bệnh tình trầm trọng hơn.
Thực tế y khoa cho thấy, người đang có bệnh lý dạ dày cần thận trọng tối đa trước khi quyết định theo đuổi chế độ ăn này. Nhịn ăn kéo dài làm tăng nguy cơ kích ứng niêm mạc do dịch vị dạ dày tiếp xúc lâu không có thức ăn trung hòa. Đối với bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc viêm loét tiêu hóa, sự thay đổi nhịp sinh hoạt ăn uống có thể kích hoạt các đợt bùng phát nguy hiểm.
Cơ chế tiết axit và mối đe dọa với niêm mạc dạ dày
Trào ngược dạ dày thực quản hình thành do nhiều nguyên nhân kết hợp, bao gồm rối loạn vận động đường tiêu hóa, suy giảm chức năng cơ thắt thực quản dưới và tính chất ăn mòn nguy hiểm của dịch vị dạ dày [1]. Khi thức ăn không được đưa vào đều đặn, lượng dịch vị có tính axit cao này tích tụ và đe dọa trực tiếp lên các lớp mô bảo vệ [1].
Nếu dịch trào ngược mang tính ăn mòn không được kiểm soát tốt, người bệnh phải đối mặt với nhiều biến chứng nghiêm trọng theo thời gian [1]. Các tổn thương kéo dài gồm viêm thực quản trợt xước, tiến triển thành bệnh lý Barrett thực quản và đỉnh điểm là ung thư biểu mô tuyến thực quản [1]. Do axit dịch vị đóng vai trò then chốt trong cơ chế sinh bệnh học, ức chế hoặc trung hòa axit luôn là nền tảng hàng đầu của điều trị trào ngược [1, 3].
Bên cạnh nguy cơ ăn mòn lớp lót thực quản, tính chất bào mòn của axit còn tác động trực tiếp lên chính ổ loét niêm mạc dạ dày hoặc tá tràng. Việc kiểm soát nồng độ axit tiết ra là mục tiêu sống còn để kiểm soát cả hai mặt bệnh loét dạ dày tá tràng và trào ngược [2]. Để đạt hiệu quả điều trị thực sự, y khoa hiện đại chia nhóm thuốc nâng pH dạ dày thành ba loại chính gồm thuốc kháng axit, thuốc kháng thụ thể histamine-2 (H2RA) và thuốc ức chế bơm proton (PPI) [3].
Mỗi nhóm thuốc có hiệu lực và thời gian can thiệp rất khác biệt khi dạ dày gặp sự cố thừa axit. Thuốc kháng axit đơn thuần chỉ làm nhiệm vụ trung hòa môi trường pH nhưng tác dụng ngắn và hiệu quả hạn chế [3]. Chúng hoàn toàn không có khả năng ngăn ngừa hay chữa lành tổn thương thực quản do trào ngược, đồng thời bệnh nhân phải uống nhiều liều trong ngày mới kiểm soát được triệu chứng [1, 6].
Bằng chứng khoa học về nhịn ăn gián đoạn ở người bệnh dạ dày
Nhịn ăn gián đoạn được chứng minh mang lại lợi ích nhất định trên các chuyển hóa chung như hỗ trợ giảm cân ở người béo phì, hạ cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C), hạ triglyceride và điều chỉnh nhịp sinh học [4]. Các kiểu nhịn ăn còn cho thấy tác dụng cải thiện hệ vi sinh vật đường ruột, làm biến đổi nồng độ hormone tiêu hóa và giảm bớt các dấu ấn tiền viêm như lipid máu và cytokine [4]. Tuy nhiên, bức tranh lâm sàng khi áp dụng trực tiếp lên bệnh nhân tiêu hóa lại phức tạp hơn nhiều.
Nghiên cứu lâm sàng thực hiện năm 2022 khảo sát ảnh hưởng ngắn hạn của chế độ ăn giới hạn thời gian ở bệnh nhân nghi ngờ trào ngược dạ dày thực quản [5]. Đối tượng tham gia gồm 25 bệnh nhân được chỉ định đo pH thực quản lưu động không dây trong 96 giờ liên tục và đã ngừng dùng thuốc ức chế bơm proton [5]. Trong nghiên cứu, người bệnh duy trì chế độ ăn thông thường ở 2 ngày đầu và chuyển sang nhịn ăn gián đoạn 16:8 (nhịn 16 giờ liên tiếp, ăn trong 8 giờ) ở 2 ngày tiếp theo [5].
Kết quả nghiên cứu năm 2022 ghi nhận chỉ có 9 trên 25 bệnh nhân (chiếm 36%) tuân thủ đầy đủ chế độ 16:8, dù có 21 trên 25 người (84%) đạt mức độ tuân thủ một phần [5]. Về chỉ số phơi nhiễm axit thực quản, tỷ lệ thời gian tiếp xúc axit trung bình vào ngày nhịn ăn là 3,5% so với mức 4,3% của ngày ăn uống bình thường [5]. Nhịn ăn gián đoạn gắn liền với mức giảm thời gian phơi nhiễm axit là 0,64 (khoảng tin cậy 95%: -2,32 đến 1,05) [5].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự suy giảm điểm số triệu chứng ợ chua và trào ngược trong giai đoạn nhịn ăn từ 14,3 xuống 9,9 (chênh lệch -4,46, khoảng tin cậy 95%: -7,6 đến -1,32) [5]. Tuy vậy, các tác giả kết luận rằng bằng chứng thống kê chứng minh nhịn ăn gián đoạn làm giảm nhẹ phơi nhiễm axit còn yếu, đồng thời việc bắt đầu tuân thủ chế độ hạn chế giờ ăn có thể rất khó khăn đối với bệnh nhân [5]. Cần lưu ý đây là thử nghiệm cỡ mẫu nhỏ, thời gian can thiệp ngắn hạn chỉ trong 2 ngày nên chưa thể đại diện cho việc nhịn ăn kéo dài nhiều tuần hay nhiều tháng.
Một tổng quan năm 2023 phân tích hình thức nhịn ăn tôn giáo Ramadan (nhịn từ bình minh đến hoàng hôn suốt một tháng) cho thấy việc nhịn ăn có thể làm trầm trọng thêm các tình trạng bệnh lý mãn tính [4]. Cụ thể, các dữ liệu chỉ ra rằng bệnh nhân mắc bệnh viêm ruột (IBD) có nguy cơ bùng phát thấp nhưng nam giới lớn tuổi bị viêm loét đại tràng lại dễ bùng phát bệnh khi nhịn ăn [4]. Đặc biệt nghiêm trọng, bệnh nhân bị loét tá tràng đối mặt với nguy cơ xuất huyết tiêu hóa cao hơn sau các giai đoạn nhịn ăn [4].
Lợi ích giả tạo và giới hạn của các bằng chứng hiện hành
Dù một số người cảm thấy triệu chứng ợ chua có vẻ giảm tạm thời khi không nạp thức ăn, điều này chưa đủ để khẳng định chế độ 16:8 an toàn cho người đau dạ dày. Bằng chứng năm 2022 cho thấy việc giảm nhẹ điểm triệu chứng lâm sàng chỉ diễn ra trên số ít người và trong thời gian cực ngắn [5]. Bằng chứng sinh lý học về việc bảo vệ niêm mạc khi để dạ dày rỗng suốt 16 giờ vẫn còn thiếu hụt và yếu về mặt thống kê [5].
Thêm vào đó, việc dồn toàn bộ lượng thức ăn hàng ngày vào khung giờ 8 tiếng ngắn ngủi buộc người áp dụng phải ăn lượng lớn thức ăn trong mỗi bữa. Việc ăn quá no làm tăng áp lực nội dạ dày, làm quá tải cơ chế đóng mở của cơ thắt thực quản dưới và kích hoạt dịch vị trào ngược mạnh hơn [1]. Hơn nữa, việc nhịn kéo dài khiến nồng độ axit không được đệm bởi thức ăn, dễ dàng gây bào mòn trực tiếp lên các vị trí niêm mạc đang viêm trợt hoặc tạo thành ổ loét mới [1, 5].
Một khía cạnh khác là sự thay đổi nồng độ hormone tiêu hóa gastrin trong cơ thể. Thuốc ức chế bơm proton ngăn chặn tiết axit dạ dày và có thể làm tăng nồng độ gastrin huyết thanh [6]. Một nghiên cứu năm 2000 trên 51 bệnh nhân đo pH và xét nghiệm máu đã xác định mối tương quan nghịch rõ rệt giữa nồng độ gastrin lúc đói và tỷ lệ thời gian pH dạ dày dưới 4 [6]. Mức gastrin lúc đói tăng cao gắn liền với việc tiết axit được ức chế đầy đủ ở bệnh nhân dùng thuốc PPI [6].
Tuy nhiên, tình trạng giảm tiết axit sâu sắc và tăng gastrin máu kéo dài do dùng thuốc hoặc rối loạn bài tiết dịch vị cũng tiềm ẩn hệ lụy. Về ngắn hạn, tình trạng tăng gastrin máu có thể gây tăng tiết axit hồi ứng, khiến bệnh trào ngược dạ dày thực quản trở nên tồi tệ hơn [7]. Về dài hạn, tăng gastrin gây tăng sản tế bào giống ruột ưa crom (ECL) và u carcinoid, làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày [7]. Tình trạng thiếu hụt axit cũng làm suy giảm hàng rào bảo vệ, tăng nguy cơ nhiễm trùng vi khuẩn đường ruột [7]. Tự ý nhịn ăn gây rối loạn bài tiết dịch vị có thể làm phức tạp thêm các phản ứng bù trừ này.
Những ai tuyệt đối nên tránh chế độ nhịn ăn 16:8?
Những bệnh nhân có tiền sử hoặc đang điều trị loét dạ dày tá tràng không nên tự ý áp dụng chế độ 16:8. Dữ liệu y khoa cảnh báo những người bị loét tá tràng có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa cao hơn rõ rệt khi trải qua chu kỳ nhịn ăn kéo dài [4]. Bất kỳ khoảng thời gian nhịn đói kéo dài nào cũng có thể tạo điều kiện cho axit ăn mòn sâu hơn vào thành mạch máu tại đáy ổ loét.
Nhóm bệnh nhân đang gặp các triệu chứng trào ngược nặng, viêm thực quản trợt xước cũng cần tránh xa chế độ này. Việc thiếu thức ăn để trung hòa dịch vị trong 16 giờ liên tiếp dễ làm bùng phát các cơn đau rát sau xương ức dữ dội. Do các biến chứng như Barrett thực quản và ung thư biểu mô tuyến có thể phát triển từ viêm mạn tính, người bệnh không nên mạo hiểm thử nghiệm chế độ ăn gián đoạn khi chưa có chỉ định [1].
Ngoài ra, bệnh nhân lớn tuổi mắc bệnh viêm ruột hoặc có kèm nhiều bệnh nền mạn tính cần được bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa tư vấn kỹ lưỡng [4]. Việc thay đổi nhịp ăn uống có thể gây tương tác bất lợi với phác đồ điều trị bằng thuốc đường uống. Các bác sĩ được khuyến cáo phải đánh giá kỹ rủi ro và thảo luận kỹ lưỡng trước khi bệnh nhân bước vào bất kỳ chế độ nhịn ăn nào [4].
Điều trị chuẩn mực và hiểu lầm về việc "để dạ dày nghỉ ngơi"
Một hiểu lầm phổ biến là nhịn ăn giúp dạ dày nghỉ ngơi và hồi phục các tổn thương viêm loét nhanh hơn. Thực tế, dạ dày vẫn liên tục tiết ra axit dịch vị cơ bản ngay cả khi không có thức ăn. Không có thức ăn làm tấm đệm trung hòa, axit tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc bị viêm trợt, làm tăng nguy cơ đau đớn và chảy máu [1, 5].
Điều trị các bệnh lý liên quan đến thừa axit dạ dày hiện nay đã có nhiều bước tiến vượt bậc trong hơn hai thập kỷ qua [2]. Nhóm thuốc kháng thụ thể histamine-2 có thể cung cấp hiệu quả điều trị ban đầu đối với loét dạ dày tá tràng và trào ngược từ nhẹ đến trung bình [1, 6]. Tuy nhiên, thuốc H2RA gặp trở ngại do kiểm soát axit sau bữa ăn kém và hiện tượng dung nạp nhanh (tachyphylaxis), làm giảm hiệu quả theo thời gian [1, 6].
Thuốc ức chế bơm proton (PPI) ngăn chặn quá trình tiết ion H+ tại chính bơm proton của tế bào viền dạ dày, tạo nên bước đột phá trong quản lý bệnh nhân [1, 6]. Các nghiên cứu xác nhận PPI vượt trội hơn hẳn H2RA trong việc giải quyết triệu chứng trào ngược, chữa lành viêm thực quản trợt xước và ngăn ngừa tổn thương tái phát [3]. Bốn hoạt chất PPI được lưu hành phổ biến gồm omeprazole, lansoprazole, rabeprazole và pantoprazole [3].
Mặc dù PPI cần dùng hàng ngày và vẫn là nền tảng điều trị, các giải pháp không liên tục (dùng theo nhu cầu hoặc ngắt quãng) đang được chú ý để giảm bớt chi phí và lo ngại tác dụng phụ lâu dài [8]. Bệnh nhân trào ngược không trợt xước hoặc viêm nhẹ rất phù hợp với liệu pháp không liên tục [8]. Tuy nhiên, PPI tác dụng tối đa chậm nên còn hạn chế khi uống theo nhu cầu, trong khi nhóm thuốc mới là thuốc chẹn axit cạnh tranh kali (P-CAB) với tác dụng ức chế mạnh và nhanh đang hứa hẹn mở ra hướng đi mới [8].
Áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh dạ dày
Thay vì mạo hiểm áp dụng công thức cứng nhắc 16:8, người có vấn đề về dạ dày cần xây dựng lối sống khoa học và ổn định. Điều quan trọng nhất là duy trì các bữa ăn vào khung giờ cố định mỗi ngày, không bỏ bữa và không để bụng quá đói. Chia nhỏ khẩu phần thành các bữa ăn vừa phải giúp dạ dày không phải co bóp quá tải và giảm áp lực lên cơ thắt thực quản dưới.
Người bệnh nên tránh ăn quá no, đặc biệt là trong vòng 2 đến 3 giờ trước khi đi ngủ để hạn chế tối đa nguy cơ trào ngược ban đêm. Khi chế biến, cần hạn chế các món ăn nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán, thực phẩm quá cay nóng hay các loại trái cây có tính axit cao. Các chất kích thích như rượu bia, cà phê và đồ uống có ga cũng cần được cắt giảm tối đa để bảo vệ lớp niêm mạc đang tổn thương.
Khi xuất hiện các triệu chứng đau rát thượng vị, ợ nóng, ợ chua kéo dài, người bệnh không nên tự ý áp dụng các mẹo nhịn ăn trên mạng xã hội. Việc tìm đến các cơ sở y tế để được thăm khám nội soi và chỉ định phác đồ thuốc phù hợp là bước đi an toàn và cần thiết nhất. Mọi quyết định thay đổi chế độ dinh dưỡng khi đang điều trị bệnh lý đường tiêu hóa đều cần có sự đồng thuận từ bác sĩ điều trị.
Chế độ nhịn ăn gián đoạn 16:8 có thể mang lại lợi ích giảm cân nhất định cho người khỏe mạnh, nhưng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với người đau dạ dày. Bằng chứng hiện nay cho thấy nhịn ăn chỉ mang lại tác dụng cải thiện triệu chứng rất hạn chế và ngắn hạn, trong khi nguy cơ xuất huyết và tổn thương niêm mạc do dạ dày rỗng là có thật [2, 5]. Lựa chọn an toàn và bền vững nhất vẫn là lắng nghe cơ thể, duy trì chế độ ăn uống điều độ và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn y khoa.
