Cơn đau nhức xương khớp mạn tính khiến nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn giảm đau an toàn [1]. Trong đó, chiết xuất cây vuốt quỷ (tên khoa học Harpagophytum procumbens) được quảng cáo rộng rãi như giải pháp thay thế thuốc giảm đau tây y [1, 3]. Tuy nhiên, dược liệu này tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng đối với nhiều đối tượng bệnh lý [4, 5].
Câu trả lời trực tiếp là người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, phụ nữ mang thai, người có bệnh lý đường mật, người suy giảm chức năng thận và người đang điều trị hạ đường huyết tuyệt đối không nên tự ý sử dụng chiết xuất cây vuốt quỷ [4, 5]. Việc dùng tùy tiện không có chỉ dẫn y khoa có thể dẫn đến xuất huyết tiêu hóa, tổn thương thai nhi hoặc hạ đường huyết quá mức [4, 5].
Cơ chế tác động và những cảnh báo y khoa
Cây vuốt quỷ là loài thảo dược thuộc họ vừng, có nguồn gốc từ lục địa châu Phi và từ lâu đã được người bản địa sử dụng như bài thuốc dân gian [1]. Thành phần hoạt tính chính tạo nên tác dụng sinh học của cây là hoạt chất harpagoside [2, 4]. Các nghiên cứu ghi nhận hoạt chất này mang lại tác dụng kháng viêm trên mô hình thực nghiệm và hỗ trợ giảm triệu chứng đau nhức xương khớp [2, 4].
Tuy nhiên, cơ chế tác động của chiết xuất vuốt quỷ lại tác động mạnh lên hệ tiêu hóa và nhiều cơ quan nội tạng [4, 5]. Hoạt chất từ thảo dược này có thể kích thích niêm mạc đường tiêu hóa trên và ảnh hưởng đến chỉ số đường huyết [4, 5]. Điều này khiến việc sử dụng chiết xuất vuốt quỷ không an toàn tuyệt đối như nhiều người lầm tưởng, đặc biệt là khi tự ý dùng dạng thực phẩm bổ sung không rõ kiểm soát liều lượng [1].
Bằng chứng khoa học về tính an toàn và hiệu quả
Nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã tiến hành đánh giá chiết xuất cây vuốt quỷ nhằm làm rõ hiệu quả cũng như nguy cơ của thảo dược này đối với sức khỏe con người [1, 3].
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2006 đã tổng hợp dữ liệu từ năm 1966 đến 2006, đánh giá 14 thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân thoái hóa khớp [2]. Trong số đó bao gồm 8 nghiên cứu quan sát, 2 thử nghiệm so sánh và 4 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, mù đôi [2]. Kết quả cho thấy dữ liệu từ các nghiên cứu chất lượng cao ghi nhận chiết xuất vuốt quỷ có hiệu quả làm giảm triệu chứng đau lâm sàng [2]. Dù vậy, nhóm tác giả nhấn mạnh việc đánh giá an toàn còn bị hạn chế do quy mô mẫu thử nhỏ và cần thêm các đánh giá dài hạn [2].
Năm 2013, một tổng quan hệ thống khác tập trung đánh giá tác dụng không mong muốn của rễ cây vuốt quỷ dựa trên khoảng 20 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược [3]. Kết quả ghi nhận tác dụng phụ chủ yếu tập trung ở đường tiêu hóa, bao gồm đau dạ dày và chứng khó tiêu [3]. Đáng chú ý, nhiều ca xuất huyết tiêu hóa liên quan đến việc dùng rễ cây vuốt quỷ đã được ghi nhận trong thực tế [3]. Đánh giá này kết luận rễ cây vuốt quỷ đẩy bệnh nhân vào nguy cơ rối loạn tiêu hóa trên nghiêm trọng, trong khi hiệu quả chưa vượt trội rõ ràng so với giả dược, do đó tốt nhất nên tránh dùng [3].
Năm 2022, nghiên cứu tổng hợp các dữ liệu thực nghiệm về độc tính cấp và mạn tính của cây vuốt quỷ trên động vật [4]. Thử nghiệm dùng nồng độ 1 g/kg và 3 g/kg chiết xuất vuốt quỷ trên chuột làm giảm nhẹ khả năng vận động và làm hạ nồng độ đường trong máu [4]. Đồng thời, các nhà khoa học cảnh báo việc tiêu thụ thảo dược này có thể gây độc cho thận, dẫn đến suy giảm nhanh chức năng thận [4]. Đặc biệt, nghiên cứu của Davari chỉ ra rằng nồng độ 600 mg/kg chiết xuất vuốt quỷ gây hoại tử thận, gan và phổi ở phôi thai chuột mang thai, thể hiện tiềm năng gây quái thai và biến đổi mô bệnh học [4].
Gần đây nhất, nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích 88 sản phẩm vuốt quỷ trên thị trường dựa trên 16 tiêu chí an toàn người tiêu dùng [1]. Kết quả cho thấy các sản phẩm đăng ký dưới dạng thực phẩm bổ sung có độ tin cậy rất đáng ngờ, thiếu hụt thông tin cảnh báo nghiêm trọng so với thuốc dược liệu [1]. Phân tích cũng chỉ ra rằng số lượng nghiên cứu lâm sàng về thảo dược này còn hạn chế, hoàn toàn thiếu các nghiên cứu dài hạn và phương pháp nghiên cứu nhìn chung có chất lượng kém [1].
5 nhóm người tuyệt đối không tự ý dùng cây vuốt quỷ
Dựa trên dữ liệu độc tính và các ca tai biến lâm sàng đã được ghi nhận, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh tự ý sử dụng chiết xuất cây vuốt quỷ [4, 5]:
Thứ nhất là người bị viêm loét dạ dày hoặc tiền sử xuất huyết tiêu hóa. Hoạt chất từ rễ cây vuốt quỷ gây kích ứng mạnh mẽ lên đường tiêu hóa trên [3]. Dữ liệu lâm sàng ghi nhận các triệu chứng khó tiêu, đau dạ dày và đã có nhiều trường hợp ghi nhận xuất huyết tiêu hóa thực tế liên quan đến dược liệu này [3].
Thứ hai là phụ nữ mang thai và người trong độ tuổi sinh nở dự định có thai. Dữ liệu độc tính thực nghiệm ghi nhận liều lượng 600 mg/kg chiết xuất gây tổn thương hoại tử tại gan, thận và phổi của thai nhi, đồng thời bộc lộ tiềm năng gây quái thai [4]. Hiện tại chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn để khuyến cáo dùng cây vuốt quỷ trong thai kỳ [5].
Thứ ba là người mắc bệnh thận hoặc có chức năng thận suy giảm. Đánh giá y khoa năm 2022 chỉ ra rằng việc tiêu thụ chiết xuất cây vuốt quỷ có thể gây độc cho thận, dẫn đến tình trạng suy giảm nhanh chóng chức năng thận [4].
Thứ tư là người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết. Thử nghiệm trên động vật ghi nhận nồng độ đường huyết ở nhóm dùng chiết xuất vuốt quỷ giảm thấp hơn so với nhóm đối chứng [4]. Việc tự ý kết hợp có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết đột ngột, gây chóng mặt, ngất xỉu hoặc biến chứng nguy hiểm.
Thứ năm là người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh lý tim mạch, dùng thuốc chuyển hóa qua gan. Dù nghiên cứu năm 2011 trên hệ thống enzyme cytochrome P450 cho thấy 5 chế phẩm vuốt quỷ ức chế yếu men CYP3A4 (nồng độ IC50 từ 124,2 đến 327,6 mcg/ml) và khó tạo ra tương tác lâm sàng lớn trên hệ enzyme này, việc kiểm soát dược động học ở người bệnh phức tạp vẫn luôn cần sự giám sát của bác sĩ [6].
Lợi ích có hạn và giới hạn của bằng chứng hiện nay
Một số nghiên cứu trước đây chỉ ra rằng các chế phẩm vuốt quỷ chứa hàm lượng 50 đến 100 mg harpagoside mỗi ngày có hiệu quả trong điều trị đau viêm khớp thoái hóa hoặc các đợt bùng phát đau lưng dưới [5]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu độc lập đã chỉ ra lỗ hổng lớn về phương pháp luận của các thử nghiệm này [1, 3].
Bằng chứng y khoa hiện tại chưa có các thử nghiệm an toàn dài hạn trên người [1, 3]. Đa số các thử nghiệm đánh giá an toàn chỉ được tiến hành trên các nhóm quần thể nhỏ [2]. Ngoài ra, có sự chênh lệch lớn giữa các chế phẩm chuẩn hóa dùng trong nghiên cứu và các sản phẩm thực phẩm chức năng trôi nổi trên thị trường tiêu dùng [1].
Hiểu lầm phổ biến: Cứ là thảo dược tự nhiên thì an toàn
Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là cho rằng nguồn gốc từ cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây vô tội vạ [1]. Báo cáo năm 2025 chỉ ra rằng nhãn mác và bao bì của các sản phẩm bổ sung vuốt quỷ thường mang tính gợi ý, thổi phồng tác dụng và gây hiểu lầm cho người bệnh nhằm phục vụ mục tiêu thương mại [1].
Các sản phẩm thực phẩm bổ sung vuốt quỷ cho phép nhà sản xuất tự do hơn và chịu ít kiểm soát chất lượng hơn so với thuốc dược liệu chuẩn [1]. Do đó, người bệnh dùng thảo dược tự nhiên vẫn có nguy cơ đối mặt với viêm loét tiêu hóa, độc tính nội tạng và các tương tác bất lợi không kém gì hóa dược thông thường [4, 5].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế
Nếu người bệnh thoái hóa khớp muốn tiếp cận các phương pháp hỗ trợ giảm đau, sự an toàn phải được đặt lên hàng đầu:
Không tự ý mua các sản phẩm thực phẩm chức năng chứa vuốt quỷ qua mạng mà không có tư vấn chuyên môn y tế [1]. Chỉ cân nhắc các chế phẩm đã được chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất harpagoside (50 - 100 mg/ngày) theo chỉ định chặt chẽ từ thầy thuốc [5].
Luôn uống thảo dược sau khi ăn no để giảm nhẹ kích ứng dạ dày. Ngay khi xuất hiện các triệu chứng bất thường như đau thượng vị âm ỉ, buồn nôn, đi ngoài phân đen, sụt giảm chức năng thận, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế [4, 5].
Chiết xuất cây vuốt quỷ có thể mang lại tiềm năng giảm đau khớp nhưng đi kèm nhiều rủi ro cho dạ dày, thai nhi và hệ nội tạng [4, 5]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào để đảm bảo sức khỏe an toàn, lâu dài.
