Nhiều người thường tin thảo dược tự nhiên mặc định lành tính, không gây hại cho cơ thể [1]. Cây bún, tên khoa học Toddalia asiatica, là vị thuốc quen thuộc trong dân gian dùng chữa đau nhức xương khớp và sốt [2, 3]. Dù vậy, những dữ liệu khoa học gần đây cảnh báo việc dùng rễ cây bún tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng về sức khỏe [1].
Người mắc bệnh lý gan thận, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ không được tự ý dùng rễ cây bún [1]. Chiết xuất dược liệu này gây biến đổi men gan, độc tính trên thận và làm biến dạng tế bào máu [1]. Nhóm người nhạy cảm dùng thảo dược chưa kiểm soát dễ đối mặt biến chứng nguy hiểm [1].
Độc tính trên thận và cơ chế tác động lên gan
Cơ thể chuyển hóa hoạt chất thảo dược qua gan rồi đào thải qua đường thận. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy dịch chiết ethanol thô của Toddalia asiatica gây ra độc tính cho thận (nephrotoxicity) [1]. Khi chức năng thận suy giảm, khả năng lọc và đào thải chất độc của cơ thể bị đình trệ nghiêm trọng [1].
Cùng với thận, gan cũng chịu tác động rõ rệt từ các hợp chất trong cây bún [1]. Nghiên cứu ghi nhận chiết xuất thô gây biến đổi nồng độ men gan alanine transaminase (ALT) và gamma-glutamyl transferase (GGT) [1]. Men gan tăng phản ánh tế bào gan tổn thương hoặc hoại tử do phản ứng quá mức với độc chất [1]. Ngoài ra, dược liệu còn làm tăng cholesterol toàn phần trong máu, tạo thêm gánh nặng cho hệ chuyển hóa [1].
Không dừng lại ở nội tạng, chiết xuất rễ cây bún còn tác động tiêu cực đến hệ tạo máu [1]. Soi lam máu ngoại vi cho thấy hàng loạt biến đổi hình thái hồng cầu như kích thước không đều (anisocytosis), hồng cầu hình gai (burr cells), hồng cầu nhược sắc và xuất hiện tế bào lympho phản ứng [1]. Các tổn thương tế bào máu này cản trở quá trình vận chuyển oxy nuôi cơ thể [1].
Nghiên cứu chỉ rõ nguy cơ gây độc cơ quan
Nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột cống trắng Wistar đánh giá độ an toàn sinh hóa và huyết học của chiết xuất ethanol thô Toddalia asiatica [1]. Chuột thí nghiệm uống dịch chiết liên tục trong 14 ngày [1]. Kết quả phân tích huyết thanh ghi nhận chỉ số ALT tăng rõ rệt với P = 0,007; GGT thay đổi có ý nghĩa thống kê với P = 0,045; cholesterol toàn phần tăng với P = 0,041 [1]. Tuy nhiên, nồng độ phosphatase kiềm (ALP) và aspartate transaminase (AST) không ghi nhận khác biệt có ý nghĩa so với nhóm đối chứng không can thiệp [1].
Nghiên cứu năm 2016 này chỉ ra chiết xuất cây bún giảm đau tốt hơn thuốc đối chứng acetylsalicylate (chỉ số 28,2 ± 13,16 so với 4 ± 0,31) [1]. Tuy nhiên, nhóm tác giả kết luận chiết xuất gây độc tính trên thận, làm biến đổi men gan và gây tổn thương hình thái hồng cầu rõ rệt [1]. Thử nghiệm mới thực hiện trên động vật trong thời gian ngắn 14 ngày, chưa có thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng an toàn trên cơ thể người [1].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2004 tại Trung Quốc đánh giá tác dụng giảm đau, chống viêm và độc tính của alkaloid thô chiết từ cây bún [2]. Thử nghiệm dùng xylen gây sưng tai, thạch agar gây sưng khớp chân và CMC-Na gây dồn bạch cầu trên chuột [2]. Kết quả ghi nhận alkaloid thô ức chế hiện tượng sưng phù và giảm đau rõ rệt [2]. Chuột uống dược chất suốt 2 tuần không ghi nhận khác biệt nồng độ ALT và AST so với nhóm đối chứng, chỉ số liều gây chết trung bình LD50 là 1,622 g/kg (khoảng tin cậy 95% từ 1,29 đến 2,03 g/kg) [2]. Tuy nhiên, chiết xuất thô toàn phần của cây bún ở nghiên cứu 2016 vẫn khẳng định nguy cơ độc thận và men gan, chứng minh việc tự sắc uống rễ cây chứa hỗn hợp độc chất khó lường [1].
Nghiên cứu về giảm đau và điều hòa miễn dịch
Y học cổ truyền Kenya thường dùng vỏ rễ cây bún sắc nước uống chữa sốt rét, đau dạ dày và sốt cao [3]. Nghiên cứu năm 2013 kiểm tra hoạt tính chống sốt rét của các bộ phận cây bún [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất ethyl acetate từ quả có nồng độ ức chế IC50 là 1,87 mcg/ml trên chủng Plasmodium falciparum kháng chloroquine, tiếp theo là chiết xuất nước vỏ rễ đạt IC50 2,43 mcg/ml [3]. Trên chuột nhiễm ký sinh trùng Plasmodium berghei, dịch chiết nước vỏ rễ liều 250 mg/kg và chiết xuất quả liều 500 mg/kg làm giảm tải lượng ký sinh trùng [3].
Nghiên cứu năm 2013 trên chuột nhắt trắng Swiss albino dùng mô hình đau do formalin và phù chân do carrageenin [4]. Kết quả cho thấy liều 200 mg/kg giảm đau có ý nghĩa (p < 0,01) ở pha sớm thử nghiệm formalin [4]. Ngược lại, liều 100 mg/kg có hoạt tính giảm đau rất cao (p < 0,001) ở pha muộn và giảm phù bàn chân (p < 0,01), còn liều 200 mg/kg không có hoạt tính đáng kể ở các pha này [4].
Năm 2023, nghiên cứu trên chuột cống viêm khớp do tá chất Freund (AIA) cho thấy dịch chiết cây bún liều 3 g/kg làm giảm điểm số viêm khớp, điểm viêm toàn thân và thương tổn khớp cổ chân [5]. Dược liệu giảm biểu hiện các protein gây viêm IL-17A, RORC, IL-1beta, IL-6 và tăng protein điều hòa FOXP3, IL-10 ở đại tràng, giúp cân bằng miễn dịch Th17/Treg và tái tạo hệ vi sinh đường ruột [5]. Nghiên cứu tế bào năm 2020 ghi nhận dịch chiết cây bún kết hợp điều hòa phân tử miR-483 giúp tăng tỷ lệ sống của tế bào sụn thoái hóa, giảm Caspase-3, TNF-alpha và IL-6 [6]. Dù có nhiều tiềm năng dược lý, các thử nghiệm này đều dừng ở mức in vitro hoặc trên loài gặm nhấm, chưa có dữ liệu chứng minh an toàn khi sử dụng rộng rãi trên người [2, 7].
Hiểu lầm thường gặp về rễ cây bún
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên uống bao nhiêu cũng an toàn [1]. Trích đoạn nghiên cứu khẳng định quan niệm này sai lầm vì chiết xuất tự nhiên vẫn gây biến đổi tế bào và hủy hoại cơ quan [1]. Hoạt chất giảm đau trong rễ cây đi liền với độc tính gây hại tế bào hồng cầu và thận [1].
Hiểu lầm khác là dùng rễ bún sắc uống thay thế hoàn toàn thuốc Tây trị viêm khớp hay sốt rét [2, 3]. Các nghiên cứu chống viêm khớp hay chống ký sinh trùng mới chỉ thực hiện trên chuột với chiết xuất tinh chế [2, 3]. Người bệnh tự ý sắc rễ cây uống tại nhà không định lượng được hoạt chất, dễ nạp lượng lớn độc tố gây suy đa tạng [1].
Nhóm đối tượng tuyệt đối không nên dùng
Bệnh nhân viêm gan, men gan cao hoặc suy giảm chức năng gan cần tránh xa rễ cây bún [1]. Chiết xuất dược liệu làm biến đổi nồng độ ALT và GGT sau 14 ngày dùng [1]. Gan đang tổn thương tiếp nạp thêm độc tố từ cây bún dễ dẫn đến hoại tử tế bào gan cấp [1].
Người suy thận hoặc có bệnh lý mạn tính về thận tuyệt đối không sử dụng [1]. Dịch chiết thô gây độc tính thận rõ rệt, cản trở việc lọc máu và bài tiết chất thải [1]. Người bị thiếu máu, bệnh lý huyết học cũng phải tránh do dược liệu gây biến dạng hồng cầu dạng gai và nhược sắc [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ thuộc nhóm chống chỉ định nghiêm ngặt [1, 3]. Dược chất trong rễ cây gây biến đổi tế bào máu và tác động sâu lên hệ miễn dịch, tiềm ẩn nguy cơ quái thai hoặc ngộ độc ở trẻ [1, 2]. Hiện không có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của cây bún trên phụ nữ có thai và trẻ em.
Áp dụng an toàn và khuyến cáo thực tế
Người dân không tự ý đào rễ cây bún để ngâm rượu, sắc nước uống chữa đau xương khớp tại nhà [1]. Khi gặp các triệu chứng sốt rét, đau khớp hay viêm sưng, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa [2, 3]. Việc tự điều trị bằng cây cỏ không rõ độc tính dễ làm chậm trễ thời gian vàng cấp cứu [1].
Nếu đang dùng thuốc kê đơn, tuyệt đối không kết hợp thêm chế phẩm chứa rễ cây bún [1]. Sự tương tác giữa dược liệu gây độc gan thận với các thuốc chuyển hóa qua gan sẽ làm tăng nguy cơ suy tạng [1]. Mọi can thiệp bằng thảo dược đều phải có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép.
Cây bún chứa hoạt tính sinh học giảm đau và chống viêm đáng chú ý trên mô hình động vật [1, 2, 6]. Tuy nhiên, độc tính gây tổn thương thận, gan và tế bào máu là rào cản lớn [1]. Người bệnh không tự ý sử dụng rễ cây bún để bảo vệ tính mạng và sức khỏe lâu dài [1].
