Trà thảo mộc từ quả hoặc nụ hoa tầm xuân từ lâu đã trở thành thức uống ưa chuộng của nhiều người nhờ hương vị thơm dịu và hàm lượng vitamin dồi dào. Không ít người giữ thói quen pha một bình trà đậm để uống thay nước lọc suốt cả ngày vì tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối.
Tuy nhiên, liệu việc dùng loại trà này thường xuyên có hoàn toàn vô hại với tất cả mọi người? Thực tế y khoa cho thấy, dù mang lại nhiều lợi ích chống oxy hóa, các loại trà thảo mộc chứa oxalate như tầm xuân có thể làm tăng gánh nặng cho hệ tiết niệu và tạo ra những tương tác bất lợi ở một số nhóm đối tượng đặc thù. Khoảng 80% trường hợp sỏi thận hiện nay được cấu thành từ canxi oxalate [1], biến thói quen nạp quá nhiều hợp chất này qua đường ăn uống trở thành yếu tố nguy cơ tiềm ẩn.
Cơ chế hình thành sỏi canxi oxalate và tổn thương thận
Sỏi thận hình thành khi nồng độ các khoáng chất trong nước tiểu vượt quá ngưỡng bão hòa hòa tan, dẫn tới hiện tượng lắng đọng và kết tinh. Hợp chất canxi oxalate chủ yếu tồn tại ở hai dạng cấu trúc là canxi oxalate monohydrate (COM) và canxi oxalate dihydrate (COD) [1, 5]. Trong đó, phần lớn các trường hợp sỏi thận hình thành trong cơ thể người bệnh là dạng canxi oxalate monohydrate [2].
Sự lưu giữ các tinh thể khoáng chất này trong ống thận được xác định là bước then chốt mở đầu cho tiến trình tạo sỏi [2]. Các tinh thể siêu nhỏ có xu hướng bám dính vào bề mặt tế bào biểu mô thận, sau đó dần tích tụ, kết tụ lại với nhau thành các viên sỏi có kích thước lớn hơn [2].
Khi các tế bào biểu mô thận bị tổn hại do tình trạng stress oxy hóa hoặc tiếp xúc với nồng độ axit oxalic cao, khả năng bám dính của các tinh thể khoáng chất này lên bề mặt tế bào biểu mô sẽ tăng lên rõ rệt [2]. Quá trình này kích hoạt sự gia tăng của các phân tử bám dính như axit hyaluronic, phosphatidylserine (PS) và osteopontin (OPN) trên màng tế bào [2]. Khi các phân tử này xuất hiện dày đặc, tinh thể sỏi càng dễ dàng bám chặt vào thành ống thận, cản trở dòng chảy nước tiểu và gây tổn thương mô xung quanh [2].
Bằng chứng khoa học về oxalate và nguy cơ thận
Nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành thử nghiệm trên mô hình chuột bị gây sỏi thận bằng ethylene glycol nhằm thay đổi quá trình chuyển hóa axit oxalic [1]. Các nhà khoa học nhận thấy các tinh thể canxi oxalate monohydrate xuất hiện ở nhóm đối chứng không can thiệp, trong khi việc bổ sung polyphenol chiết xuất từ trà giúp tinh thể chuyển sang dạng canxi oxalate dihydrate với kích thước nhỏ hơn đáng kể [1]. Dữ liệu từ tế bào biểu mô ống lượn gần ở người (HK-2) trong nghiên cứu này cũng chứng minh polyphenol làm giảm bớt mức độ hư hại tế bào và cải thiện tình trạng stress oxy hóa do tinh thể canxi oxalate gây ra [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2019 tập trung sâu hơn vào cơ chế bám dính tế bào bằng cách phân tích bốn nhóm polysaccharide từ trà (TPS0, TPS1, TPS2, TPS3) trên dòng tế bào HK-2 bị tổn thương bởi axit oxalic [2]. Kết quả cho thấy các hợp chất polysaccharide, đặc biệt là nhóm TPS2 có khối lượng phân tử trung bình (4,82 kDa), giúp gia tăng sức sống tế bào, giảm thiểu các phân tử bám dính osteopontin và phosphatidylserine, từ đó hạn chế sự bám dính của tinh thể canxi oxalate monohydrate kích thước khoảng 100 nm [2].
Năm 2005, các thử nghiệm trên tế bào thận chó Madin-Darby (MDCK) chịu điều kiện thiếu oxy mô phỏng stress oxy hóa cho thấy việc bổ sung hoạt chất chống oxy hóa epigallocatechin-3-gallate (EGCG) ở các nồng độ từ 0,1 đến 5,0 mg/ml giúp duy trì hoạt tính của enzyme superoxide dismutase (SOD) và hạn chế hiện tượng chết rụng tế bào (apoptosis) [3].
Dù các hoạt chất sinh học tự nhiên mang lại hiệu quả bảo vệ tế bào nhất định, tổng lượng oxalate nạp vào cơ thể vẫn đóng vai trò quyết định đối với nguy cơ bệnh lý đường tiết niệu [3, 8]. Một nghiên cứu năm 2021 theo dõi 10 nam giới khỏe mạnh được kiểm soát chế độ ăn nghiêm ngặt trong 10 ngày [4]. Trong 5 ngày đầu, đối tượng uống 1,5 lít trà trái cây mỗi ngày (chứa 0 mg oxalate), sau đó đổi sang uống 1,5 lít trà đen mỗi ngày (cung cấp 86 mg oxalate) trong 5 ngày tiếp theo [4]. Kết quả cho thấy lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu 24 giờ không thay đổi đáng kể, trong khi nồng độ citrate niệu gia tăng và mức độ siêu bão hòa canxi oxalate được giữ ổn định [4]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng phản ứng sinh lý này chỉ ghi nhận ở người khỏe mạnh, chưa thể ngoại suy an toàn cho những người có hội chứng tăng hấp thu oxalate tại đường ruột [4].
Nhóm 1: Người có tiền sử sỏi thận hoặc bệnh thận mạn tính
Những bệnh nhân từng mắc sỏi thận canxi oxalate hoặc đang suy giảm chức năng thận cần hết sức thận trọng khi uống trà tầm xuân đậm đặc. Tầm xuân cùng nhiều loại thực vật giàu oxalate tự nhiên khác có thể làm gia tăng tải lượng axit oxalic đi qua đường tiết niệu [5]. Mặc dù một số loại thảo mộc chứa hoạt chất chống oxy hóa giúp giảm sự bám dính của sỏi, việc nạp quá nhiều oxalate từ dịch chiết thảo dược vẫn là yếu tố thúc đẩy sỏi tái phát ở người nhạy cảm [5].
Khi chức năng lọc của cầu thận đã suy giảm, khả năng xử lý các hợp chất khoáng và axit hòa tan bị hạn chế đáng kể [6]. Nếu bệnh nhân tiếp tục sử dụng các thức uống thảo mộc đậm đặc mà không chú ý pha loãng hoặc kiểm soát lượng dịch, sự tích tụ tinh thể canxi oxalate trong lòng ống thận có thể diễn ra nhanh chóng, làm trầm trọng thêm các tổn thương nhu mô thận sẵn có [2, 6].
Nhóm 2: Người đang sử dụng thuốc giảm cân ức chế men lipase
Các trường hợp ghi nhận lâm sàng cho thấy nguy cơ ngộ độc thận oxalate tăng vọt ở những người dùng thuốc giảm cân tác động lên đường ruột. Một báo cáo lâm sàng năm 2007 ghi nhận trường hợp người phụ nữ có bệnh thận mạn tính bị tổn thương thận cấp do bệnh thận oxalate cấp tính sau khi tăng liều dùng orlistat – một loại thuốc ức chế men lipase đường tiêu hóa [6]. Tình trạng kém hấp thu chất béo (biểu hiện qua việc đi ngoài phân mỡ lỏng thường xuyên) đã dẫn tới lắng đọng dày đặc tinh thể canxi oxalate trong lòng ống thận được xác nhận qua sinh thiết [6]. Sau khi ngừng thuốc và tăng cường bù dịch, lượng oxalate niệu 24 giờ dần trở về mức bình thường và chức năng thận hồi phục [6].
Một báo cáo khác vào năm 2022 cũng mô tả ca bệnh tổn thương thận cấp liên quan đến tinh thể oxalate ở bệnh nhân dùng orlistat kéo dài hơn một năm để giảm cân [7]. Đáng chú ý, bệnh nhân này có thói quen ăn súp rau và uống trà thảo mộc đậm đặc hàng ngày [7]. Thuốc ức chế lipase gây ra tình trạng tăng hấp thu oxalate thứ phát tại ruột (intestinal hyperoxaluria) [7]. Khi chất béo không được hấp thu liên kết với canxi trong lòng ruột, lượng oxalate tự do tăng cao và được hấp thu ồ ạt vào máu, sau đó đào thải qua thận [7]. Do đó, người đang dùng nhóm thuốc này kết hợp với các loại trà thảo dược giàu oxalate như tầm xuân sẽ đối mặt với rủi ro tổn thương ống thận cấp tính rất cao [7].
Nhóm 3: Người đang dùng thuốc điều trị tuần hoàn và kháng đông
Quả tầm xuân tự nhiên chứa hàm lượng axit ascorbic (vitamin C) rất cao cùng nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học tự nhiên. Đối với những bệnh nhân đang được điều trị bằng các thuốc chống đông máu hoặc liệu pháp chống kết tập tiểu cầu, sự thay đổi đột ngột về lượng vitamin và vi chất dung nạp hàng ngày có thể làm biến đổi sinh khả dụng hoặc hiệu lực của phác đồ điều trị.
Hơn nữa, người mắc bệnh lý tim mạch thường kèm theo tình trạng suy giảm tưới máu thận hoặc dùng phối hợp thuốc lợi tiểu. Việc dung nạp thêm dịch chiết thảo mộc chứa oxalate cao vào hệ thống tuần hoàn đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng, tránh tạo gánh nặng vi tuần hoàn tại cầu thận và không làm xáo trộn nồng độ điện giải trong cơ thể.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo dược
Nhiều người mặc định rằng thảo mộc là dược liệu lành tính, uống càng đậm đặc thì cơ thể càng tiếp nhận nhiều dưỡng chất và giải độc tốt hơn. Quan niệm này hoàn toàn sai lầm trên phương diện sinh hóa. Khi hãm trà quá lâu hoặc dùng lượng bột quả quá nhiều, nồng độ oxalate hòa tan trong nước trà sẽ tăng vọt [8].
Thói quen uống các loại nước trà thảo mộc thay thế hoàn toàn cho nước lọc thông thường cũng là một sai lầm phổ biến. Khi lượng dịch nạp vào chủ yếu là dịch chiết đậm đặc, độ bão hòa tinh thể trong nước tiểu bị đẩy lên cao, trong khi lượng nước tự do cần thiết để duy trì thể tích nước tiểu làm loãng sỏi lại bị thiếu hụt [4]. Thể tích nước tiểu thấp chính là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn tới sự hình thành sỏi thận [4].
Cách giảm hàm lượng oxalate và sử dụng an toàn
Đối với những người yêu thích hương vị của trà thảo mộc nhưng lo ngại oxalate, kỹ thuật tiền ngâm (tráng trà) là một giải pháp hữu hiệu đã được chứng minh khoa học [8]. Một nghiên cứu năm 2025 đã phân tích nồng độ oxalate trong các túi trà được ngâm trong thời gian từ 0,5 đến 3 phút, có kết hợp hoặc không kết hợp bước tiền ngâm sơ bộ trong 10, 30 hoặc 60 giây [8].
Kết quả cho thấy chỉ cần tiền ngâm trong 10 giây đã làm giảm nồng độ oxalate trong nước trà từ 10% đến 33% [8]. Khi tăng thời gian tiền ngâm lên 30 giây, lượng oxalate giảm từ 38% đến 51%, và tiền ngâm trong 1 phút giúp loại bỏ từ 59% đến 65% oxalate [8]. Đáng lưu ý, bước loại bỏ nước ngâm đầu tiên này không làm suy giảm chất lượng hương thơm, vị hay màu sắc cảm quan của trà [8].
Người dùng chỉ nên uống từ 1 đến 2 tách trà loãng mỗi ngày, tuyệt đối không hãm quá đặc. Duy trì uống nhiều nước lọc để bảo đảm lượng nước tiểu luôn dồi dào, đóng vai trò như biện pháp bảo vệ tự nhiên ngăn chặn các tinh thể khoáng lắng đọng [4].
Trà tầm xuân là thức uống thanh nhiệt hấp dẫn, nhưng không nên xem đây là phương thuốc chữa bệnh hay một loại nước giải khát vô hại. Người có cơ địa bình thường hoàn toàn có thể thưởng thức nếu biết cách sơ chế tráng trà và uống chừng mực. Ngược lại, người có tiền sử sỏi thận, đang dùng thuốc giảm cân hoặc thuốc tác động lên hệ mạch máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa thức uống này vào thực đơn dài ngày.
