Nhiều người tìm đến các phương pháp ăn uống thuận tự nhiên như thực dưỡng địa phương với mong muốn thanh lọc cơ thể và cải thiện sức khỏe. Chế độ ăn này thường đề cao thực phẩm bản địa, ngũ cốc nguyên cám, rau củ theo mùa và cắt giảm tối đa các sản phẩm từ động vật. Tuy nhiên, việc áp dụng quá khắt khe mô hình này có thực sự phù hợp với mọi thể trạng hay không đang là câu hỏi được rất nhiều gia đình quan tâm.
Câu trả lời từ y học hiện đại là không. Chế độ ăn thực dưỡng bản địa nghiêm ngặt không thích hợp cho tất cả mọi người, đặc biệt có thể gây nguy hiểm cho trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người cao tuổi hoặc bệnh nhân đang bị suy kiệt. Nếu không được cung cấp đầy đủ dưỡng chất thiết yếu, những đối tượng có nhu cầu năng lượng cao này sẽ phải đối mặt với nhiều biến chứng sức khỏe nghiêm trọng.
Cơ chế thiếu hụt dưỡng chất khi ăn uống quá khắt khe
Chế độ thực dưỡng về bản chất là một mô hình ăn uống ít chất béo, giàu chất xơ, nhiều carbohydrate phức hợp và chủ yếu dựa trên nguồn gốc thực vật [1]. Điểm tích cực của lối sống này là khuyến khích sử dụng thực phẩm tươi mới, canh tác hữu cơ tại địa phương và tiêu thụ theo mùa [1]. Dù vậy, khi áp dụng ở mức độ cực đoan, thực đơn sẽ loại bỏ hầu hết hoặc toàn bộ thực phẩm nguồn gốc động vật, từ đó gây ra những lỗ hổng lớn về dinh dưỡng.
Thực phẩm có nguồn gốc từ thực vật thô thường có thể tích lớn nhưng mật độ năng lượng lại rất thấp [2]. Điều này khiến người ăn nhanh có cảm giác no bụng cơ học do lượng chất xơ cao, nhưng thực tế tế bào lại không nhận đủ calo cần thiết. Sự mất cân bằng này kéo theo việc giảm hấp thu các vi chất dinh dưỡng quan trọng vốn chỉ có nhiều hoặc dễ hấp thu trong thịt, cá, trứng và sữa.
Các dưỡng chất dễ bị thiếu hụt nhất bao gồm vitamin B12 (cobalamin), canxi, sắt, kẽm, vitamin D, riboflavin và protein chất lượng cao [2]. Vitamin B12 là dưỡng chất gần như chỉ có trong nguồn gốc động vật, đóng vai trò sống còn trong quá trình tổng hợp ADN, tạo máu và duy trì bao myelin bảo vệ dây thần kinh. Khi thiếu hụt vitamin B12 kéo dài, hệ thần kinh và chức năng nhận thức sẽ bị tổn thương khó phục hồi [3].
Bên cạnh đó, việc thiếu hụt protein và năng lượng khiến cơ thể phải tự dị hóa khối cơ bắp để duy trì sự sống. Ở trẻ nhỏ, điều này làm ngưng trệ quá trình tăng trưởng chiều cao và não bộ [2]. Ở người lớn tuổi và người bệnh mạn tính, tình trạng này trực tiếp thúc đẩy hội chứng teo cơ (sarcopenia) và suy kiệt (frailty), làm suy sụp hoàn toàn hệ miễn dịch [4].
Bằng chứng khoa học về tác hại trên trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ
Nghiên cứu về ảnh hưởng của thực dưỡng nghiêm ngặt đối với sự phát triển của trẻ nhỏ đã được các nhà khoa học ghi nhận từ nhiều thập kỷ trước. Một nghiên cứu theo dõi dọc tại Hà Lan năm 1989 đã so sánh tình trạng dinh dưỡng của 53 trẻ bú mẹ và ăn dặm theo phương pháp thực dưỡng với 57 trẻ ăn thông thường trong độ tuổi từ 4 đến 18 tháng [2]. Trong nhóm ăn thực dưỡng, trẻ bắt đầu ăn dặm từ 4,8 tháng tuổi với cháo ngũ cốc nấu bằng nước, sau đó bổ sung rau củ, hạt mè và các loại đậu [2]. Chế độ ăn này hoàn toàn tránh các sản phẩm từ động vật và trái cây cũng rất hiếm khi được đưa vào khẩu phần [2].
Kết quả phân tích hồ sơ ghi chép dinh dưỡng 3 ngày cân đo định kỳ mỗi 2 tháng cho thấy chế độ ăn dặm thực dưỡng có mật độ năng lượng chỉ đạt 2,4 kJ/g, thấp hơn đáng kể so với mức 3,4 kJ/g ở nhóm đối chứng [2]. Lượng protein hấp thu của trẻ thực dưỡng ở giai đoạn 6 đến 8 tháng tuổi chỉ đạt 80% mức khuyến nghị hàng ngày của Hà Lan, trong đó 69% protein đến từ nguồn thực vật [2]. Lượng canxi đưa vào chỉ đạt 280 mg/ngày, và khi tính thêm canxi từ nguồn nước máy cứng thì lượng này mới đạt 308 mg/ngày ở nhóm 14 tháng tuổi [2]. Các phân tích sinh hóa ghi nhận nhóm trẻ thực dưỡng bị thiếu hụt trầm trọng sắt, riboflavin, vitamin B12, vitamin D và canxi [2]. Nhóm nghiên cứu đã phải đưa ra khuyến nghị cần bổ sung chất béo, cá béo và các sản phẩm từ sữa vào chế độ ăn của nhóm trẻ này [2].
Hậu quả của việc thiếu hụt dinh dưỡng thời kỳ đầu đời không dừng lại ở giai đoạn thơ ấu mà kéo dài sang cả lứa tuổi thanh thiếu niên. Một nghiên cứu công bố năm 2000 đã điều tra chức năng nhận thức của 48 thanh thiếu niên (từ 10 đến 16 tuổi) từng được nuôi dưỡng bằng chế độ thực dưỡng thuần chay cho đến độ tuổi trung bình là 6 tuổi, sau đó chuyển sang ăn chay có sữa hoặc ăn thông thường [3]. Nhóm đối chứng gồm 24 thanh thiếu niên từ 10 đến 18 tuổi được nuôi bằng chế độ ăn thông thường từ lúc mới sinh [3].
Kết quả xét nghiệm nồng độ axit methylmalonic trong huyết tương cho thấy 31 thanh thiếu niên từng ăn thực dưỡng vẫn bị thiếu hụt vitamin B12 [3]. Đáng chú ý, nhóm đối chứng thể hiện kết quả vượt trội hơn nhóm từng ăn thực dưỡng trong hầu hết các bài kiểm tra tâm lý [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa điểm số bài kiểm tra trí thông minh linh hoạt (fluid intelligence) và tình trạng thiếu hụt vitamin B12 với hệ số tương quan r = -0,28 [3]. Mối tương quan này càng trở nên rõ nét hơn trong phân nhóm từng ăn thực dưỡng với hệ số tương quan r = -0,38 [3]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng tình trạng thiếu hụt cobalamin, ngay cả khi chưa biểu hiện triệu chứng thiếu máu trên xét nghiệm huyết học, vẫn có thể dẫn đến suy giảm hiệu suất nhận thức của thanh thiếu niên [3].
Nguy cơ tiềm ẩn đối với phụ nữ mang thai
Phụ nữ trong giai đoạn thai kỳ có nhu cầu năng lượng và vi chất dinh dưỡng tăng vọt để nuôi dưỡng thai nhi và bảo vệ cơ thể mẹ. Nếu người mẹ theo đuổi một chế độ ăn thiếu hụt, hậu quả đối với cả hai thế hệ là rất lớn. Bằng chứng thực tế từ một nghiên cứu tại huyện Mbire, Zimbabwe năm 2017 đã làm rõ tính chất dễ bị tổn thương về dinh dưỡng của phụ nữ mang thai [5]. Nghiên cứu này đánh giá 100 phụ nữ mang thai được chọn mẫu có chủ đích tại các trung tâm y tế thuộc hai xã thiếu an ninh lương thực nhất là Angwa và Chapoto [5].
Tại khu vực này, việc sản xuất ngô thương phẩm - nguồn lương thực chính - đã bị sụt giảm nghiêm trọng từ 150.000 ha xuống còn 45.000 ha trong niên vụ 1999-2000 [5]. Khi đánh giá khẩu phần, các y tá nhận thấy giỏ hỗ trợ thực phẩm cứu trợ chỉ là khẩu phần chung được phân phối cho tất cả thành viên dễ bị tổn thương mà không hề tính đến nhu cầu dinh dưỡng đặc thù của phụ nữ mang thai [5]. Lượng thực phẩm bổ sung này hoàn toàn không đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng của sản phụ cũng như thai nhi trong bụng [5]. Nghiên cứu khẳng định suy dinh dưỡng đóng góp đáng kể vào tỷ lệ tử vong mẹ rất cao tại Zimbabwe, đồng thời khuyến nghị chính quyền phải có các gói can thiệp chuyên biệt để giảm thiểu rủi ro cho thai phụ [5].
Dữ liệu trên cho thấy khi phụ nữ mang thai bị phụ thuộc vào nguồn thực phẩm đơn điệu, không đa dạng và thiếu vi chất cần thiết, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái suy dinh dưỡng trầm trọng. Việc tự ý áp dụng chế độ thực dưỡng bản địa quá khắt khe, loại bỏ protein động vật và các khoáng chất thiết yếu trong thai kỳ cũng đặt người mẹ và em bé vào rủi ro tương tự.
Rủi ro nghiêm trọng ở người cao tuổi và bệnh nhân suy kiệt
Đối với người lớn tuổi và các bệnh nhân mắc bệnh lý mạn tính, tình trạng suy dinh dưỡng thường diễn tiến âm thầm nhưng để lại hậu quả nặng nề. Một bài tổng quan ý kiến chuyên gia công bố năm 2024 chỉ ra rằng suy dinh dưỡng là tình trạng phổ biến nhưng thường bị chẩn đoán chậm trễ và chưa được điều trị đúng mức ở người cao tuổi [4]. Tình trạng này đặc trưng bởi hiện tượng sụt cân và giảm khối lượng cơ bắp do giảm lượng calo nạp vào, do phản ứng viêm hoặc do gánh nặng bệnh tật [4].
Suy dinh dưỡng đóng vai trò cốt lõi trong cơ chế sinh bệnh của hai hội chứng lão khoa phổ biến là teo cơ (sarcopenia) và suy kiệt (frailty) [4]. Mối tương tác phức tạp giữa suy dinh dưỡng, teo cơ và suy kiệt làm suy giảm chức năng cơ xương, dẫn đến tàn phế, gia tăng tỷ lệ mắc bệnh, tăng tỷ lệ tử vong, kéo dài thời gian nằm viện và đội chi phí y tế lên rất cao [4]. Những đối tượng đặc biệt nhạy cảm với tình trạng này bao gồm bệnh nhân lớn tuổi bị gãy xương hông, bệnh nhân ung thư và người bị chứng khó nuốt do teo cơ [4].
Các hướng dẫn dinh dưỡng lâm sàng nhấn mạnh nhóm đối tượng này bắt buộc phải được đánh giá và điều trị dinh dưỡng cá thể hóa để cải thiện kết quả phục hồi [4]. Nếu người cao tuổi hoặc người bệnh suy kiệt tự ý áp dụng thực dưỡng địa phương khắt khe, cắt bỏ chất béo và chất đạm, khối lượng cơ bắp sẽ suy giảm nhanh chóng, làm mất khả năng tự vận động và rút ngắn thời gian sống.
Mặt khác, trong lĩnh vực điều trị ung thư, chế độ thực dưỡng từng gây ra nhiều tranh cãi lớn [1]. Mặc dù có một số báo cáo ca bệnh riêng lẻ ghi nhận hiệu quả hỗ trợ điều trị ở bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển, nhưng cho đến nay các nghiên cứu thực hiện được vẫn chưa đủ bằng chứng khoa học để chứng minh hiệu quả này [1]. Mối lo ngại lớn nhất từ giới y khoa là việc bệnh nhân quá tin vào thực dưỡng sẽ làm chậm trễ các phương pháp điều trị ung thư thông thường [1]. Đồng thời, bệnh nhân phải đối mặt với nguy cơ suy dinh dưỡng nghiêm trọng và những rào cản xã hội do sự phức tạp của việc tuân thủ chế độ ăn quá nghiêm ngặt [1].
Mặt tích cực và hạn chế thực tế từ các dữ liệu nghiên cứu
Không thể phủ nhận một số giá trị phòng bệnh nhất định của chế độ ăn theo hướng thực dưỡng khi được áp dụng đúng cách ở người trưởng thành khỏe mạnh. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng những người theo chế độ ăn thực dưỡng có mức lipid huyết thanh và huyết áp thấp hơn so với dân số chung [1]. Điều này gợi ý rằng chế độ ăn này có thể là một chiến lược dự phòng hiệu quả cho các bệnh lý tim mạch [1]. Nhiều thành phần giàu chất xơ và chất chống oxy hóa tự nhiên cũng hỗ trợ cho mục tiêu phòng ngừa ung thư [1].
Thực tế, chế độ thực dưỡng không phải là một công thức hoàn toàn bất biến mà có thể được điều chỉnh linh hoạt tùy thuộc vào tình trạng sức khỏe của từng cá nhân [1]. Nhiều quan niệm hiện đại như ưu tiên thực phẩm nuôi trồng tại địa phương, ăn thực phẩm tươi mới theo mùa và dùng sản phẩm hữu cơ thực chất đều là những di sản bắt nguồn từ lối sống và chế độ ăn thực dưỡng [1].
Tuy vậy, giới hạn lớn nhất của phương pháp này nằm ở chỗ các dữ liệu khoa học hiện tại chưa đủ để chứng minh khả năng điều trị khỏi bệnh mạn tính hay ung thư [1]. Những rủi ro thiếu hụt các vi chất thiết yếu như vitamin B12, vitamin D, sắt, canxi và protein là mối đe dọa thường trực nếu người áp dụng không có kiến thức dinh dưỡng vững chắc hoặc áp dụng một cách cứng nhắc [4, 5].
Những hiểu lầm thường gặp khi áp dụng thực dưỡng địa phương
Một hiểu lầm phổ biến là quan niệm cho rằng thực phẩm tự nhiên bản địa có thể cung cấp đầy đủ mọi dưỡng chất cần thiết mà không cần đến nguồn gốc động vật. Thực tế chứng minh vitamin B12 hoàn toàn không có trong các thực phẩm thực vật thông thường, và việc thiếu hụt dưỡng chất này diễn ra âm thầm suốt nhiều năm trước khi bộc lộ tổn thương nhận thức hoặc thần kinh [3].
Nhiều người cũng tin rằng ăn cháo ngũ cốc nguyên cám nấu với muối mè có thể giúp trẻ nhỏ thanh lọc cơ thể và phát triển tốt. Bằng chứng y khoa cho thấy trẻ bú mẹ kéo dài kết hợp ăn dặm thực dưỡng đơn điệu bằng cháo ngũ cốc và rau củ sẽ bị thiếu năng lượng trầm trọng do thức ăn quá cồng kềnh, nghèo calo và thiếu hụt protein xây dựng tế bào [2].
Một sai lầm nguy hiểm khác là suy nghĩ người mắc bệnh nặng như ung thư hoặc gãy xương nên ăn thật thanh đạm để "bỏ đói tế bào bệnh". Đối với cơ thể đang có gánh nặng bệnh tật hoặc viêm nhiễm mạn tính, việc cắt giảm đạm và calo chỉ đẩy nhanh quá trình teo cơ, khiến bệnh nhân rơi vào trạng thái suy kiệt không thể hồi phục trước khi bệnh được kiểm soát [3, 4].
Ba nhóm đối tượng tuyệt đối không nên áp dụng cực đoan
Dựa trên các bằng chứng khoa học, có ba nhóm đối tượng được khuyến cáo không nên thực hiện chế độ thực dưỡng địa phương nghiêm ngặt:
- Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và thanh thiếu niên: Trẻ em cần mật độ năng lượng và dưỡng chất cao để hoàn thiện các cơ quan. Thiếu hụt calo, protein, canxi và vitamin B12 trong giai đoạn ăn dặm và những năm đầu đời sẽ kìm hãm phát triển thể chất và gây suy giảm trí thông minh linh hoạt kéo dài đến tận tuổi thiếu niên [2, 5].
- Phụ nữ mang thai và bà mẹ cho con bú: Chế độ ăn đơn điệu, thiếu thốn vi chất không thể bảo đảm sự phát triển bình thường của thai nhi và khiến người mẹ đối mặt với nguy cơ suy dinh dưỡng thai kỳ, làm tăng rủi ro tai biến sản khoa [5].
- Người cao tuổi, người suy kiệt và bệnh nhân ung thư: Người già bị teo cơ, người sau phẫu thuật gãy xương hông, người mắc chứng khó nuốt hoặc bệnh nhân ung thư cần nguồn dinh dưỡng đậm độ cao để duy trì khối nạc cơ thể [3, 4]. Chế độ ăn khắt khe sẽ làm suy sụp hệ miễn dịch và gia tăng nguy cơ tử vong [4].
Hướng dẫn áp dụng khoa học và lời khuyên y khoa
Nếu yêu thích triết lý sống gần gũi với thiên nhiên, bạn hoàn toàn có thể tiếp thu những mặt tích cực của thực dưỡng như tăng cường ăn rau củ tươi tại địa phương, ăn thực phẩm đúng mùa và giảm bớt đồ chế biến sẵn [1]. Tuy nhiên, việc áp dụng cần linh hoạt và tuân thủ các nguyên tắc dinh dưỡng khoa học:
Về khẩu phần, chế độ ăn phải được bổ sung đầy đủ chất béo tốt, các sản phẩm từ sữa và cá béo để bù đắp các vi chất quan trọng như canxi, vitamin D và B12, đặc biệt là trong khẩu phần ăn của trẻ nhỏ [2]. Thành phần bữa ăn không nên đóng khung cứng nhắc mà cần thay đổi linh hoạt theo nhu cầu sinh lý và thể trạng của mỗi thành viên [1].
Về chế biến, không nên chỉ ninh nấu ngũ cốc với nước đơn điệu. Cần phối hợp đa dạng các nhóm chất đạm, tinh bột và chất béo lành mạnh để tăng mật độ calo trong từng bữa ăn. Đối với những người ăn bán chay hoặc giảm tối đa thịt, việc theo dõi định kỳ nồng độ vi chất như vitamin B12 và canxi trong máu là điều vô cùng cần thiết [2, 5].
Chế độ thực dưỡng địa phương chỉ phát huy giá trị phòng bệnh khi được nhìn nhận như một lối sống cân bằng, kết hợp hài hòa giữa thực phẩm thực vật tươi sạch và các nguồn dưỡng chất thiết yếu khác. Đối với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc người đang có bệnh lý mạn tính, mọi thay đổi lớn trong chế độ dinh dưỡng đều cần có sự tư vấn, đánh giá cá thể hóa từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để bảo đảm an toàn tính mạng và sức khỏe lâu dài.
