Ăn uống chánh niệm (mindful eating) đang trở thành trào lưu chăm sóc sức khỏe phổ biến. Phương pháp này khuyến khích lắng nghe tín hiệu cơ thể, tập trung cảm nhận mùi vị và ăn trong sự tỉnh thức. Tuy nhiên, nhiều người lầm tưởng đây là chìa khóa vạn năng cho mọi rắc rối liên quan đến chuyện ăn uống.
Thực tế y khoa cho thấy, mindful eating không thể dùng làm liệu pháp đơn độc cho người mắc rối loạn ăn uống mức độ nặng hoặc đang bị suy dinh dưỡng nghiêm trọng. Việc tự ý áp dụng kỹ thuật này mà bỏ qua điều trị y tế chính quy có thể gây nguy hiểm cho tính mạng.
Ăn trong chánh niệm tác động đến cơ thể ra sao?
Ăn uống chánh niệm là quá trình duy trì nhận thức liên tục về cảm giác đói, no tự nhiên và phản ứng cảm xúc đối với thức ăn. Khi thực hành, người dùng học cách nhận diện tín hiệu sinh lý từ dạ dày, quan sát phản ứng tâm lý mà không phán xét. Kỹ năng này giúp người khỏe mạnh giảm ăn uống vô thức, nhận ra thói quen nhai nuốt theo cảm xúc tiêu cực.
Tuy vậy, ở người bệnh rối loạn ăn uống, hệ thống nhận diện cảm giác cơ thể đã bị tổn thương sâu sắc. Họ thường mất khả năng đọc chính xác cảm giác đói hoặc sợ hãi cảm giác no. Nếu chỉ yêu cầu người bệnh tự lắng nghe cơ thể mà không có hướng dẫn dinh dưỡng lâm sàng, họ dễ rơi vào trạng thái hoảng loạn tâm lý.
Bằng chứng: Mindful eating chỉ là phương pháp bổ trợ
Một nghiên cứu vào năm 2011 đã kiểm tra hiệu quả của nhóm ăn uống chánh niệm khi dùng như một biện pháp bổ trợ [1]. Nghiên cứu tiến hành trên 33 cá nhân đang tham gia điều trị ngoại trú dài hạn cho nhiều dạng rối loạn ăn uống khác nhau [1]. Chương trình can thiệp nhóm kéo dài 10 tuần, thiết kế nhằm nâng cao nhận thức về tín hiệu đói và no [1]. Kết quả đo lường bằng thang EAT-26 trước và sau can thiệp ghi nhận sự suy giảm đáng kể các triệu chứng rối loạn ăn uống ở mọi thang đo thành phần với kích thước hiệu ứng lớn [1]. Nghiên cứu kết luận phương pháp này có lợi ích tiềm năng nhưng phải đóng vai trò bổ trợ song hành cùng phác đồ cá nhân hóa, không thể đứng một mình [1].
Năm 2021, một nghiên cứu khác khảo sát mối liên hệ giữa chánh niệm và triệu chứng bệnh ở 59 phụ nữ mắc chứng chán ăn tâm thần (anorexia nervosa) khi họ bắt đầu vào cơ sở điều trị nội trú [2]. Dữ liệu thu thập qua thang đo Mindful Cognitive Affective và hồ sơ bệnh án [2]. Kết quả chỉ ra chánh niệm cao hơn đi liền với triệu chứng rối loạn ăn uống ít hơn (p = 0,049) [2]. Mối liên hệ này thể hiện rõ rệt nhất ở nhóm chán ăn tâm thần thể hạn chế và thể ăn vô độ - thanh lọc (interaction p = 0,044) [2]. Mức độ chánh niệm cao cũng gắn liền với việc giảm bớt nỗi bận tâm về hình dáng (p = 0,023) và cân nặng (p = 0,047) [2]. Đáng chú ý, các bệnh nhân này đều đang trong phác đồ điều trị nội trú nghiêm ngặt về mặt y khoa [2].
Mối liên hệ giữa chánh niệm và cảm xúc ăn uống
Rối loạn điều hòa cảm xúc là đặc điểm tâm lý then chốt của các hội chứng ăn uống bệnh lý [3]. Năm 2017, một công trình gồm 3 nghiên cứu cắt ngang đã đối chiếu 39 người bệnh lâm sàng với hai nhóm không lâm sàng gồm 137 và 119 phụ nữ [3]. Các thang đo EDI về ham muốn gầy, chứng cuồng ăn, khiếm khuyết nội cảm và thang đo chánh niệm được sử dụng [3]. Kết quả ở mọi mẫu cho thấy chánh niệm tương quan nghịch rõ rệt với triệu chứng rối loạn ăn uống, rối loạn tâm lý và tính bốc đồng [3]. Sự không chấp nhận trải nghiệm cảm xúc đóng vai trò trung gian giữa chánh niệm và điểm số rối loạn ăn uống [3].
Một nghiên cứu năm 2020 trên 221 sinh viên các ngành liên quan đến sức khỏe (102 sinh viên khoa học thể thao, 54 sinh viên dược, 65 sinh viên khoa học sức khỏe) cũng cho thấy xu hướng tương tự [4]. Trong nhóm này, 41% sinh viên mắc chứng ăn vô độ và 57% vượt ngưỡng trầm cảm theo thang POMS [4]. Điểm trắc nghiệm ăn uống chánh niệm MEQ ở nhóm ăn vô độ thấp hơn đáng kể so với nhóm bình thường (p < 0,01) [4]. Điểm MEQ tương quan nghịch với điểm ăn vô độ BES (r = -0,30, p < 0,01) và là yếu tố dự báo tiêu cực có ý nghĩa đối với hành vi ăn vô độ (B = -3,17, p < 0,001) [4].
Ngoài ra, một nghiên cứu trên 144 người trẻ tuổi (18-26 tuổi) tại Mỹ cho thấy trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu (ACEs) có liên quan nghịch với chánh niệm (B = -0,04, p < 0,05) và chánh niệm tương quan nghịch với rối loạn ăn uống (B = -1,27, p < 0,0001) [5]. Chánh niệm đóng vai trò trung gian trong mối liên hệ giữa sang chấn thời thơ ấu và hành vi ăn uống bất thường (B = 0,05, p < 0,05) [5]. Dù chánh niệm có tác động tích cực, các cơ chế tâm lý phức tạp này đòi hỏi sự đồng hành của chuyên gia tâm thần thay vì chỉ tự tập ăn chậm tại nhà.
Giới hạn nghiên cứu và sự khác biệt giữa các nhóm
Hiệu quả của chánh niệm không đồng đều trên mọi cá nhân. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2018 trên 463 nữ sinh viên đại học (18-25 tuổi) thuộc các nhóm sắc tộc khác nhau đã làm rõ vấn đề này [6]. Kết quả phân tích cho thấy chánh niệm chỉ đóng vai trò điều hòa mối quan hệ giữa nhận thức rối loạn ăn uống và hành vi rối loạn ăn uống ở nhóm sinh viên Mỹ da trắng [6]. Tác dụng điều hòa này hoàn toàn không xuất hiện ở nhóm sinh viên gốc Á hoặc da đen [6].
Đặc biệt, nghiên cứu năm 2016 trên 125 sinh viên hoàn thành bài kiểm tra bữa ăn trong phòng thí nghiệm lại đưa ra phát hiện bất ngờ [7]. Các công cụ trắc nghiệm EDDS, IES, MEQ và TFEQ-Restraint Subscale được sử dụng để đánh giá ăn uống trực giác, ăn chánh niệm và việc kiêng khem [7]. Phân tích hồi quy bội cho thấy ăn kiêng khem và ăn theo trực giác giải thích phương sai đáng kể cho chỉ số khối cơ thể (BMI) và rối loạn ăn uống [7]. Trong khi đó, việc ăn uống chánh niệm không hề tương quan với bất kỳ biến số kết quả nào, cũng không liên quan đến lượng thức ăn tiêu thụ thực tế trong bữa ăn [7]. Điều này chứng minh can thiệp chánh niệm có thể không mang lại hiệu quả thay đổi hành vi như kỳ vọng nếu đứng riêng rẽ [7].
Hiểu lầm phổ biến khi áp dụng
Sai lầm lớn nhất là xem ăn uống chánh niệm như một liệu pháp tâm lý hoàn chỉnh có thể thay thế thuốc hoặc tư vấn y khoa. Nhiều người tin rằng chỉ cần ngồi thiền trước bữa ăn, nhai kỹ, lắng nghe cảm giác no là có thể đảo ngược chứng cuồng ăn hay biếng ăn.
Hiểu lầm khác là quy kết mindful eating giải quyết được căn nguyên thể chất của tình trạng suy kiệt. Người suy dinh dưỡng nặng do kiêng khem bệnh lý đã mất hoàn toàn tín hiệu sinh học chuẩn xác. Cảm giác no của họ thường đến rất sớm do dạ dày teo nhỏ hoặc chậm làm rỗng. Nếu máy móc tuân thủ quy tắc "dừng lại khi thấy no" của chánh niệm, người bệnh sẽ vô tình cắt giảm calo trầm trọng hơn, khiến cơ thể rơi vào nguy kịch.
Ai tuyệt đối không nên dùng mindful eating đơn độc?
Những đối tượng đang gặp các tình trạng sức khỏe dưới đây không được phép tự điều trị chỉ bằng việc ăn trong chánh niệm:
Người chẩn đoán mắc chán ăn tâm thần (Anorexia Nervosa) thể hạn chế hoặc ăn - thanh lọc [1, 7]. Nhóm này có mức độ bận tâm tiêu cực về hình dáng, cân nặng rất cao [2], cần tái lập chế độ nuôi dưỡng có cấu trúc y tế nghiêm ngặt để tránh biến chứng tim mạch và tái nuôi dưỡng (refeeding syndrome).
Người mắc chứng ăn vô độ (Binge Eating Disorder) hoặc cuồng ăn (Bulimia Nervosa) có kèm rối loạn cảm xúc, trầm cảm hoặc tính bốc đồng cao [2, 8]. Khi cảm xúc tiêu cực chi phối, việc yêu cầu tự điều hòa nhận thức mà không có thuốc hoặc trị liệu hành vi sẽ dẫn đến thất bại, gia tăng cảm giác tội lỗi [2, 8].
Những người có tiền sử sang chấn tâm lý hoặc trải nghiệm tiêu cực thời thơ ấu dẫn đến ăn uống rối loạn [5]. Nhóm này cần can thiệp giải quyết sang chấn tâm thần chuyên sâu [5]. Ngoài ra, bệnh nhân trước và sau phẫu thuật giảm béo/chuyển hóa có rối loạn ăn uống cũng cần đánh giá y khoa cẩn trọng chứ không thể tự áp dụng các bài tập chánh niệm thông thường [8].
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Đối với người có sức khỏe bình thường hoặc chỉ gặp thói quen ăn vặt do căng thẳng nhẹ, việc tập ăn chánh niệm mang lại nhiều giá trị tích cực. Hãy bắt đầu bằng cách tắt điện thoại, máy tính và tivi trong bữa ăn để hướng sự chú ý trọn vẹn vào mùi vị, kết cấu thực phẩm.
Nhai chậm rãi, cảm nhận từng ngụm thức ăn và dành khoảng 20 phút cho một bữa ăn chính. Kết hợp đa dạng các nhóm chất: đạm, chất béo lành mạnh, carbohydrate phức hợp và nhiều chất xơ để cơ thể phát tín hiệu no tự nhiên rõ ràng nhất.
Đối với người có dấu hiệu rối loạn ăn uống hoặc sụt cân nghiêm trọng, mindful eating chỉ được đưa vào như một kỹ năng hỗ trợ thuộc chương trình điều trị toàn diện [1]. Bệnh nhân cần tuân thủ thực đơn dinh dưỡng định lượng do chuyên gia y tế lập ra, kết hợp trị liệu tâm lý và theo dõi chỉ số sinh tồn chặt chẽ.
Mindful eating là một công cụ hỗ trợ tinh thần hữu ích giúp tái kết nối cảm xúc với thực phẩm. Dù vậy, phương pháp này không thể thay thế bàn tay điều trị của bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng. Khi đối mặt với các bệnh lý rối loạn ăn uống dạng nặng, người bệnh cần tìm đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và can thiệp kịp thời.
