Bời lời nhớt (tên khoa học: Litsea glutinosa) là loại cây quen thuộc trong dân gian, vỏ và lá chứa lượng chất nhầy đặc trưng thường được dùng làm thuốc đắp ngoài hoặc sắc uống chữa bệnh tiêu hóa. Nhiều người truyền tai nhau uống nước sắc bời lời nhớt để giải nhiệt, trị đau bụng mà không lường trước các phản ứng phụ đối với cơ thể.

Người có hệ tiêu hóa yếu (tỳ vị hư hàn), người có cơ địa dị ứng nhạy cảm và phụ nữ mang thai là ba nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng bời lời nhớt qua đường uống. Dù có một số hoạt tính sinh học trên mô hình thí nghiệm, dược liệu này hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người và tiềm ẩn nhiều nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng [1].

Cơ chế tác động sinh học của bời lời nhớt

Về thành phần hóa thực vật, bời lời nhớt chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học mạnh như alkaloid, glycoside, terpenoid, phenolic và flavonoid [2, 4]. Các nghiên cứu mô phỏng phân tử cho thấy một số hợp chất chiết xuất từ chi Litsea có khả năng ức chế mạnh enzyme cyclo-oxygenase-2 (COX-2) và giảm sản sinh các chất trung gian gây viêm như nitric oxide (NO) và prostaglandin E2 (PGE2) [5, 6].

Chính hàm lượng chất nhầy tự nhiên kết hợp cùng các alkaloid và hoạt chất kháng viêm tạo nên dược tính đường uống của cây [1]. Tuy nhiên, việc đưa một lượng lớn alkaloid và hợp chất ức chế men vào đường ruột có thể làm thay đổi nhu động ruột, tác động trực tiếp lên niêm mạc dạ dày và gây xáo trộn quá trình tiêu hóa ở những người có cơ địa kém thích nghi [4, 6].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận những gì?

Nghiên cứu về bời lời nhớt chủ yếu dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và nuôi cấy tế bào, chưa từng có thử nghiệm trực tiếp trên cơ thể người [1].

Năm 2022, một nghiên cứu đánh giá độc tính tế bào và hoạt tính chống ung thư của chiết xuất methanol từ vỏ cây bời lời nhớt (L. glutinosa) trên chuột nhắt trắng Swiss albino mang khối u biểu mô cổ trướng Ehrlich (EAC) [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất vỏ cây ở nồng độ tối đa 50 microg/mL thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh nhất qua thử nghiệm DPPH, với chỉ số IC50 đạt 5,51 microg/mL [2]. Khi thử nghiệm độc tính tế bào, giá trị liều gây chết một nửa (LD50) của chiết xuất là 24,93 microg/mL [2]. Trên mô hình chuột sống, liều uống 150 mg/kg thể trọng giúp ức chế phát triển khối u tới 85,76%, làm tăng tỷ lệ sống sót của chuột qua việc kích hoạt các gene thúc đẩy tế bào chết theo chương trình như p53 và Bax [2]. Giới hạn của nghiên cứu là chỉ thực hiện trên chuột với khối u nhân tạo, chưa phản ánh độ an toàn dài hạn khi sử dụng tự do qua đường tiêu hóa [2].

Năm 2025, một nghiên cứu khác tiến hành trên chuột để kiểm tra tác dụng hạ sốt, giảm đau và kháng khuẩn của dịch chiết lạnh lá bời lời nhớt bằng methanol [3]. Thử nghiệm dùng acid acetic gây co thắt bụng và kích thích nhiệt trên tấm nóng (hot plate) cho thấy liều thô 500 mg/kg ức chế 70% cơn co thắt đau ở chuột (so với morphin đạt 77,5%) và kéo dài đáng kể thời gian phản ứng với kích thích nhiệt lên 3,37 giây [3]. Chiết xuất này cũng thể hiện khả năng hạ sốt rõ rệt ở chuột bị gây sốt bằng men bia Brewer [3]. Tuy nhiên, đây là chiết xuất dung môi đậm đặc dùng trên động vật gặm nhấm, không thể quy đổi an toàn sang dạng nước đun uống tự nhiên ở người [3].

Năm 2023, nghiên cứu trên dòng tế bào gan HepG2 bị ngộ độc bởi H2O2 cho thấy dịch chiết lá bời lời nhớt (LGAO) ở nồng độ 100 mug/ml làm tăng tỷ lệ sống sót của tế bào gan lên 71,98% (so với 22,74% ở nhóm ngộ độc không điều trị), đồng thời tăng nồng độ các men chống oxy hóa như SOD, GSH và GPx [4]. Dù vậy, kết quả in vitro trên đĩa nuôi cấy không đồng nghĩa với việc uống thảo dược qua đường tiêu hóa sẽ mang lại lợi ích tương tự mà không gây hại cho gan hoặc dạ dày [4].

Các tổng quan y văn toàn diện cũng nhấn mạnh rằng dù cây bời lời nhớt được dân gian dùng chữa tiêu chảy, lỵ, đau bụng, sốt hay viêm khớp, toàn bộ các dữ liệu này đều thiếu hụt bằng chứng lâm sàng có kiểm chứng [1]. Báo cáo khoa học chỉ rõ tính đến nay chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành, đồng thời các nghiên cứu độc tính bán trường diễn, độc tính gây quái thai hay biến dị gene vẫn chưa được làm rõ [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng bời lời nhớt đường uống

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên có chất nhầy như bời lời nhớt luôn lành tính, có thể uống thay nước mát để "tráng men dạ dày" hoặc thanh lọc cơ thể mỗi ngày. Đây là quan niệm sai lầm nghiêm trọng.

Chất nhầy và hàm lượng alkaloid tự nhiên trong vỏ, lá bời lời nhớt khi hấp thụ nồng độ cao có thể cản trở sự hấp thu dưỡng chất, làm chậm rỗng dạ dày và gây ứ trệ tiêu hóa [1]. Việc tự ý sắc uống bời lời nhớt tươi hoặc phơi khô không qua kiểm soát liều lượng có nguy cơ nạp vào các chất kích thích đường ruột, dẫn đến đau thắt bụng hoặc tiêu chảy ngược lại với mong muốn chữa bệnh [1].

3 nhóm đối tượng không nên dùng đường uống

Dựa trên dược tính và các cảnh báo về thiếu hụt dữ liệu độc tính [1], ba nhóm người sau đây cần tuyệt đối tránh dùng bời lời nhớt theo đường uống:

  • Người có thể trạng tỳ vị hư hàn, tiêu hóa kém: Những người hay bị lạnh bụng, đầy hơi, đi ngoài phân lỏng, ăn uống khó tiêu khi uống các loại nước sắc chứa nhiều chất nhầy và tính hàn làm giảm vận động tiêu hóa, khiến tình trạng ợ hơi, tiêu chảy trở nên trầm trọng hơn [1].
  • Người có cơ địa dị ứng, dễ mẩn ngứa: Dịch chiết bời lời nhớt chứa lượng lớn hợp chất thực vật phức tạp bao gồm alkaloid, terpenoid và phenolic [2, 4]. Người có tiền sử mề đay, viêm da cơ địa hoặc nhạy cảm với các loại thảo mộc họ Long não (Lauraceae) rất dễ gặp phản ứng quá mẫn, phát ban, buồn nôn hoặc co thắt đường ruột khi uống vào.
  • Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Y văn cảnh báo bời lời nhớt chưa được đánh giá đầy đủ về độc tính đối với sự phát triển của thai nhi (tính gây quái thai) cũng như nguy cơ biến dị gene [1]. Việc hấp thụ các hoạt chất tác động lên co bóp cơ trơn và ức chế các enzyme nội sinh có thể ảnh hưởng khó lường tới thai kỳ [4, 6].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế

Bời lời nhớt tương đối an toàn khi sử dụng ngoài da theo kinh nghiệm truyền thống, chẳng hạn như giã nát lá tươi đắp lên các vết sưng đau, chấn thương phần mềm hoặc mụn nhọt kín miệng nhờ hoạt tính kháng khuẩn và giảm sưng tại chỗ [2, 4].

Tuyệt đối không tự ý bẻ vỏ cây, hái lá bời lời nhớt để sắc uống chữa bệnh dạ dày, viêm đại tràng hay hạ sốt mà không có chỉ định từ thầy thuốc chuyên khoa y học cổ truyền [1]. Người dân không tự phối hợp bời lời nhớt với các loại thuốc tây y giảm đau hay thuốc chuyển hóa qua gan vì nguy cơ tương tác dược lý chưa được kiểm chứng [2, 3].

Khi gặp các vấn đề về tiêu hóa kéo dài như đau bụng, rối loạn phân hoặc sốt, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chính xác thay vì tự điều trị bằng các bài thuốc dân gian truyền miệng [1]. Mọi quyết định sử dụng dược liệu đều cần có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ.