Cây bổ béo từ lâu xuất hiện trong các bài thuốc dân gian với lời truyền miệng giúp ăn ngon, tăng cân và phục hồi thể lực. Nhiều người gầy ốm, người mới ốm dậy vội tìm mua thảo dược này sắc uống mỗi ngày mà không lường trước các hệ lụy. Thói quen sử dụng dược liệu tùy tiện, thiếu kiểm soát tiềm ẩn rất nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe.

Trả lời thẳng câu hỏi: Phụ nữ có thai, người mắc bệnh lý gan mật, trẻ nhỏ và người có bệnh mạn tính không nên tùy tiện dùng cây bổ béo để bồi bổ. Việc thiếu dữ liệu nghiên cứu độc tính dài hạn trên người biến dược liệu này thành mối nguy hại thay vì bài thuốc bổ.

Thói quen dùng thảo mộc bồi bổ và thực tế lâm sàng

Nhiều người Việt tin thảo dược tự nhiên lành tính, không tác dụng phụ. Cây bổ béo thường được thu hái tự nhiên hoặc bán trôi nổi dưới dạng khô không rõ nguồn gốc. Người dùng thường nấu nước uống thay trà quanh năm để mong cơ thể cường tráng, tăng cân nhanh chóng.

Thực tế y học chứng minh nhiều hoạt chất thực vật khi hấp thu vào cơ thể đều tác động trực tiếp tới các cơ quan nội tạng. Các nghiên cứu tổng quan về độc tính của y học cổ truyền chỉ ra rằng, ngay cả việc sử dụng ngoài da hay uống trong đều thiếu các tiêu chí đánh giá độc tính có hệ thống [1]. Việc thiếu cơ sở tham chiếu về liều độc, thời gian dùng, chỉ số cảnh báo sớm tác dụng phụ và triệu chứng nhiễm độc khiến người bệnh đối mặt với nguy cơ quá liều [1]. Khi dùng tùy tiện, các hợp chất hữu cơ lạ có thể gây viêm nhiễm, phá hủy tế bào nội tạng âm thầm mà người dùng không hề hay biết.

Cảnh báo đặc biệt cho phụ nữ mang thai

Phụ nữ mang thai là đối tượng nhạy cảm hàng đầu cần tránh xa cây bổ béo. Giai đoạn thai kỳ đòi hỏi mọi chất đưa vào cơ thể phải được kiểm chứng tuyệt đối về độ an toàn cho cả mẹ lẫn thai nhi. Hoạt chất trong các cây thuốc chưa được giải mã hoàn chỉnh có thể qua hàng rào nhau thai, gây rối loạn sự phát triển tế bào non của thai nhi.

Ngoài ra, một số thảo mộc bổ dưỡng dân gian có tính hoạt huyết hoặc kích thích co bóp cơ trơn tử cung nhẹ. Điều này dễ dẫn đến nguy cơ dọa sảy thai, sảy thai hoặc sinh non trong những tháng đầu. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây bổ béo an toàn cho thai kỳ. Việc người mẹ uống bổ béo để dưỡng thai hoàn toàn là sai lầm nguy hại, có thể trả giá bằng chính tính mạng thai nhi.

Người mắc bệnh lý gan mật đối mặt hiểm họa gì?

Gan và thận là hai nhà máy lọc độc chất chính của cơ thể. Bất kỳ loại nước sắc thảo dược nào cũng buộc gan phải chuyển hóa và thận phải bài tiết. Đối với người có sẵn bệnh lý viêm gan, xơ gan, gan nhiễm mỡ hay sỏi mật, chức năng giải độc vốn đã suy giảm nghiêm trọng.

Việc nạp thêm dịch chiết cây bổ béo chưa rõ độc tính dài hạn tạo gánh nặng cực lớn cho tế bào gan. Các thành phần hóa thực vật phức tạp tích tụ lâu ngày dễ kích hoạt phản ứng viêm gan nhiễm độc cấp, suy gan tiến triển. Hệ thống đường mật cũng có thể bị ứ trệ, làm trầm trọng thêm tình trạng vàng da, tắc mật hoặc viêm túi mật. Do thiếu nghiên cứu dược động học về cách gan chuyển hóa bổ béo, người bệnh gan mật tuyệt đối không nên thử nghiệm trên cơ thể mình.

Khoảng trống dữ liệu khoa học về độc tính dài hạn

Cơ sở khoa học lớn nhất để khuyến cáo cẩn trọng với bổ béo chính là sự thiếu hụt nghiên cứu dài hạn. Một đánh giá năm 2019 về tính an toàn của các vị thuốc cổ truyền nhấn mạnh rằng rất nhiều dược liệu thiếu hẳn tiêu chuẩn đánh giá độc tính, liều lượng sử dụng và cơ chế độc chất học [1]. Nghiên cứu chỉ ra sự cần thiết phải thiết lập cơ chế cảnh báo sớm, chỉ số nhạy cảm lâm sàng để kiểm soát yếu tố rủi ro từ thảo mộc [1].

Trái ngược với các thuốc hiện đại hay hoạt chất được tinh chế trải qua thử nghiệm lâm sàng gắt gao, cây bổ béo gần như chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian. Các nghiên cứu hiện đại về thảo mộc nhấn mạnh sự cần thiết phải kiểm soát liều lượng và độc tính cụ thể trước khi ứng dụng rộng rãi [1]. Chưa có báo cáo nào xác định liều bao nhiêu gam mỗi ngày là ngưỡng gây độc, hay dùng liên tục bao nhiêu tháng thì làm biến đổi men gan. Sự mập mờ này khiến việc dùng bổ béo dài ngày trở thành canh bạc đối với sức khỏe.

Những hiểu lầm tai hại khi bồi bổ sức khỏe

Quan niệm sai lầm phổ biến nhất là "uống thuốc Nam mát gan, bổ thận, không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Nhiều người thấy người khác uống tăng cân thì lập tức mua dùng theo mà không biết cơ chế tăng cân đó là gì. Một số trường hợp tăng cân nhanh thực chất do phù, giữ nước, hoặc do sản phẩm bị trộn tân dược trái phép.

Hiểu lầm thứ hai là xem bổ béo như một loại trà giải khát uống thay nước lọc. Bổ béo là dược liệu, chứa các hoạt chất có tính dược lý tác động vào cơ thể. Khi cơ thể khỏe mạnh bình thường, việc tự ý bổ sung các chất kích thích chuyển hóa chưa rõ ràng có thể gây mất cân bằng nội môi. Độc chất thảo dược tích lũy không biểu hiện ngay mà hủy hoại cơ thể âm thầm qua từng năm tháng [1].

Những nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa

Bên cạnh phụ nữ mang thai và người bệnh gan mật, nhiều nhóm đối tượng khác cần kiêng dùng cây bổ béo:

  • Trẻ em: Hệ enzym chuyển hóa ở gan và chức năng lọc của cầu thận ở trẻ chưa hoàn thiện, rất dễ nhiễm độc cấp tính.
  • Phụ nữ đang cho con bú: Độc chất chưa rõ có thể bài tiết qua sữa mẹ, gây rối loạn tiêu hóa và ảnh hưởng hệ thần kinh non nớt của trẻ.
  • Người suy giảm chức năng thận: Nước sắc đậm đặc làm tăng áp lực lọc cầu thận, đẩy nhanh tiến trình suy thận mạn.
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các hoạt chất trong bổ béo có thể cạnh tranh chuyển hóa với thuốc huyết áp, tim mạch, tiểu đường, làm mất tác dụng thuốc hoặc tăng độc tính nguy hiểm.

Lời khuyên bồi bổ và dùng dược liệu an toàn

Nếu cơ thể mệt mỏi, gầy yếu kéo dài, việc đầu tiên cần làm là đến cơ sở y tế để thăm khám, tìm rõ nguyên nhân gốc rễ. Tình trạng sụt cân, suy nhược có thể xuất phát từ đái tháo đường, suy giáp, nhiễm ký sinh trùng hoặc các bệnh mạn tính khác. Bổ sung dưỡng chất bằng chế độ ăn giàu đạm, vitamin tự nhiên và sinh hoạt điều độ luôn là phương pháp bồi bổ an toàn nhất.

Tuyệt đối không tự ý mua các bó rễ, thân cây bổ béo phơi khô không nhãn mác ngoài chợ hay trên mạng xã hội. Nếu muốn sử dụng bất kỳ phương thuốc y học cổ truyền nào, người bệnh phải được bác sĩ chuyên khoa bắt mạch, kê đơn và định lượng rõ ràng. Ngưng dùng ngay lập tức và đi khám khi thấy các triệu chứng bất thường như vàng mắt, vàng da, buồn nôn, mẩn ngứa hoặc nước tiểu sẫm màu.

Sức khỏe không thể cải thiện bền vững bằng những bài thuốc truyền miệng thiếu cơ sở khoa học. Sự cẩn trọng với các dược liệu trôi nổi như cây bổ béo chính là lá chắn bảo vệ gan, thận và tính mạng của bạn.