Nhiều người có thói quen hãm các loại lá cây thảo mộc uống nhằm thanh nhiệt, nhuận tràng hoặc giải quyết nhanh tình trạng táo bón kéo dài. Trong số các thảo dược phổ biến, các loài muồng thuộc chi Senna (thường gọi dân dã là cây muồng hôi, muồng trâu, phan tả diệp) được sử dụng rất rộng rãi trong y học cổ truyền [1]. Tuy nhiên, dược liệu này có tính tẩy xổ mạnh, tiềm ẩn nhiều tác dụng không mong muốn nếu sử dụng tùy tiện.
Người gặp tình trạng tắc ruột, viêm đại tràng, tiêu chảy mạn tính hoặc có bệnh lý thận cần hết sức thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược nhóm này. Dược tính kích thích đường tiêu hóa và nguy cơ gây rối loạn điện giải có thể khiến tình trạng bệnh nền tiến triển nặng nề hơn.
Thành phần và cơ chế hoạt động của thảo dược nhóm muồng
Các nghiên cứu thực vật học và hóa thực vật cho thấy lá và vỏ của các loài thực vật chi Senna chứa hàm lượng đáng kể các dẫn xuất hydroxyanthracene, tiêu biểu là các anthraquinone như aloe-emodin, chrysophanol, emodin, rhein cùng sennoside A và sennoside B [1]. Nghiên cứu định lượng hóa học ghi nhận hàm lượng sennoside A đạt khoảng 1,00% đến 1,85% và sennoside B từ 0,32% đến 0,41% tùy theo loài thảo dược cụ thể [2].
Về mặt dược lý, các hợp chất anthraquinone này hoạt động như một loại thuốc nhuận tràng kích thích [3], [4]. Khi vào ruột già, hoạt chất thúc đẩy nhu động cơ trơn, làm tăng co bóp tống đẩy phân và giảm thời gian lưu chuyển chất thải trong đại tràng [5]. Đồng thời, dược tính gây kích ứng niêm mạc ruột làm giảm tái hấp thu nước, dẫn đến hiện tượng phân lỏng hoặc tiêu chảy cấp tính [6], [3]. Chính đặc tính tẩy rửa mạnh mẽ này biến thảo dược nhóm muồng thành “con dao hai lưỡi” đối với những cơ thể đang có tổn thương tiêu hóa hoặc chuyển hóa.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và tác dụng phụ?
Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã đánh giá vai trò của chiết xuất từ các loài Senna trong điều trị táo bón. Một tổng quan hệ thống năm 2021 chỉ ra rằng Senna đạt bằng chứng mức độ I (Level I) với khuyến cáo loại A cho hiệu quả nhuận tràng đối với táo bón mạn tính, vượt trội hơn giả dược về tần suất đi tiêu tự nhiên [3].
Tuy nhiên, báo cáo này cũng ghi nhận tác dụng phụ trên đường tiêu hóa xuất hiện rất phổ biến do đặc tính kích ứng của thuốc kích thích [3]. Trong một nghiên cứu lâm sàng tại châu Á với liều khởi đầu 1 g/ngày, có tới 83,3% người tham gia đã phải yêu cầu giảm liều do xuất hiện các cơn đau quặn bụng dữ dội và tiêu chảy [3].
Đối với bệnh nhân táo bón do tác dụng phụ của hóa trị liệu, một thử nghiệm bắt chéo trên 82 bệnh nhân ghi nhận chiết xuất Senna liều 40 mg/kg đạt tỷ lệ giảm táo bón 92,68%, vượt trội so với chế độ ăn giàu chất xơ thô (10,93%) [7]. Dù vậy, nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ phân lỏng lên tới 35,53% và tỷ lệ đau bụng mức độ từ độ II trở lên là 8,54% [7].
Ở nhóm trẻ em dưới 15 tuổi bị táo bón mạn tính, một nghiên cứu bắt chéo cho thấy dùng dịch chiết từ 10 đến 20 mL mỗi ngày kém hiệu quả hơn lactulose và gây ra nhiều tác dụng phụ nhỏ như đau bụng quặn hoặc tiêu chảy [6]. Đáng chú ý, một nghiên cứu hồi cứu trên 640 bệnh nhi điều trị táo bón chức năng ghi nhận 17 trường hợp (chiếm 2,2%) xuất hiện tình trạng phồng rộp da vùng tầng sinh môn do da tiếp xúc kéo dài với phân lỏng chứa hoạt chất sau các đợt tiêu chảy mạnh vào ban đêm [4].
4 nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và thận trọng
Căn cứ vào cơ chế kích thích cơ học đại tràng cùng nguy cơ đào thải nước ồ ạt, việc sử dụng các loài muồng hôi hay thảo dược nhóm Senna chống chỉ định hoặc cần đặc biệt thận trọng ở các đối tượng sau:
1. Người bị tắc ruột cơ học hoặc bán tắc ruột
Cơ chế của anthraquinone là kích thích trực tiếp lên đám rối thần kinh ruột, ép thành đại tràng co bóp mạnh để tống xuất chất thải [3]. Khi lòng ruột đang bị tắc nghẽn cơ học, việc gia tăng áp lực nhu động ruột không giúp thông phân mà ngược lại gây ra những cơn đau quặn bụng cấp tính dữ dội [6], [3]. Tình trạng này làm tăng áp lực trong lòng ống tiêu hóa, tiềm ẩn rủi ro thủng ruột hoặc tổn thương thiếu máu cục bộ thành ruột vô cùng nguy hiểm. Hiện tại chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn của thảo dược này trên bệnh nhân tắc ruột; mọi dữ liệu đều chỉ tiến hành trên người táo bón thông thường [6], [3], [7].
2. Người mắc viêm đại tràng và bệnh đường ruột viêm nhiễm
Các hợp chất anthraquinone tự nhiên vốn có đặc tính gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa [3]. Tác dụng phụ thường gặp nhất được ghi nhận qua các thử nghiệm lâm sàng là đau thắt bụng, co thắt đại tràng và kích ứng niêm mạc dẫn đến đi ngoài phân lỏng [6], [3], [4].
Đối với người bệnh viêm đại tràng mạn tính, viêm loét đại trực tràng, niêm mạc vốn dĩ đã trợt loét, sưng đỏ và suy yếu. Việc tiếp nhận thêm các chất kích thích đường ruột từ thảo dược muồng sẽ làm vết viêm loét lan rộng, kích phát các đợt bùng phát cấp, gây đau bụng quặn thắt và tăng nguy cơ chảy máu tiêu hóa.
3. Người đang bị tiêu chảy mạn tính
Nghiên cứu trên bệnh nhân sử dụng chiết xuất thảo mộc này cho thấy tỷ lệ xuất hiện phân lỏng dao động từ 32% đến trên 53% ở các chế phẩm kích thích đường ruột, với 35,53% bệnh nhân có phân lỏng trong thử nghiệm hóa trị [3], [7].
Bệnh nhân tiêu chảy mạn tính vốn đang mất nước và suy kiệt chất điện giải qua đường tiêu hóa. Dùng dược liệu có tính xổ mạnh sẽ khiến tình trạng tiêu chảy bùng phát nặng hơn, làm mất nước nghiêm trọng, thậm chí dẫn đến phồng rộp, lở loét da quanh hậu môn do tiếp xúc kéo dài với dịch phân chứa hoạt chất xổ [4].
4. Người mắc bệnh suy thận hoặc rối loạn chức năng thận
Mối liên hệ giữa dược chất của chiết xuất nhóm Senna và chức năng thận thể hiện rõ qua sự biến thiên các ion điện giải. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 73 bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối đang chạy thận nhân tạo định kỳ (37 người dùng glycoside từ Senna, 36 người nhóm chứng) kéo dài 8 tuần cho thấy: thảo dược làm giảm nồng độ kali huyết thanh rõ rệt (-0,32 mEq/L so với -0,02 mEq/L ở nhóm chứng) nhờ cơ chế đẩy nhanh tốc độ lưu chuyển phân và giảm tái hấp thu kali ở đại tràng [5].
Tuy nghiên cứu trên nhóm lọc máu này không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng [5], nhưng ở những bệnh nhân suy thận chưa lọc máu hoặc người có tổn thương thận chức năng, việc mất dịch và hạ kali máu không kiểm soát từ thảo dược nhuận tràng có thể làm rối loạn cân bằng điện giải nặng nề, gây tụt huyết áp và gia tăng áp lực lọc cầu thận.
Tương tác thuốc và nguy cơ độc tính cần biết
Bên cạnh nguy cơ kích ứng tiêu hóa, các loài thực vật họ muồng còn có khả năng tương tác với các thuốc tân dược điều trị bệnh mạn tính. Một nghiên cứu dược lý năm 2021 trên chiết xuất Senna auriculata cho thấy dịch chiết siêu tới hạn (liều 1.000 mg/kg) dùng đồng thời làm giảm tới 60% mức độ hấp thu của thuốc điều trị đái tháo đường metformin [8]. Ngoài ra, việc kết hợp dịch chiết lá đường nước liều 500 mg/kg với metformin liều thấp (45 mg/kg) lại làm hạ đường huyết tương đương liều metformin 90 mg/kg đơn độc [8]. Điều này cảnh báo nguy cơ tụt đường huyết quá mức nếu người bệnh đái tháo đường tự ý phối hợp dược liệu với thuốc uống.
Về mặt độc tính tế bào, nghiên cứu năm 2023 trên dòng tế bào ung thư gan HepG2 cho thấy chiết xuất methanol của Senna alexandrina và Senna italica gây độc tế bào gan rõ rệt ở nồng độ từ 50 đến 100 microg/mL, mặc dù ở nồng độ thấp hơn thì gần như không gây độc [2]. Trên mô hình chuột cống Wistar khỏe mạnh, dịch chiết nước ở các mức liều từ 500 đến 5.000 mg/kg không gây tử vong hay dấu hiệu co giật, hôn mê [8], nhưng việc sử dụng kéo dài liều cao ở người vẫn tiềm ẩn gánh nặng chuyển hóa cho các tạng nội tạng.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược muồng
Một quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng "thảo mộc tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống thay trà hằng ngày để thải độc cơ thể". Thực tế, hoạt chất anthraquinone là thuốc xổ kích thích mạnh, chỉ dùng ngắn hạn [3], [4]. Dùng kéo dài sẽ gây lệ thuộc vào thuốc nhuận tràng, làm trơ đại tràng và mất phản xạ đi cầu tự nhiên.
Một hiểu lầm khác là dùng dược liệu này để giảm cân cấp tốc. Trọng lượng sụt giảm sau khi uống nước hãm từ lá muồng thực chất chỉ là hiện tượng mất nước và tống sạch phân trong lòng ruột do tiêu chảy cấp [3], [7], không hề giúp tiêu hủy mỡ thừa, ngược lại còn khiến cơ thể kiệt sức do mất chất điện giải [5].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn
Nếu được chỉ định hoặc có nhu cầu dùng chiết xuất các loài thảo dược nhóm muồng để xử lý tình trạng táo bón tạm thời, bạn cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Liều lượng và thời gian: Không tự ý nấu sắc với liều lượng lớn. Khi sử dụng các chế phẩm nhuận tràng chuẩn hóa, nên bắt đầu bằng mức liều thấp nhất theo chỉ dẫn trên bao bì hoặc chỉ định của bác sĩ để theo dõi phản ứng đường ruột [3]. Không dùng liên tục kéo dài nhiều tuần mà không có sự giám sát y tế [3], [4].
- Cách dùng và thời điểm: Nên uống vào buổi tối trước khi đi ngủ, vì thuốc nhuận tràng kích thích thường phát huy tác dụng sau khoảng 6-12 giờ. Đảm bảo uống kèm một cốc nước lớn.
- Biện pháp vệ sinh: Đối với trẻ em hoặc người già phải đóng bỉm/tã, cần thay tã ngay sau khi đi tiêu để tránh tình trạng phân tiếp xúc lâu với bề mặt da gây loét hoặc phồng rộp [4].
- Dừng sử dụng: Cần ngưng ngay lập tức nếu xuất hiện triệu chứng đau quặn thắt bụng từng cơn dữ dội, buồn nôn, tiêu chảy liên tục hoặc phân có lẫn máu [3], [4].
Lời kết
Các loài thảo dược thuộc chi muồng (Senna) đem lại hiệu quả nhuận tràng tốt trong các phác đồ y khoa ngắn hạn đã được chuẩn hóa. Tuy nhiên, thảo dược không thể thay thế một chế độ ăn uống khoa học giàu chất xơ, uống đủ nước và tăng cường vận động thể chất. Đối với người mắc bệnh lý mạn tính về tiêu hóa, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường, việc tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ bài thuốc lá nào là điều kiện bắt buộc để bảo vệ tính mạng và sức khỏe.
