Nhiều người Việt có thói quen hái lá hoặc hạt cây muồng hôi (muồng trâu, muồng đồng tiền, các loài thuộc chi Cassia) về sắc nước uống hàng ngày để "thanh nhiệt", "giải độc gan" và trị mụn nhọt. Lời truyền miệng dân gian coi đây là loại thảo dược lành tính, có thể dùng thay trà để làm mát cơ thể. Tuy nhiên, quan niệm này hoàn toàn sai lầm dưới góc nhìn của y học hiện đại [1], [2].

Nước sắc muồng hôi không những không giúp thải độc gan mà việc lạm dụng còn tạo thêm gánh nặng chuyển hóa, thậm chí dẫn đến tổn thương tế bào gan và suy giảm chức năng thận [1], [3], [2]. Các hợp chất đặc trưng trong loài cây này, tiêu biểu là nhóm dẫn xuất anthraquinone, tiềm ẩn độc tính trực tiếp đối với cơ quan nội tạng khi đưa vào cơ thể không kiểm soát [3], [2].

Hiểu lầm phổ biến về tác dụng "thải độc gan"

Trong đời sống hàng ngày, bất kỳ triệu chứng nào như nổi mẩn ngứa, mề đay, nóng trong hay táo bón đều thường bị quy cho nguyên nhân "nóng gan" hay "gan tích tụ độc tố". Từ suy nghĩ này, người dân rỉ tai nhau tìm đến các bài thuốc nam dạng nước sắc từ cây cỏ quanh nhà, trong đó có muồng hôi và các loài liên quan như muồng ngủ (Cassia tora), muồng tây (Cassia occidentalis) hay thảo quyết minh (Cassia obtusifolia) [3], [2].

Tác dụng dễ thấy nhất sau khi uống nước sắc muồng hôi là nhuận tràng, kích thích tiêu hóa hoặc đi ngoài nhiều lần [3], [2]. Rất nhiều người lầm tưởng hiện tượng đi ngoài phân lỏng là cơ thể đang "xả độc" hoặc "thanh lọc đường ruột". Trên thực tế, đây chỉ là phản ứng kích thích vận động thành ruột của các hoạt chất tẩy xổ [3]. Gan hoàn toàn không được "làm mát" hay "lọc sạch" qua cơ chế bài tiết này.

Thực tế y khoa chỉ ra rằng gan là cơ quan tự đảm nhận vai trò chuyển hóa và trung hòa các chất độc hại từ thực phẩm, thuốc men và môi trường. Uống thêm nước sắc thảo mộc đậm đặc đồng nghĩa với việc bắt gan phải sản xuất thêm enzyme để phân giải thêm các hợp chất lạ từ dược liệu [3].

Cơ chế tác động: Gánh nặng chuyển hóa từ anthraquinone

Các loài thảo dược thuộc chi Cassia chứa lượng lớn anthraquinone và các liên kết anthraquinone-glucoside [2]. Mặc dù một số nghiên cứu chiết xuất từng ghi nhận các hoạt tính chống viêm hoặc hỗ trợ chống oxy hóa trong điều kiện phòng thí nghiệm cụ thể, nhưng mặt trái về độc tính của các hợp chất này lại rất đáng lo ngại [3], [2].

Khi vào cơ thể, các hợp chất anthraquinone buộc phải chuyển hóa qua hệ thống enzyme gan và đào thải một phần qua thận [3], [2]. Quá trình này tạo ra phản ứng stress oxy hóa bên trong tế bào gan [3]. Nghiên cứu cho thấy độc tính của dịch chiết thảo dược chi Cassia làm sụt giảm nghiêm trọng nồng độ các chất chống oxy hóa nội sinh bảo vệ tế bào như catalase (CAT), superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase (GPx) và glutathione dạng khử (GSH) [3].

Khi hệ thống chống oxy hóa bị suy giảm, hiện tượng peroxy hóa lipid màng tế bào tăng vọt, gây hoại tử tế bào gan (hepatocellular necrosis) [3]. Đồng thời, các chất chuyển hóa còn ức chế hàng loạt enzyme chuyển hóa thuốc quan trọng của gan như CYP1A1, CYP1A2, CYP2B1, GST và quinone reductase, khiến gan mất đi khả năng tự bảo vệ trước các chất độc khác [3]. Các yếu tố gây viêm và kích hoạt quá trình tự chết của tế bào gan như NF-kappaB, TNF-alpha, caspase-3, IL-6 và Bax cũng bị kích thích gia tăng mạnh mẽ [3].

Ngoài ra, cấu trúc của các anthraquinone và anthraquinone-glucosides còn trực tiếp ảnh hưởng đến mức độ độc tính trên cả tế bào gan lẫn tế bào ống thận [2]. Việc tích tụ các chất này lâu ngày không giúp thải độc mà ngược lại, gây ngộ độc tế bào và làm suy kiệt cơ quan lọc thải [3], [2].

Các bằng chứng khoa học về độc tính của thảo dược họ Muồng

Các ghi nhận y văn quốc tế đã cảnh báo rõ ràng về nguy cơ ngộ độc gan do sử dụng các thảo dược thuộc chi Cassia và các bài thuốc dân gian:

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2024 về độc tính trên gan của các thảo mộc dùng trong y học cổ truyền đã xếp các loài thuộc chi Cassia, tiêu biểu như Cassia angustifolia, vào danh sách các loại thảo dược có nguy cơ gây tổn thương gan [1]. Báo cáo nhấn mạnh rằng tổn thương gan do thảo dược đang gia tăng trên toàn cầu [1]. Mặc dù phần lớn các ca tổn thương gan do thảo mộc có thể tự hồi phục khi ngưng dùng, nhưng một số trường hợp có thể tiến triển thành rối loạn chức năng gan mạn tính, suy gan cấp hoặc đợt cấp trên nền suy gan mạn tính với tỷ lệ tử vong rất cao [1].

Một nghiên cứu thực nghiệm và phân tích dược lý mạng lưới công bố năm 2018 đã chứng minh cơ chế gây hoại tử tế bào gan của cây muồng tây (Cassia occidentalis) trên chuột cống [3]. Động vật dùng thảo dược này bị tổn thương tế bào gan, sụt cân, teo cơ và hoại tử gan nghiêm trọng [3]. Nghiên cứu cũng nhắc lại cảnh báo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từ năm 2008 rằng việc tiếp xúc ngắt quãng với loài muồng này có thể gây ra hội chứng bệnh não - gan - cơ (hepatomyoencephalopathy), dẫn đến tổn thương kết hợp giữa gan, cơ và não [3].

Một nghiên cứu mô hình tính toán (in silico) kết hợp nuôi cấy tế bào gan và thận đồng thời (in vitro) công bố năm 2021 đã phân tích độc tính của 26 hợp chất phân lập từ hạt muồng (Cassiae semen, gồm hạt của Cassia obtusifolia và Cassia tora) [2]. Kết quả xác định 6 hợp chất có độc tính tiềm tàng đối với gan và 10 hợp chất gây độc cho thận [2]. Các hợp chất độc hại này chính là các anthraquinone và anthraquinone-glucoside đặc hiệu, với độc tính phụ thuộc vào các nhóm chức hóa học gắn trên khung phân tử [2].

Một nghiên cứu lâm sàng tiến cứu kéo dài 1 năm tiến hành vào năm 2004 và công bố năm 2006 theo dõi các bệnh nhân viêm gan B mạn tính nhập viện vì rối loạn chức năng gan [4]. Trong số 45 bệnh nhân, có 7 trường hợp (chiếm 15,6%) bị suy giảm chức năng gan do dùng thuốc thảo dược [4]. Cây thuộc chi muồng (Cassia obtusifolia) đã được xác định là một trong những thành phần dược liệu gây độc cho gan của các bệnh nhân này [4]. Hậu quả lâm sàng rất nặng nề: 3 trong số 7 bệnh nhân có kết cục xấu, gồm 2 ca tử vong và 1 ca phải ghép gan, cùng 1 bệnh nhân khác bị xơ gan tiến triển nhanh phải chờ ghép gan [4].

Ngược lại, một số nghiên cứu trên động vật từng ghi nhận rễ cây Cassia auriculata có thể hỗ trợ bảo vệ gan chuột trước tác hại của cồn hoặc thuốc lao thông qua việc giảm men gan AST, ALT và phục hồi enzyme chống oxy hóa [5]. Tuy nhiên, một nghiên cứu khác tại Sri Lanka lại phát hiện loài Cassia auriculata chứa alkaloid nhóm pyrrolizidine gây tổn thương tĩnh mạch trung tâm tiểu thùy gan, xung huyết xoang gan và hoại tử tế bào gan ở chuột, đồng thời cảnh báo nguy cơ dẫn đến bệnh gan mạn tính hoặc ung thư biểu mô tế bào gan [6]. Sự mâu thuẫn này cho thấy các chất trong cây chưa được kiểm chứng đầy đủ về độ an toàn. Trong khi đó, việc sử dụng các loài muồng (Cassia tora, Cassia hirsuta) trong y học dân gian đôi khi chỉ ghi nhận phạm vi hẹp như chăm sóc răng miệng, giảm mảng bám chứ không chứng minh hiệu quả bảo vệ gan toàn thân [7].

Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ tự ý sử dụng

Đa phần các nghiên cứu phân tích chi tiết cơ chế gây tổn thương của chi Cassia hiện nay được thực hiện trên mô hình tế bào (in vitro), mô phỏng vi tính hoặc thử nghiệm trên loài gặm nhấm [3], [2], [6]. Tuy nhiên, các báo cáo ca bệnh lâm sàng và nghiên cứu tiến cứu trên người nằm viện đã cung cấp bằng chứng rõ ràng: thảo dược họ muồng hoàn toàn có khả năng gây ngộ độc gan cấp tính và đe dọa tính mạng trên cơ thể người [1], [4].

Việc tự sắc nước muồng hôi uống tại nhà không kiểm soát được hàm lượng anthraquinone chiết xuất ra. Người dùng không thể biết liều lượng mình uống có vượt ngưỡng dung nạp của gan hay không. Ngoài ra, việc dùng các bộ phận không rõ nguồn gốc còn đối mặt với nguy cơ lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc kim loại nặng, làm tăng gấp bội nguy cơ suy gan cấp [1].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mọi người dân đều không nên tùy tiện dùng nước sắc muồng hôi thay cho nước lọc hay trà thảo mộc. Trong đó, các nhóm sau tuyệt đối cần tránh xa:

  • Người có bệnh lý nền về gan: Những người viêm gan B mạn tính, viêm gan C, xơ gan hay men gan cao khi dùng thảo dược chứa thành phần hạt muồng có nguy cơ cao bùng phát đợt cấp, suy gan mất bù dẫn đến tử vong hoặc phải ghép gan [4].
  • Người mắc bệnh thận: Do các hợp chất anthraquinone từ thảo dược chi muồng được xác định có độc tính tiềm tàng trên tế bào thận [3], [2], việc sử dụng nước sắc này sẽ tạo thêm áp lực bài tiết, gây tổn thương cấu trúc ống thận.
  • Người đang dùng các loại thuốc điều trị: Các chất trong muồng tây làm ức chế hệ thống enzyme chuyển hóa CYP450 của gan [3], có thể dẫn đến tương tác nguy hiểm, làm tăng độc tính của các loại thuốc tây đang dùng đồng thời.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu an toàn trên các nhóm này; các dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận trên động vật thực nghiệm, mô hình tế bào và bệnh nhân người lớn [5], [3], [4], [2]. Do đó, tuyệt đối không tự ý cho các nhóm nhạy cảm này uống nước sắc muồng hôi.

Hướng dẫn áp dụng và chăm sóc gan khoa học

Để bảo vệ và duy trì một lá gan khỏe mạnh, người dân không nên tìm kiếm các bài thuốc "thải độc" truyền miệng mà cần áp dụng các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng:

  • Dừng ngay thói quen uống nước sắc rễ, lá, hạt muồng hôi kéo dài với mục đích thanh nhiệt hay giải độc. Khi có các triệu chứng nóng trong, nổi mề đay, mụn nhọt kéo dài, cần đến bệnh viện khám chuyên khoa da liễu hoặc tiêu hóa - gan mật để tìm đúng nguyên nhân thay vì tự chữa tại nhà.
  • Duy trì chế độ ăn uống cân bằng, tăng cường rau xanh, trái cây tươi giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ cơ thể bài tiết chuyển hóa tự nhiên.
  • Hạn chế tối đa rượu bia, thuốc lá và thực phẩm chế biến sẵn nhiều dầu mỡ để giảm tải cho gan.
  • Thăm khám sức khỏe định kỳ và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi muốn bổ sung bất kỳ loại trà thảo mộc hay thực phẩm chức năng nào.

Quan niệm uống nước sắc muồng hôi để giải độc và làm mát gan là hoàn toàn sai lệch so với các bằng chứng khoa học hiện nay. Thay vì giúp lá gan khỏe mạnh hơn, việc lạm dụng loại thảo dược chứa anthraquinone này có thể đẩy gan và thận vào tình trạng quá tải, hoại tử tế bào và suy giảm chức năng nghiêm trọng. Bảo vệ gan đúng cách bắt đầu từ lối sống lành mạnh và từ bỏ thói quen tự ý dùng các bài thuốc lá truyền miệng chưa được kiểm chứng.