Thói quen dùng thảo dược và những hiểu lầm thường gặp
Từ lâu, các loại củ thuộc chi Gừng đã hiện diện quen thuộc trong gian bếp và tủ thuốc gia đình người Việt. Không ít người truyền tai nhau cách dùng gừng bọc da, gừng nướng hoặc dịch chiết gừng đậm đặc để giải cảm, ấm bụng và phòng nhiều chứng bệnh [1]. Tâm lý chung của đa số người dân là tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính, dùng càng nhiều càng tốt mà không lo tác dụng phụ.
Tuy nhiên, quan niệm "cứ là cây cỏ tự nhiên thì vô hại" là một sai lầm phổ biến trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nhiều loài cây thuốc truyền thống thực tế chứa các hoạt chất có tính độc hoặc dược tính rất mạnh, thậm chí từng được dùng để giải trừ độc tính của vị thuốc khác nhưng bản thân chúng cũng đòi hỏi kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt [2]. Khi thiếu kiến thức chuẩn xác, việc tùy tiện dùng gừng bọc da có thể dẫn tới những rủi ro sức khỏe đáng tiếc.
Trả lời nhanh: Ai tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng?
Câu trả lời trực tiếp là phụ nữ mang thai và những người đang bị tổn thương xuất huyết đường tiêu hóa không nên tự ý dùng dược liệu gừng bọc da. Nguyên nhân cốt lõi là dữ liệu an toàn và độc tính của vị thuốc này trên hai đối tượng trên hiện chưa được nghiên cứu đầy đủ trên người [3, 7].
Đối với phụ nữ mang thai, sự an toàn của thai nhi là ưu tiên hàng đầu, trong khi một số loài cùng chi gừng đã ghi nhận độc tính phôi thai trong thử nghiệm sinh học [3]. Với người bệnh xuất huyết hoặc loét tiêu hóa nặng, các hoạt chất cay nóng chưa qua chuẩn hóa liều lượng có thể kích thích niêm mạc hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh [1, 6]. Nếu không có chỉ định từ bác sĩ, việc dùng bài thuốc này để phòng bệnh là một việc làm tiềm ẩn nguy cơ.
Hoạt chất và cơ chế tác động của chi Gừng
Các loài thực vật thuộc chi Gừng chứa hàng trăm hợp chất hóa học phức tạp, trong đó các chất cay nhóm gingerol và shogaol đóng vai trò chủ đạo [4, 6]. Một tổng quan năm 2022 thống kê chi Gừng có tới 447 chất chuyển hóa, với dầu bay hơi chiếm 34,78%, terpenoid chiếm 23,70% và các chất tương tự gingerol chiếm 9,78%, trong đó 6-gingerol chiếm trên 75% thành phần tạo vị cay [4].
Về mặt cơ chế, các hoạt chất như [4]-, [5]-, -gingerol có khả năng ức chế sự sinh sản prostaglandin E2 (PGE2) và yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha) do nội độc tố vi khuẩn kích thích trong thử nghiệm in vitro [6]. Tinh chất gừng cũng thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh, bảo vệ tế bào và điều hòa miễn dịch qua các con đường truyền tín hiệu viêm [3, 5]. Đáng chú ý, y học cổ truyền từng dùng gừng để trung hòa độc tính gây kích ứng niêm mạc họng và đường tiêu hóa của củ bán hạ (Pinellia ternata) [2]. Dù có nhiều tác dụng sinh học tích cực, chính hoạt tính dược lý mạnh này đòi hỏi sự cẩn trọng khi cơ thể đang trong tình trạng nhạy cảm hoặc có tổn thương mạch máu.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và độc tính?
Khoa học hiện đại đã thực hiện nhiều thử nghiệm để làm rõ cả tác dụng trị liệu lẫn độc tính của các chiết xuất từ chi Gừng trên mô hình thực nghiệm:
Nghiên cứu công bố năm 2021 về độc tính của tinh dầu loài Zingiber ottensii Valeton trên phôi cá ngựa vằn và chuột cống đã phát hiện nhiều điểm đáng lưu tâm [3]. Thử nghiệm dùng tinh dầu chứa 24,73% zerumbone cho thấy độc tính trên phôi cá ngựa vằn phụ thuộc vào nồng độ và thời gian với nồng độ gây chết trung bình LC50 là 1,003 microg/mL [3]. Độc tính gây quái thai ở phôi cá ngựa vằn bao gồm dị tật hình thái, giảm tỷ lệ nở và giảm nhịp tim [3]. Dù vậy, thử nghiệm độc tính đường uống cấp tính trên chuột cống ở liều 2000 mg/kg không gây tử vong hay dấu hiệu độc tính đáng kể [3].
Nghiên cứu năm 2022 ghi nhận trên mô hình chuột cống bị gây đau bằng acid acetic và formalin, việc tiêm màng bụng 25 mg/kg đến 50 mg/kg hoạt chất 6-gingerol giúp ức chế phản ứng quặn đau và thời gian liếm chân [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra bột gừng Zingiber officinale có thể cải thiện tổn thương niêm mạc dạ dày do aspirin gây ra trên động vật [4].
Nghiên cứu công bố năm 2023 đánh giá độc tính tiếp xúc của các dịch chiết từ thân rễ Zingiber officinale trên sâu hại chi Spodoptera [7]. Kết quả cho thấy chiết xuất hexane thể hiện độc tính mạnh nhất trên ấu trùng tuổi 2 của Spodoptera exigua với liều gây chết trung bình LD50 lần lượt là 9,92 microg/con sau 24 giờ và 8,40 microg/con sau 48 giờ [7]. Trong các chất phân lập, 8-shogaol là hoạt chất độc mạnh nhất đối với Spodoptera frugiperda với LD50 đạt 7,68 microg/con sau 24 giờ và 3,96 microg/con sau 48 giờ [7].
Một đánh giá tổng quan năm 2023 về tác dụng điều hòa miễn dịch nhấn mạnh rằng dù Zingiber officinale đã được nghiên cứu in vitro, in vivo và lâm sàng, các nghiên cứu chuyên sâu về dược động học tiền lâm sàng, dược lực học, sinh khả dụng và độc tính vẫn rất cần thiết trước khi ứng dụng rộng rãi [8].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Đa phần các dữ liệu về chiết xuất chi Gừng hiện nay bắt nguồn từ nghiên cứu in vitro trên dòng tế bào hoặc thử nghiệm trên động vật nhỏ như chuột, cá ngựa vằn và côn trùng [2, 6, 7]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được thiết kế bài bản trên phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân đang bị xuất huyết tiêu hóa đối với dạng gừng bọc da.
Hơn nữa, thành phần hóa học của củ gừng biến động rất lớn tùy thuộc vào nguồn gốc xuất xứ, điều kiện thổ nhưỡng và bộ phận sử dụng [4, 5]. Nghiên cứu định danh chuyển hóa năm 2006 chỉ ra rằng dù các mẫu Zingiber officinale không khác biệt về chất bay hơi chính, hàm lượng các gingerol hoạt tính kháng viêm lại có sự chênh lệch định lượng đáng kể [6]. Vì vậy, việc người dân tự chế biến gừng bọc da tại nhà hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất thực tế nạp vào cơ thể.
Những ai nên thận trọng hoặc tránh dùng?
Phụ nữ mang thai: Cần lưu ý rõ ràng rằng chưa có nghiên cứu độc tính và an toàn trên nhóm phụ nữ mang thai đối với dược liệu gừng bọc da. Bằng chứng từ nghiên cứu trên động vật cho thấy tinh dầu một loài gừng có thể gây dị tật phôi thai và giảm nhịp tim ở nồng độ nhất định [3]. Do đó, thai phụ không nên tùy tiện sử dụng các bài thuốc gừng đậm đặc.
Người bị xuất huyết tiêu hóa hoặc viêm loét dạ dày tiến triển: Dù bột gừng ghi nhận khả năng hỗ trợ cải thiện niêm mạc do thuốc giảm đau trên chuột [4], chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định tính an toàn của gừng bọc da trên người đang bị chảy máu tiêu hóa. Hoạt chất cay có thể gây phản ứng kích ứng bất lợi nếu dùng sai cách hoặc dùng quá liều [2].
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc đặc trị: Các hoạt chất trong gừng có hoạt tính sinh học đa dạng tác động lên miễn dịch và phản ứng viêm [3, 4], nên cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi kết hợp với thuốc tây.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Trong bữa ăn thường nhật, gừng tươi vẫn là một loại gia vị an toàn, mang lại hương vị thơm ngon và hỗ trợ kích thích tiêu hóa khi dùng ở mức vừa phải. Mọi người nên phân biệt rõ giữa việc nêm một vài lát gừng vào món ăn hằng ngày với việc sử dụng gừng bọc da như một vị thuốc điều trị liều cao.
Nếu muốn sử dụng gừng bọc da hoặc bất kỳ chế phẩm thảo dược cô đặc nào nhằm mục đích trị bệnh, người dân cần đến các cơ sở y học cổ truyền uy tín để được thăm khám. Tuyệt đối không tự ý áp dụng các công thức truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học.
Tóm lại, thảo dược tự nhiên chỉ phát huy tác dụng tốt khi được dùng đúng người, đúng bệnh và đúng liều lượng. Phụ nữ mang thai và người có tiền sử xuất huyết tiêu hóa cần hết sức thận trọng, luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào từ gừng bọc da để bảo vệ sức khỏe bản thân.
