Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn hỗ trợ sức khỏe tim mạch hoặc giảm lo âu mà không cần dùng thuốc tây. Trong số các thảo dược phổ biến trên thị trường quốc tế, Hawthorn (chi Sơn tra, tên khoa học Crataegus) được biết đến rộng rãi nhờ công dụng trợ tim truyền thống. Tuy nhiên, sự an toàn của dược liệu này đối với thai kỳ lại là một dấu hỏi lớn đối với nhiều mẹ bầu.
Câu trả lời ngắn gọn từ các chuyên gia y tế là phụ nữ mang thai không nên tự ý sử dụng Hawthorn. Dù được coi là an toàn cho người trưởng thành khỏe mạnh, dữ liệu lâm sàng về việc dùng thảo dược này trên phụ nữ có thai hiện vẫn hoàn toàn thiếu hụt, kèm theo lo ngại y khoa về nguy cơ kích thích trương lực cơ tử cung có thể đe dọa sự ổn định của thai kỳ.
Thiếu hụt dữ liệu lâm sàng trên thai kỳ
Hawthorn chủ yếu gồm hai loài chính được sử dụng phổ biến tại châu Âu và Mỹ là Crataegus monogyna và Crataegus laevigata (hay Crataegus oxyacantha) [1]. Ở nhiều khu vực trên thế giới, các loài khác thuộc chi Crataegus cũng được khai thác làm dược phẩm hoặc thực phẩm chức năng [1]. Các chế phẩm này thường được tiêu chuẩn hóa theo hàm lượng chất chống oxy hóa tự nhiên như flavonoid hoặc oligomeric procyanidin [1].
Mặc dù được ứng dụng lâu đời, các nghiên cứu khoa học hiện nay về Hawthorn hầu như chỉ thực hiện trên người trưởng thành không mang thai [1]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào được thiết kế để đánh giá độ an toàn của Hawthorn đối với thai nhi hay cơ thể người mẹ trong thai kỳ. Phụ nữ mang thai là đối tượng đặc thù, rất nhạy cảm với các hoạt chất sinh học, do đó việc thiếu hụt dữ liệu nghiên cứu trực tiếp đồng nghĩa với nguy cơ tiềm ẩn không thể lường trước.
Nguy cơ kích thích trương lực cơ tử cung
Vấn đề đáng lo ngại nhất khi thảo dược này tiếp xúc với cơ thể phụ nữ mang thai là khả năng tác động lên cơ trơn tử cung. Trong y học cổ truyền và một số tài liệu dược lý thực nghiệm, nhiều loại thảo dược có cơ chế co bóp cơ trơn có thể thúc đẩy trương lực tử cung. Sự gia tăng trương lực này có thể dẫn tới những cơn co thắt ngoài ý muốn.
Trong các giai đoạn nhạy cảm như ba tháng đầu thai kỳ, các cơn co bóp tử cung bất thường làm tăng nguy cơ động thai hoặc sảy thai tự nhiên. Ở những tháng cuối, việc kích thích trương lực tử cung có thể dẫn đến nguy cơ chuyển dạ sớm. Vì chưa có nghiên cứu đo lường chính xác ngưỡng an toàn của Hawthorn đối với trương lực cơ tử cung ở người mang thai, giới chuyên môn luôn đặt ra khuyến cáo thận trọng cao nhất.
Nghiên cứu an toàn nói gì về Hawthorn?
Một nghiên cứu tổng quan phạm vi công bố năm 2024 đã đánh giá kỹ lưỡng thông tin về tính an toàn của các sản phẩm chứa Crataegus trên người [1]. Nghiên cứu này rà soát các thử nghiệm lâm sàng và khai thác dữ liệu từ VigiBase - cơ sở dữ liệu toàn cầu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về báo cáo biến cố bất lợi của thuốc và vắc xin, cùng với cơ sở dữ liệu của Trung tâm Cảnh giác Dược Hà Lan (Lareb) [1].
Tổng quan lâm sàng thu thập 23 nghiên cứu về chế phẩm đơn thảo dược và 14 nghiên cứu về chế phẩm phối hợp nhiều loại thảo dược [1]. Kết quả từ các thử nghiệm này cho thấy chỉ có một số ít biến cố nhỏ, không điển hình liên quan đến tiêu hóa và tim mạch được ghi nhận [1]. Các sản phẩm này nhìn chung được xem là an toàn ở đối tượng nghiên cứu thông thường [1].
Tuy nhiên, phân tích sâu các báo cáo ca an toàn cá thể (ICSR) giai đoạn 1970 - 2023 cho thấy một bức tranh phức tạp hơn [1]. Trong tổng số 1.527 báo cáo từ VigiBase và 13 báo cáo từ Lareb, các phản ứng bất lợi thường gặp nhất thuộc về các nhóm bệnh lý tiêu hóa, rối loạn da và mô dưới da, rối loạn toàn thân tại vị trí dùng, rối loạn tim mạch hoặc rối loạn hệ thần kinh [1].
Đặc biệt, trong 277 báo cáo từ VigiBase mà sản phẩm đơn thảo dược Crataegus là nghi phạm duy nhất gây ra biến cố, có tới 12,6% trường hợp được phân loại là biến cố nghiêm trọng [1]. Kết quả này chứng minh rằng Hawthorn không hoàn toàn vô hại như nhiều người vẫn nghĩ, và các phản ứng nghiêm trọng vẫn có thể xảy ra ngay cả khi dùng một mình loại thảo dược này [1].
Lợi ích lý thuyết và giới hạn của bằng chứng
Theo truyền thống, các bộ phận của cây Crataegus được áp dụng làm chất trợ tim [1]. Các chiết xuất tiêu chuẩn hóa được kỳ vọng hỗ trợ cải thiện tuần hoàn và hỗ trợ chức năng tim mạch ở người lớn [1]. Dẫu vậy, các bằng chứng này chỉ có giá trị tham khảo trên nhóm đối tượng bệnh nhân chung, không áp dụng cho phụ nữ có thai [1].
Giới hạn lớn nhất của y văn hiện tại là không có dữ liệu nào phân tích nguy cơ dị tật bẩm sinh, khả năng đi qua hàng rào nhau thai, hay sự tích lũy hoạt chất trong cơ thể thai nhi khi mẹ dùng Hawthorn. Hơn nữa, dữ liệu từ cơ sở dữ liệu báo cáo tự nguyện như VigiBase phụ thuộc vào việc báo cáo ca bệnh thực tế và chưa thể hiện đầy đủ tần suất biến cố ở phụ nữ mang thai [1]. Sự thiếu sót thông tin này chính là lý do các cơ quan quản lý dược phẩm luôn xếp thảo dược này vào nhóm cần tránh dùng trong thai kỳ.
Những hiểu lầm phổ biến về thảo dược trợ tim
Nhiều thai phụ thường mắc sai lầm khi cho rằng “thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ”. Bất kỳ thảo dược nào có tác dụng dược lý trị bệnh đều có khả năng gây ra tác dụng ngoại ý hoặc tương tác sinh học phức tạp trong cơ thể [1]. Các hoạt chất flavonoid và oligomeric procyanidin trong Crataegus có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, do đó không thể coi chúng như thực phẩm thông thường ăn hàng ngày [1].
Một hiểu lầm khác là việc phụ nữ có tiền sử hồi hộp, tim đập nhanh trong thai kỳ tự ý tìm mua các sản phẩm chiết xuất Hawthorn về uống để ổn định tim mạch. Việc tự điều trị các vấn đề tim mạch khi mang thai mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa sản hoặc tim mạch có thể gây nguy hiểm cho cả mẹ lẫn con, đặc biệt khi các phản ứng bất lợi nghiêm trọng chiếm tới 12,6% các trường hợp dùng đơn dược liệu này [1].
Ai nên thận trọng khi tiếp cận sản phẩm chứa Hawthorn?
Phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ là đối tượng đầu tiên tuyệt đối không nên tự ý dùng các sản phẩm chiết xuất từ Hawthorn. Những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, chuyển dạ sinh non hoặc có bất thường về tử cung càng phải tránh xa vì nguy cơ tiềm ẩn liên quan đến trương lực cơ.
Ngoài ra, phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú cũng cần thận trọng tối đa vì hiện chưa có đủ dữ liệu xác định các hoạt chất của Crataegus có bài tiết qua sữa mẹ hay gây ảnh hưởng tiêu hóa, tim mạch cho trẻ bú mẹ hay không [1]. Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc điều trị tim mạch khác cũng cần lưu ý vì thảo dược có thể tương tác làm thay đổi tác dụng điều trị hoặc gia tăng phản ứng phụ tim mạch và thần kinh [1].
Lời khuyên áp dụng và xử trí an toàn
Trong đời sống hàng ngày, thai phụ cần kiểm tra kỹ nhãn mác của các loại trà thảo mộc, viên uống bổ sung hỗ trợ giấc ngủ hoặc viên bổ tim mạch. Nếu thành phần có chứa Crataegus, Hawthorn hoặc chiết xuất Sơn tra phương Tây, mẹ bầu nên ngừng sử dụng ngay lập tức. Thay vì dùng các chế phẩm thảo dược trôi nổi, chế độ dinh dưỡng khi mang thai nên tập trung vào các thực phẩm tươi sống, an toàn đã được chứng minh rõ ràng.
Nếu thai phụ vô tình uống phải một lượng nhỏ trà Hawthorn trước khi biết mình có thai, hãy giữ bình tĩnh và ngừng dùng ngay lập tức. Sau đó, mẹ nên mang theo bao bì sản phẩm đến gặp bác sĩ sản khoa trong lần khám định kỳ gần nhất để được tư vấn và theo dõi sự phát triển của thai nhi. Trong mọi trường hợp xuất hiện dấu hiệu đau bụng dưới bất thường hoặc ra máu, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Tóm lại, dù Hawthorn là dược liệu trợ tim có lịch sử sử dụng lâu đời và nhìn chung chỉ gây các biến cố nhẹ trên người khỏe mạnh thông thường [1], sự vắng bóng hoàn toàn của các dữ liệu an toàn trên thai kỳ cùng nguy cơ ảnh hưởng trương lực tử cung khiến nó trở thành lựa chọn nguy hiểm cho phụ nữ mang thai. Thai phụ cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm chức năng nào.
