Xu hướng dùng thảo dược và thắc mắc quanh gừng dại tía
Gừng dại tía (tên khoa học là Zingiber purpureum Rosc., hay còn gọi là củ Bangle) là loại thảo dược nhiệt đới thuộc họ Gừng (Zingiberaceae), phân bố phổ biến ở Đông Nam Á [1]. Trong dân gian, loại củ này thường được dùng làm gia vị hoặc sắc uống để cải thiện sốt, đau đầu, đau dạ dày và phong thấp [1]. Tuy nhiên, nhiều người dùng thảo dược tự nhiên theo cảm tính mà ít quan tâm đến rủi ro sức khỏe tiềm ẩn.
Không phải ai cũng có thể sử dụng gừng dại tía một cách tùy tiện. Những người chuẩn bị can thiệp phẫu thuật, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, người có tiền sử sỏi mật hoặc rối loạn dạ dày, và những người có cơ địa nhạy cảm là các nhóm cần đặc biệt thận trọng trước khi đưa loại củ này vào chế độ ăn uống hay trị liệu [2], [3].
Hoạt chất và cơ chế tác động của gừng dại tía
Thân rễ gừng dại tía chứa các hợp chất phenylbutenoid đặc trưng (gọi là banglene), curcuminoid và terpenoid [1]. Các hoạt chất này mang lại nhiều tác động sinh học đã được ghi nhận như chống viêm, giảm đau và ức chế nấm gây bệnh ở người [1], [4]. Thậm chí trong thử nghiệm trên động vật, các phân tử banglene còn biểu hiện khả năng hỗ trợ tái tạo nơ-ron hồi hải mã và chống co giật [1], [5].
Mặc dù đem lại tiềm năng dược lý, các chất chiết xuất từ họ Gừng (Zingiberaceae) nói chung có cơ chế chống kết tập tiểu cầu [3]. Ở liều lượng đậm đặc hoặc sử dụng kéo dài, chúng có thể làm gián đoạn chuỗi đông máu hoặc gây suy giảm chức năng tiểu cầu [3]. Cơ chế này khiến thảo dược trở thành mối đe dọa trực tiếp đối với quá trình cầm máu tự nhiên của cơ thể [3].
Bằng chứng khoa học về tính an toàn và nguy cơ
Để làm rõ mức độ rủi ro, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm độc tính cũng như tổng hợp y văn về họ thảo dược này.
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành đánh giá độc tính cấp tính và mạn tính của bột chiết xuất thân rễ gừng dại tía (BRE) trên chuột cống Sprague-Dawley, đồng thời thử nghiệm lâm sàng trên người [1]. Ở thử nghiệm đơn liều trên chuột, liều gây chết tối thiểu của bột BRE được ước tính trên 2000 mg/kg (chứa 534 mg/kg BRE) [1]. Trong nghiên cứu độc tính đường uống 90 ngày trên chuột, mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ bất lợi (NOAEL) của bột BRE là 1000 mg/kg/ngày (tương đương 267 mg/kg BRE) [1].
Ở người, thử nghiệm lâm sàng kéo dài 4 tuần cho thấy người trưởng thành sử dụng viên nén chiết xuất BRE ở mức dưới hoặc bằng 850 mg/người/ngày (chứa 227 mg BRE/người/ngày) là an toàn trong ít nhất 1 tháng khi dùng theo cách thông thường [1]. Nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) của cis-banglene và trans-banglene sau khi uống viên nén BRE (chứa 227 mg BRE) lần lượt đạt 17,73 và 22,61 ng/mL tại thời điểm 1,8 giờ; diện tích dưới đường cong (AUC) lần lượt là 71,47 và 95,53 ng/mL/giờ [1].
Mặt khác, một đánh giá hệ thống và phân tích gộp năm 2015 trên 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) về các chiết xuất họ Zingiberaceae để giảm đau chỉ ra rằng, chiết xuất họ này thường an toàn ở liều thấp [3]. Tuy nhiên, ở liều cao hơn, nguy cơ chảy máu có thể tăng lên do suy giảm dòng đông máu hoặc rối loạn chức năng tiểu cầu [3]. Việc kết hợp chiết xuất họ Gừng với thuốc chống viêm không steroid (NSAID) có thể làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết nghiêm trọng [3]. Dữ liệu hiện tại về liều cao còn hạn chế do số lượng thử nghiệm RCT còn ít [3].
Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây y vô điều kiện. Thực tế, dữ liệu an toàn trên người của gừng dại tía chỉ mới được kiểm chứng ở quy mô nhỏ trong 4 tuần với liều cố định 850 mg viên nén chiết xuất mỗi ngày trên người trưởng thành khỏe mạnh [1]. Chưa có các nghiên cứu dài hạn quy mô lớn về việc dùng liều cao [3].
Thêm vào đó, việc suy diễn tác dụng từ gừng dại tía sang chữa bách bệnh là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học. Các thí nghiệm kháng co giật hiện chỉ mới dừng lại trên mô hình ấu trùng cá sọc ngựa và chuột nhắt trắng chứ chưa từng được khẳng định trên bệnh nhân động kinh ở người [5]. Thảo dược tự nhiên không thể chữa khỏi bệnh mạn tính và việc tự ý tăng liều có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm [3].
4 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi dùng
Dựa trên các nghiên cứu dược lý và cảnh báo từ các chuyên gia, dưới đây là những đối tượng cần cẩn trọng tối đa:
Người chuẩn bị can thiệp phẫu thuật hoặc nha khoa: Do chiết xuất các cây họ Gừng có tác dụng chống kết tập tiểu cầu và làm tăng nguy cơ chảy máu, các chuyên gia khuyến cáo cần dừng sử dụng thảo dược ít nhất 2 tuần trước khi thực hiện bất kỳ ca phẫu thuật hoặc thủ thuật nha khoa quan trọng nào [3]. Người đang dùng kèm thuốc giảm đau chống viêm nhóm NSAID cũng đối mặt với nguy cơ xuất huyết cao [3].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ nuôi con bú: Hiện tại chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú đối với gừng dại tía. Mặc dù y học cổ truyền Jamu từng dùng thảo dược này trong các bài thuốc cho phụ nữ sau sinh [1], khoa học hiện đại vẫn thiếu dữ liệu độc học sinh sản trên người. Do đó, nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý sử dụng nếu không có chỉ định chuyên môn từ bác sĩ.
Người có cơ địa dị ứng và nhạy cảm ngoài da: Mặc dù chiết xuất gừng dại tía có hoạt tính ức chế một số chủng nấm gây bệnh [4], các chế phẩm thảo dược tự nhiên luôn tiềm ẩn nguy cơ kích ứng da hoặc gây phản ứng dị ứng tiếp xúc ở những người có cơ địa mẫn cảm. Khảo sát y tế cho thấy nhận thức về chống chỉ định dị ứng với thảo dược còn nhiều lỗ hổng [2]. Người có cơ địa viêm da dị ứng cần thử phản ứng cẩn thận và hỏi ý kiến bác sĩ da liễu.
Người mắc bệnh lý đường tiêu hóa hoặc sỏi mật: Các thành viên trong nhóm họ Gừng (Zingiber) được ghi nhận có thể gây chứng ợ nóng [2]. Ngoài ra, cây cùng chi họ như Zingiber officinale được khuyến cáo chống chỉ định hoặc cần thận trọng cao độ ở những người có sỏi mật do kích thích bài tiết dịch [2]. Người đang bị trào ngược dạ dày, viêm loét hoặc sỏi túi mật cần cân nhắc kỹ trước khi dùng.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn
Nếu bạn thuộc nhóm người khỏe mạnh thông thường và muốn sử dụng gừng dại tía như một loại gia vị hoặc thảo mộc hỗ trợ, chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải. Theo thử nghiệm lâm sàng, lượng dùng viên chiết xuất không nên vượt quá 850 mg/ngày (tương ứng 227 mg chất chiết BRE/ngày) trong thời gian tối đa 1 tháng [1]. Khi dùng tươi làm gia vị món ăn, chỉ nên nêm một lượng nhỏ để tạo hương vị thơm và khử tanh.
Tuyệt đối không tự ý phối hợp gừng dại tía với các loại thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hay thuốc giảm đau kháng viêm NSAID để tránh nguy cơ xuất huyết [3]. Trong trường hợp có lịch phẫu thuật, nhổ răng, hoặc cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bầm tím bất thường, cần ngưng dùng ngay lập tức và báo cho nhân viên y tế [3].
Gừng dại tía là dược liệu nhiệt đới giàu tiềm năng với nhiều hoạt chất có hoạt tính sinh học [1], [4]. Tuy nhiên, dược tính luôn đi kèm với độc tính tiềm ẩn nếu sử dụng sai cách hoặc sai đối tượng [3]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ thảo dược nào, đặc biệt khi bạn đang có bệnh nền hoặc chuẩn bị trải qua phẫu thuật.
