Cơn hen phế quản xuất hiện bất ngờ thường mang đến cảm giác nghẹt thở, hoảng loạn cho người bệnh và gia đình. Trong dân gian, nhiều lời đồn truyền tai rằng các loại thảo dược cay ấm như gừng dại tía (Plai - Zingiber cassumunar) có thể nhanh chóng làm giãn phế quản, giúp đường thở thông suốt ngay tức thì. Điều này khiến không ít người băn khoăn liệu có thể dùng gừng dại tía thay thế thuốc xịt hay không.
Khẳng định gừng dại tía có thể cắt cơn hen phế quản cấp tính là hoàn toàn sai lầm và cực kỳ nguy hiểm. Các nghiên cứu khoa học hiện đại cho thấy dược liệu này chỉ ghi nhận các hoạt tính kháng viêm, hỗ trợ đường thở ở mức thử nghiệm phòng thí nghiệm hoặc trên động vật, tuyệt đối không có tác dụng làm giãn cơ trơn phế quản cấp tốc để thay thế thuốc cấp cứu y tế.
Gừng dại tía trong y học cổ truyền và góc nhìn khoa học
Gừng dại tía (Zingiber cassumunar Roxb., thuộc họ Gừng Zingiberaceae) từ lâu đã được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền Đông Nam Á, đặc biệt là tại Thái Lan, để điều trị hen suyễn, viêm nhiễm và đau nhức khớp [1]. Thảo dược này đã được đưa vào danh mục Y học Cổ truyền Thái Lan từ năm 2011 [2]. Thân rễ của cây thường được người dân dùng qua đường uống hoặc điều chế thành các dạng cao thoa ngoài da [2, 4].
Tuy nhiên, việc sử dụng theo kinh nghiệm dân gian qua hàng trăm năm không đồng nghĩa với việc dược liệu này an toàn hay hiệu quả để giải quyết các tình huống khẩn cấp [3]. Hen phế quản là một bệnh lý viêm mạn tính kèm theo co thắt cấp tính các cơ trơn bao quanh đường dẫn khí. Khi cơn hen bùng phát, đường thở bị chít hẹp nhanh chóng, đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được giãn cơ kịp thời bằng thuốc chuyên dụng.
Cơ chế tác động sinh học được phát hiện trong phòng thí nghiệm
Nghiên cứu về thành phần hóa thực vật cho thấy thân rễ gừng dại tía chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học [2, 3]. Trong đó, hoạt chất chính được chú ý nhiều nhất là hợp chất D [(E)-4-(3',4'-dimethoxyphenyl)but-3-en-1-ol] và dẫn xuất DMPBD [(E)-4-(3,4-dimethoxyphenyl)butadiene] [2, 3, 6]. Phân tích sắc ký lớp mỏng cho thấy hàm lượng DMPBD trong thân rễ của 4 giống gừng dại tía dao động trong khoảng từ 0,90 ± 0,01% đến 1,61 ± 0,05% trọng lượng khô [1].
Về mặt dược lý, hợp chất D được ghi nhận có đặc tính làm giãn cơ trơn, kháng histamin và kháng viêm [4]. Trên các tế bào biểu mô đường hô hấp người NCI-H292, chiết xuất cồn của gừng dại tía ở nồng độ từ 5 đến 100 microgam/mL đã ức chế đáng kể sự tăng sinh dịch nhầy tổng thể, bao gồm cả mức biểu hiện mRNA và protein của MUC2 và MUC5AC do chất kích thích PMA gây ra [5]. Chiết xuất này cũng ức chế con đường phosphoryl hóa ERK trong tế bào [5].
Ngoài ra, chiết xuất cồn (100 mg/mL) và hợp chất D (50 và 100 mg/mL) từ gừng dại tía còn cho thấy khả năng làm giảm sự biểu hiện của gen MMP-9 trên tế bào biểu mô đường thở bị kích thích bởi dị nguyên mạt bụi nhà [5]. Mô phỏng tương tác phân tử cũng chỉ ra hai hoạt chất của cây có khả năng gắn kết với enzyme 5-lipoxygenase (5-LO) - một enzyme liên quan trực tiếp đến các triệu chứng viêm trong hen suyễn [5].
Dược động học trên động vật: Nhanh nhưng chưa đủ cấp cứu
Để đánh giá tiềm năng dùng qua đường uống, các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra dược động học của hợp chất D trên mô hình động vật [3, 6]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột cống đực giống Wistar bằng đường tiêm tĩnh mạch với liều 25 mg/kg hoặc cho uống dịch chiết chuẩn hóa (chứa 4% hợp chất D) với các liều 25, 75, hoặc 250 mg/kg [4].
Kết quả đo đạc từ 0 đến 48 giờ sau khi dùng thuốc bằng kỹ thuật sắc ký lỏng ghép khối phổ cho thấy nồng độ hợp chất D trong máu dao động từ 10 đến 100 microgam/L [4]. Khả năng hấp thu diễn ra khá nhanh, đạt nồng độ tối đa trong huyết tương sau khoảng 0,15 giờ (tương đương 9 phút) sau khi uống ở chuột Wistar [3, 6]. Một thử nghiệm khác dùng kỹ thuật quai ruột tại chỗ trên chuột cống và khỉ ghi nhận thời gian đạt nồng độ đỉnh khoảng 1 giờ và thời gian bán thải duy trì trong khoảng 2 đến 2,3 giờ [5].
Hợp chất D cho thấy tỷ lệ phân bố giữa mô và huyết tương rất cao, dao động từ 1 đến 1.000 lần tại các cơ quan nội tạng trong vòng từ 1 đến 4 giờ sau uống, và dưới 1% hợp chất ở dạng nguyên vẹn được đào thải qua nước tiểu hoặc phân [3, 6]. Mặc dù hợp chất hấp thu nhanh trên động vật gặm nhấm, dữ liệu này hoàn toàn chỉ mang tính tiền lâm sàng và chưa thể xác định liệu cơ chế giãn cơ trơn này có đủ mạnh và an toàn để áp dụng trên cơ thể người hay không [4].
Bằng chứng hiện có và những giới hạn không thể bỏ qua
Điểm mấu chốt mà độc giả cần hiểu rõ là toàn bộ các bằng chứng về tác dụng giãn cơ trơn hô hấp hay chống bài tiết chất nhầy của gừng dại tía hiện nay đều dừng lại ở mức thử nghiệm tế bào biểu mô ống nghiệm và trên động vật (chuột cống, khỉ) [3, 6]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh gừng dại tía giúp cắt cơn hen suyễn [3].
Trong khi đó, thử nghiệm lâm sàng hiếm hoi trên người của gừng dại tía lại tập trung vào một bệnh lý hoàn toàn khác [2]. Cụ thể, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi được thực hiện từ tháng 2 đến tháng 3 năm 2019 trên bệnh nhân bị bệnh thần kinh đái tháo đường đau đớn [2]. Tất cả người tham gia đều dùng thuốc gabapentin 300 mg uống trước khi ngủ; nhóm can thiệp (16 người) được bôi cao gừng dại tía 15% (0,5 gam/lần, 3 lần/ngày lên bàn chân) và nhóm chứng (15 người) dùng cao giả dược [2]. Kết quả sau 2 và 4 tuần cho thấy nhóm bôi cao gừng dại tía giảm đau có ý nghĩa thống kê so với giả dược, không ghi nhận tác dụng phụ [2]. Nghiên cứu này khẳng định tác dụng giảm đau tại chỗ của thảo dược, nhưng tuyệt đối không chứng minh hiệu quả trên hệ hô hấp hay hen suyễn.
Hiểu lầm chết người: Coi thảo dược như thuốc cắt cơn khẩn cấp
Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng vì thảo dược tự nhiên có khả năng "chống viêm" hoặc "giãn cơ" trong ống nghiệm thì có thể dùng ngay khi lên cơn khó thở [3, 6]. Đây là một sai lầm chết người. Khi cơn hen cấp tính bùng phát, lòng phế quản co thắt dữ dội, niêm mạc phù nề và tăng tiết đờm đặc, dẫn đến suy hô hấp cấp tính chỉ trong vài phút.
Các thuốc cắt cơn hiện đại dạng hít tác động trực tiếp vào thụ thể tại phế quản chỉ sau vài chục giây đến vài phút để mở rộng đường dẫn khí. Uống hay xông gừng dại tía trong lúc này không thể mang lại tác dụng giãn phế quản tức thì. Việc chậm trễ dùng thuốc cắt cơn hoặc trì hoãn đến cơ sở y tế để thử các biện pháp thảo dược có thể dẫn đến thiếu oxy não, ngừng thở và tử vong. Hơn nữa, việc hít phải tinh dầu hay khói xông thảo dược chưa qua tinh chế thậm chí có thể gây kích ứng ngược, làm trầm trọng thêm tình trạng co thắt đường thở của người bệnh hen.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người bệnh hen phế quản, đặc biệt là nhóm có tiền sử lên cơn hen nặng hoặc hen suyễn không kiểm soát, tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm từ gừng dại tía để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Dù các chiết xuất thảo dược này từng được nghiên cứu giảm đau hay kháng viêm, tính an toàn toàn thân khi uống liều cao vẫn chưa có dữ liệu hoàn chỉnh trên người [6, 8].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa hề có dữ liệu an toàn về việc dùng gừng dại tía qua đường uống. Những người có cơ địa dị ứng phấn hoa, dị nguyên thực vật cũng cần hết sức dè chừng, bởi việc tiếp xúc với các hợp chất lạ từ thảo dược có thể kích hoạt phản ứng quá mẫn nghiêm trọng. Bệnh nhân đang điều trị bất kỳ bệnh nền nào bằng thuốc kê đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm thực phẩm chức năng chứa chiết xuất gừng dại tía.
Áp dụng thực tế đúng cách và an toàn
Nếu bạn hoặc người thân đang sống chung với bệnh hen phế quản, nguyên tắc an toàn hàng đầu là luôn mang theo bình xịt cắt cơn theo đúng chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Không bao giờ phụ thuộc vào bất kỳ bài thuốc dân gian hay loại củ nào khi phát hiện các dấu hiệu khó thở, thở rít hoặc nặng ngực.
Gừng dại tía hiện nay chỉ nên được nhìn nhận ở vai trò dược liệu truyền thống đang được giới khoa học nghiên cứu tiềm năng tiền lâm sàng [3, 8]. Trong đời sống, các chế phẩm cao xoa bóp từ gừng dại tía có thể dùng ngoài da để hỗ trợ giảm đau nhức cơ xương khớp hoặc hỗ trợ đau thần kinh ngoại biên theo hướng dẫn chuyên môn [2]. Nếu muốn sử dụng bất kỳ sản phẩm nào có chứa gừng dại tía nhằm mục đích tăng cường sức khỏe nói chung, người dùng chỉ nên dùng lượng vừa phải và bắt buộc phải tham vấn ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác bất lợi.
Gừng dại tía chứa các hoạt chất có tiềm năng kháng viêm và giãn cơ trơn trong các mô hình tế bào và động vật, nhưng đây không phải là thuốc chữa hen suyễn [3, 6]. Người bệnh cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo, tuyệt đối tuân thủ chỉ định điều trị y tế và không đánh đổi sự an toàn tính mạng bằng những lời đồn truyền miệng chưa được kiểm chứng.
