Nhiều người lớn tuổi thường tự ý mua các loại viên uống canxi liều cao để dùng mỗi ngày với mong muốn ngăn ngừa loãng xương và gãy xương. Thói quen bổ sung vi chất không theo chỉ định y khoa này tiềm ẩn nhiều mối nguy cho hệ tiết niệu.
Uống canxi tùy tiện không phải là giải pháp an toàn tuyệt đối cho hệ xương khớp. Những người có tiền sử sỏi thận oxalate hoặc mắc các rối loạn chuyển hóa như cường tuyến cận giáp cần hết sức thận trọng, tránh tự ý nạp lượng lớn canxi dạng bổ sung vào cơ thể.
Canxi tự nhiên và canxi viên uống tác động khác nhau thế nào?
Nhiều người lầm tưởng rằng mọi nguồn canxi đưa vào cơ thể đều mang lại phản ứng giống nhau. Thực tế cho thấy, canxi từ bữa ăn hàng ngày và canxi từ các viên uống bổ sung có cơ chế chuyển hóa tại đường ruột rất khác biệt. Canxi trong thực phẩm tự nhiên đi kèm với thức ăn, giúp gắn kết với oxalate ngay trong lòng ruột [1]. Phức hợp canxi oxalate không tan này sẽ được đào thải trực tiếp ra ngoài theo phân, làm giảm lượng oxalate hấp thu vào máu rồi bài tiết qua thận [2], [1].
Ngược lại, thói quen uống viên canxi tách rời bữa ăn hoặc uống liều cao ngắt quãng có thể làm tăng lượng canxi tự do bài tiết qua nước tiểu [1]. Khi không có đủ oxalate từ thức ăn trong ruột để canxi liên kết, nồng độ canxi lọc qua cầu thận tăng vọt, tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành các tinh thể lắng đọng [1]. Hiện tượng tăng canxi niệu kéo dài là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến sỏi tiết niệu tái phát [3], [4].
Bằng chứng khoa học về canxi và nguy cơ tạo sỏi
Tác động của canxi lên hệ tiết niệu đã được giới y khoa nghiên cứu kỹ lưỡng qua nhiều phân tích dịch tễ học và lâm sàng quy mô lớn trên thế giới.
Nghiên cứu SOF (Study of Osteoporotic Fractures) công bố năm 2013 trên đối tượng phụ nữ cao tuổi chỉ ra rằng phụ nữ có tiền sử sỏi thận thường có tỷ lệ hấp thu canxi phân đoạn tại ruột cao hơn [2]. Nhóm phụ nữ dùng canxi bổ sung trong nghiên cứu này có tỷ lệ tiền sử sỏi thận thấp hơn 21-38% [2]. Tuy nhiên, các tác giả nhận định kết quả này có thể do nhóm người từng bị sỏi thận thường chủ động hạn chế hoặc uống liều thấp hơn, bởi nhiều tài liệu trước đó từng ghi nhận canxi bổ sung làm tăng nguy cơ sỏi thận từ 17-20% [2].
Phân tích thứ cấp từ nghiên cứu WHI OS (Women's Health Initiative Observational Study) năm 2014 theo dõi 78.293 phụ nữ không có tiền sử sỏi thận qua 573.575 người-năm ghi nhận 1.952 ca mắc sỏi mới (chiếm 2,5%) [5]. Kết quả cho thấy chế độ ăn giàu canxi tự nhiên giúp giảm 5% đến 28% nguy cơ tạo sỏi (p = 0,01) và uống nhiều nước giúp giảm 13% đến 31% nguy cơ (p = 0,002) [5]. Ngược lại, việc ăn nhiều natri làm tăng nguy cơ mắc sỏi từ 11% đến 61% (p < 0,001) [5].
Nghiên cứu trên bệnh nhân xơ nang (CF) năm 1982 cho thấy nhóm này có lượng canxi niệu rất thấp dù nước tiểu chứa nhiều chất tạo sỏi như oxalate hay acid uric, qua đó giải thích vì sao họ ít bị sỏi [6]. Tuy nhiên, nếu áp dụng bổ sung canxi đường uống trên đối tượng này vì lý do bệnh lý, nguy cơ hình thành sỏi thận có thể tăng lên nếu không kiểm soát [6].
Tổng quan hệ thống năm 2012 tổng hợp từ 10 nghiên cứu (gồm 8 thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng và 2 nghiên cứu đoàn hệ) trên hơn 8.000 bệnh nhân loãng xương, độ tuổi trung bình 50-70, với liều canxi từ 120 mg đến 1.500 mg mỗi ngày trong 3 ngày đến 3 năm [7]. Kết quả cho thấy chỉ có 3 ca mắc sỏi thận, 2 ca vôi hóa đường tiết niệu và 16 trường hợp sỏi niệu, từ đó kết luận canxi bổ sung không làm tăng đáng kể nguy cơ sỏi ở bệnh nhân loãng xương nói chung nếu được kiểm soát tốt [7].
Dù vậy, một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên của Borghi và cộng sự trích dẫn năm 2012 cho thấy chế độ ăn giàu canxi tự nhiên (1.200 mg/ngày) kết hợp giảm natri và giảm đạm động vật ở nam giới bị tăng canxi niệu giúp giảm tới 50% nguy cơ tái phát sỏi oxalate so với chế độ ăn kiêng canxi (400 mg/ngày) [8]. Đồng thời, dữ liệu từ Nurses' Health Study I ghi nhận canxi bổ sung có mối liên quan thuận với việc gia tăng nguy cơ tạo sỏi, trái ngược với canxi khẩu phần [8].
Hai nhóm đối tượng tuyệt đối không tùy tiện dùng canxi liều cao
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt cẩn trọng là những người có tiền sử sỏi thận dạng canxi oxalate. Lên tới một phần ba số bệnh nhân sỏi canxi oxalate có tình trạng tăng hấp thu oxalate từ đường tiêu hóa [8]. Nếu nhóm này uống viên canxi sai thời điểm, lượng canxi niệu sẽ tăng lên trong khi oxalate không được trung hòa tại ruột, khiến nước tiểu rơi vào trạng thái bão hòa tinh thể [1], [8]. Do đó, người từng bị sỏi thận cần làm xét nghiệm nước tiểu 24 giờ để đo các chỉ số quan trọng trước khi tính đến việc bổ sung bất kỳ chế phẩm canxi nào [3].
Nhóm thứ hai là những người mắc các rối loạn nội tiết và chuyển hóa, đặc biệt là bệnh cường tuyến cận giáp [3]. Cường tuyến cận giáp khiến hormone tuyến cận giáp tiết ra quá mức, kích thích giải phóng canxi từ xương vào máu và làm tăng canxi niệu nặng nề [3]. Việc tùy tiện uống thêm canxi liều cao ở người có rối loạn tuyến cận giáp hoặc các bệnh lý như sarcoidosis, toan hóa ống thận sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng tăng canxi máu, dẫn tới nguy cơ vôi hóa thận và suy giảm chức năng thận mạn tính [3].
Những hiểu lầm tai hại khi phòng ngừa loãng xương
Một sai lầm rất phổ biến là suy nghĩ "uống càng nhiều canxi thì xương càng đặc". Mức độ hấp thu canxi tại ruột có giới hạn; khi lượng canxi nạp vào tăng lên, tỷ lệ hấp thu canxi phân đoạn tại ruột thực tế lại có xu hướng giảm đi [2]. Việc bổ sung ồ ạt liều cao không giúp xương chắc khỏe hơn mà chỉ làm tăng gánh nặng bài tiết cho cầu thận [4].
Nhiều người khi phát hiện sỏi thận lại kiêng hoàn toàn canxi trong khẩu phần ăn, cắt bỏ sữa và các chế phẩm từ sữa. Việc kiêng khem canxi quá mức là sai lầm nghiêm trọng, không có tác dụng ngăn ngừa sỏi mà còn làm tăng đào thải oxalate qua nước tiểu và thúc đẩy nhanh quá trình mất xương, dẫn đến loãng xương nặng hơn [2], [3], [4].
Hiểu lầm khác liên quan đến việc bổ sung vitamin D liều cao cùng lúc. Vitamin D dạng hoạt tính lưu hành trong máu thường tăng ở người tạo sỏi, và việc bổ sung vitamin D không kiểm soát có thể làm tăng nguy cơ tạo sỏi ở những người có cơ địa tăng canxi niệu [1].
Lời khuyên áp dụng an toàn cho người dùng canxi
Để bảo vệ hệ xương mà không gây hại cho thận, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:
- Ưu tiên canxi từ thực phẩm: Nguồn canxi tự nhiên qua bữa ăn hàng ngày luôn an toàn nhất, giúp giảm nguy cơ sỏi thận hiệu quả nhờ cơ chế liên kết oxalate trong ruột [2], [5], [1].
- Uống kèm trong bữa ăn: Nếu bắt buộc phải dùng viên bổ sung theo chỉ định của bác sĩ, nên uống cùng hoặc ngay sau bữa ăn có chứa chất xơ và oxalate để canxi liên kết trực tiếp với oxalate [1], [8].
- Đảm bảo lượng nước uống: Uống nhiều nước lọc mỗi ngày giúp giảm 13% đến 31% nguy cơ mắc sỏi thận nhờ làm loãng nước tiểu [5].
- Hạn chế ăn mặn: Giảm lượng muối tiêu thụ, bởi ăn nhiều natri làm tăng đáng kể nguy cơ mắc sỏi niệu từ 11% đến 61% [5].
- Bổ sung chất dinh dưỡng hỗ trợ: Tăng cường rau xanh, chất xơ và magie; magie giúp liên kết với oxalate tại ruột, giảm hấp thu oxalate và giảm độ bão hòa canxi oxalate trong nước tiểu [1], [8].
Việc phòng ngừa loãng xương là quá trình lâu dài, cần kết hợp chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể thao chịu lực thường xuyên và lối sống khoa học. Không tự ý dùng các loại viên uống canxi liều cao khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, đặc biệt nếu bản thân từng mắc sỏi đường tiết niệu hoặc có bệnh lý chuyển hóa nền.
