Nhiều phụ nữ khi mang thai bỗng nhiên thèm đồ cay nồng, từ tô bún bò nhiều ớt đến các món lẩu cay xé lưỡi. Cùng với sở thích này là vô vàn nỗi lo: liệu vị cay có truyền sang thai nhi, gây dị tật hay kích thích tử cung co bóp dẫn đến sinh non?

Câu trả lời ngắn gọn: Ăn cay không gây hại trực tiếp cho thai nhi và không kích thích chuyển dạ. Hoạt chất tạo cay capsaicin trong ớt không đi qua tuần hoàn thai nhi, nhưng lại gây kích ứng mạnh niêm mạc ruột, làm trầm trọng thêm tình trạng ợ nóng và bệnh trĩ ở người mẹ.

Capsaicin tác động thế nào lên cơ thể mẹ bầu?

Chất tạo vị cay chủ yếu trong ớt là capsaicin (8-methyl-N-vanillyl-trans-6-nonenamide) [1]. Đây là một hợp chất kỵ nước có khả năng gắn vào thụ thể TRPV1 (transient receptor potential vanilloid type 1) trên niêm mạc lưỡi và đường tiêu hóa [1, 5]. Thụ thể này vốn là tế bào thần kinh cảm giác chịu trách nhiệm tiếp nhận và truyền tín hiệu đau [2]. Khi capsaicin kích hoạt thụ thể, não bộ nhận tín hiệu tương tự như bị bỏng nhiệt [1, 2].

Ở phụ nữ mang thai, capsaicin chỉ hoạt động cục bộ trong ống tiêu hóa của người mẹ. Chất này không hấp thu vào tuần hoàn thai nhi nên không gây ngộ độc hay dị tật cho bé. Tuy nhiên, capsaicin gây kích ứng mô, nóng rát và phản ứng viêm cục bộ trên đường ruột của mẹ [1, 2]. Khi nồng độ capsaicin tăng cao, mẹ bầu có thể gặp tình trạng tăng nhịp tim, rối loạn tuần hoàn tạm thời, khó chịu đường tiêu hóa, buồn nôn hoặc tiêu chảy [3].

Bên cạnh đó, vị cay kích thích tiết nước bọt mạnh mẽ, có thể hỗ trợ cảm giác ngon miệng ở những người chán ăn [1]. Dù vậy, với tử cung, capsaicin không gây ra bất kỳ cơn co thắt nào để kích hoạt quá trình chuyển dạ tự nhiên như lời đồn dân gian.

Nghiên cứu chỉ ra gì về đồ cay và phản ứng của cơ thể?

Nhiều nghiên cứu đã phân tích tác động sinh học của capsaicin đối với đường tiêu hóa và cảm nhận đau:

Nghiên cứu in vivo năm 2022 khảo sát cơ chế gây bỏng rát của capsaicin trên lưỡi người khỏe mạnh [1]. Kết quả cho thấy dung dịch capsaicin 0,1% đã đủ kích hoạt cảm giác bỏng rát ở mức trung bình trên thang đo VAS (6,33 +- 0,52 điểm) [1]. Nghiên cứu này chứng minh capsaicin gây kích ứng mô thực thể rất nhanh chỉ qua tiếp xúc bề mặt [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 về cảm biến vị giác điện tử ghi nhận: nồng độ capsaicin cao trong thức ăn gây kích ứng da, bỏng rát, làm tim đập nhanh, rối loạn tiêu hóa và gây tiêu chảy [3]. Mức độ dung nạp capsaicin khác nhau rõ rệt giữa từng người; lượng ớt một người thấy bình thường có thể gây quá tải niêm mạc ruột ở người khác [3].

Một nghiên cứu tổng quan dạng umbrella review năm 2022 tổng hợp từ 11 bài tổng quan hệ thống và phân tích gộp với 27 kết quả [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc tiêu thụ thức ăn cay và ớt nhìn chung an toàn ở người bình thường, nhưng tác động sức khỏe tổng thể vẫn có sự phân cực [4]. Đáng lưu ý, tiêu thụ cay mức độ cao liên quan đến một số bệnh lý dạ dày do kích ứng niêm mạc kéo dài [3, 4].

Nghiên cứu quan sát năm 2022 trên 982 sản phụ sinh mổ chủ động đã theo dõi mối liên hệ giữa thói quen ăn cay dài hạn và đau mạn tính sau mổ [2]. Kết quả phân tích sau ghép cặp điểm xu hướng (PSM) ghi nhận: nhóm ăn cay thường xuyên (từ 2 ngày/tuần trở lên) có tỷ lệ đau mạn tính sau mổ lấy thai ở thời điểm 3 tháng là 30,1%, cao hơn rõ rệt so với 19,8% ở nhóm ăn ít cay (nguy cơ tăng 1,61 lần; khoảng tin cậy 95%: 1,18-2,20) [2]. Sau 1 năm, tỷ lệ này ở nhóm ăn cay thường xuyên vẫn duy trì ở mức 15,2%, so với 8,1% ở nhóm ăn ít cay [2]. Điều này cho thấy capsaicin kích thích liên tục lên thụ thể đau TRPV1 có thể làm giảm ngưỡng chịu đau cơ bản của cơ thể [2].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Các dữ liệu y khoa hiện nay khẳng định ớt là gia vị an toàn trong khẩu phần thông thường [4]. Hoàn toàn không có bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào ghi nhận capsaicin gây sảy thai hay kích thích chuyển dạ.

Tuy nhiên, các bằng chứng về ảnh hưởng của thức ăn cay lên đường tiêu hóa chủ yếu dựa trên các nghiên cứu quan sát và mô hình sinh học [3, 4, 5]. Mức độ dung nạp capsaicin mang tính cá nhân rất cao, chưa có một ngưỡng đo lường chuẩn xác áp dụng chung cho mọi phụ nữ mang thai [3].

Những hiểu lầm thường gặp ở mẹ bầu

Hiểu lầm lớn nhất là ăn thật cay vào những tuần cuối thai kỳ sẽ giúp "kích đẻ" nhanh. Niêm mạc tử cung hoàn toàn khác biệt với biểu mô ruột và không phản ứng co bóp trước capsaicin. Cảm giác đau thắt bụng sau bữa ăn cay thực chất là do co bóp ruột non, rối loạn tiêu hóa hoặc tiêu chảy do capsaicin gây kích ứng đường tiêu hóa [3].

Hiểu lầm thứ hai là ăn cay gây sảy thai hoặc dị tật bẩm sinh. Capsaicin không thẩm thấu qua hàng rào nhau thai để tiếp xúc với thai nhi. Tác hại duy nhất của ớt trong thai kỳ hoàn toàn đổ dồn lên hệ tiêu hóa của người mẹ.

Một hiểu lầm khác là ăn cay thường xuyên sẽ giúp cơ thể "quen vị" và giảm đau tốt hơn. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2016 về việc dùng ớt hàng năm cho thấy không có bằng chứng về hiện tượng mất nhạy cảm (desensitization) hay quen dần cảm giác bỏng rát ở cả nam và nữ qua đường ăn uống [5]. Ngược lại, ăn cay liên tục còn làm tăng nguy cơ chịu đựng các cơn đau hậu phẫu kéo dài [2].

Ai nên thận trọng hoặc kiêng đồ cay?

Phụ nữ mang thai mắc các tình trạng sau cần hạn chế tối đa thức ăn cay:

  • Mẹ bầu bị trĩ hoặc táo bón thai kỳ: Capsaicin không bị tiêu hóa hoàn toàn trong ống tiêu hóa, khi đào thải qua hậu môn sẽ gây bỏng rát niêm mạc, kích thích giãn mạch trĩ và làm cơn đau trầm trọng hơn.
  • Người có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc viêm loét dạ dày: Capsaicin gây kích ứng niêm mạc dạ dày và làm tăng cảm giác ợ nóng [2, 3].
  • Thai phụ chuẩn bị sinh mổ: Người ăn cay từ 2 ngày/tuần trở lên có nguy cơ cao bị đau vết mổ mạn tính kéo dài sau sinh [2].
  • Người dễ bị rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy: Nồng độ capsaicin cao dễ gây tiêu chảy cấp, dẫn đến mất nước và kích thích co thắt cơ vòng bụng [3].

Hướng dẫn sử dụng đồ cay an toàn cho thai phụ

Nếu không có bệnh lý tiêu hóa và quá thèm ớt, thai phụ có thể ăn ở mức chừng mực theo các lưu ý:

  • Giảm nồng độ: Chỉ nên dùng ớt tươi hoặc bột ớt với lượng rất nhỏ để tạo hương vị kích thích thèm ăn [1, 2].
  • Cách làm dịu vị cay: Nếu lỡ ăn quá cay, súc miệng hoặc uống sữa (sữa tươi nguyên kem hoặc tách béo) là biện pháp hiệu quả nhất để làm dịu cơn bỏng rát của capsaicin [6]. Súc miệng bằng dung dịch đường sucrose 20% trong 15 giây cũng giúp giảm rõ rệt cảm giác đau rát do capsaicin gây ra so với súc miệng bằng nước lọc [1]. Uống nước lọc đơn thuần ít mang lại hiệu quả dập tắt vị cay [1, 6].
  • Kết hợp thực phẩm: Không ăn đồ cay khi bụng đói. Nên kết hợp đồ cay trong các bữa ăn giàu đạm hoặc chất béo để làm chậm sự tiếp xúc trực tiếp giữa capsaicin và niêm mạc dạ dày [6].

Lời khuyên cho thai kỳ khỏe mạnh

Ăn cay khi mang thai không làm tổn thương thai nhi và không kích hoạt chuyển dạ. Dù vậy, những hệ lụy khó chịu như bỏng rát hậu môn, bùng phát bệnh trĩ hay ợ nóng hoàn toàn có thể làm giảm chất lượng sống của thai phụ. Mẹ bầu nên lắng nghe cơ thể, giữ mức độ gia vị vừa phải và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có các bệnh lý nền về đường tiêu hóa.