Ăn chay trứng sữa có làm giảm huyết áp thật không?

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp

Nhiều người quan tâm chế độ ăn chay nhưng e ngại ăn chay trường tuyệt đối quá khó duy trì trong sinh hoạt hằng ngày. Thay vào đó, hình thức ăn chay trứng sữa (lacto-ovo vegetarian) trở thành lựa chọn phổ biến vì dễ chuẩn bị thực đơn hơn. Câu hỏi đặt ra là liệu việc vẫn giữ lại trứng và sữa có làm mất đi tác dụng hạ huyết áp vốn có của chế độ ăn thuần thực vật hay không.

Các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu cộng đồng xác nhận chế độ ăn chay trứng sữa thực sự có hiệu quả giảm huyết áp [1, 3]. Dù vẫn chứa một số sản phẩm động vật, mô hình này giúp giảm đáng kể áp lực thành mạch ở cả người bình thường lẫn người tăng huyết áp [1, 3].

Câu trả lời ngắn dựa trên y học thực chứng

Ăn chay trứng sữa có khả năng làm giảm chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương [1, 4]. Mức giảm huyết áp tâm thu ghi nhận qua các phân tích gộp dao động từ khoảng 1,75 mmHg đến 5,47 mmHg tùy theo nhóm nghiên cứu và thiết kế thử nghiệm [1, 2].

Hiệu quả này diễn ra độc lập với lượng muối natri tiêu thụ trong khẩu phần và tác dụng giảm cân [3, 8]. Tuy nhiên, nếu người ăn kết hợp giảm cân thành công thì tác dụng hạ áp sẽ tăng cộng dồn [3, 8].

Cơ chế tác động giải thích dễ hiểu

Mô hình ăn chay trứng sữa tiêu chuẩn cung cấp lượng lớn rau củ, trái cây và thực phẩm giàu chất xơ ^[1]. Đặc điểm nổi bật của khẩu phần là lượng chất béo bão hòa thấp cùng tỷ lệ chất béo không bão hòa đa trên chất béo bão hòa cao ^[1]. Tỷ lệ này tạo môi trường thuận lợi giúp cải thiện độ đàn hồi của lòng mạch ^[1].

Bên cạnh đó, khẩu phần thực vật tự nhiên rất dồi dào kali và magie ^[1]. Dù vậy, các nghiên cứu chỉ ra rằng riêng lẻ từng dưỡng chất như kali, magie, chất xơ hay canxi không thể tự mình giải thích toàn bộ tác dụng hạ áp ^[1]. Hiệu quả thực chất đến từ sự hiệp đồng giữa nhiều thành phần dinh dưỡng, kết hợp carbohydrate phức hợp và nguồn đạm phù hợp thay vì chỉ do việc loại bỏ thịt ^[1].

Các phân tích tổng hợp nói gì?

Một phân tích tổng hợp quy mô lớn năm 2021 đã đánh giá 41 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng với tổng cộng 8.416 người tham gia, độ tuổi trung bình 49,2 tuổi ^[2]. Kết quả cho thấy chế độ ăn chay trứng sữa giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 5,47 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -7,60 đến -3,34) với mức độ tin cậy của bằng chứng được xếp hạng cao ^[2]. Tác dụng hạ áp của mô hình này được ghi nhận đồng nhất trên cả hai giới và không phân biệt chỉ số khối cơ thể (BMI) ^[2].

Một phân tích tổng hợp khác vào năm 2020 gồm 15 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 856 đối tượng so sánh chế độ ăn thực vật với ăn tạp thông thường ^[3]. Kết quả chung ghi nhận chế độ ăn chay giúp giảm huyết áp tâm thu 2,66 mmHg (p < 0,001) và huyết áp tâm trương 1,69 mmHg (p < 0,001) ^[3]. Khi phân tích nhóm nhỏ, ăn chay trứng sữa cho thấy mức giảm huyết áp tâm thu là 1,75 mmHg (p = 0,05), trong khi huyết áp tâm trương chưa ghi nhận thay đổi rõ rệt trong nhóm này (0,00 mmHg, p = 0,432) so với mức giảm mạnh hơn của nhóm thuần chay ^[3].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng và đoàn hệ

Nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng dạng bắt chéo tiến hành trên 58 người tăng huyết áp nhẹ chưa dùng thuốc phân ngẫu nhiên làm ba nhóm theo dõi trong 12 tuần [6, 7]. Những người áp dụng chế độ ăn chay trứng sữa trong đợt can thiệp 6 tuần đã giảm huyết áp tâm thu trung bình khoảng 5 mmHg [6, 7]. Mức giảm này diễn ra mà không phụ thuộc vào nồng độ natri, kali bài tiết qua nước tiểu hay sự thay đổi thể trọng [6, 7].

Về mặt dịch tễ học dài hạn, nghiên cứu Adventist Health Study-2 (AHS-2) tại Mỹ và Canada trên 500 đối tượng cho thấy nhóm ăn chay trứng sữa có chỉ số huyết áp tâm thu thấp hơn -9,1 mmHg và tâm trương thấp hơn -5,8 mmHg so với người ăn thông thường ^[4]. Tỷ số chênh mắc tăng huyết áp (odds ratio) của nhóm ăn chay trứng sữa là 0,57 (95% CI: 0,36 - 0,92), nghĩa là nguy cơ mắc bệnh thấp hơn người ăn thịt ^[4]. Một nghiên cứu đoàn hệ tại Đài Loan công bố năm 2023 trên 500 người trưởng thành cũng ghi nhận kết quả tương đồng với chỉ số beta giảm -9,1 mmHg cho tâm thu và tỷ số chênh mắc bệnh là 0,57 ^[5]. Cả hai nghiên cứu đều chỉ ra rằng người ăn chay ít phải dùng thuốc huyết áp hơn, đồng thời mức độ tác động giảm bớt một phần sau khi hiệu chỉnh chỉ số BMI [4, 5].

Giới hạn của bằng chứng hiện tại

Mặc dù bằng chứng tổng thể ủng hộ tác động hạ áp, kết quả giữa các phân tích vẫn tồn tại sự không đồng nhất nhất định [1, 2]. Mức độ giảm huyết áp tâm trương ở nhóm ăn trứng sữa trong một số nghiên cứu còn hạn chế so với nhóm thuần chay hoàn toàn ^[3].

Ngoài ra, nhiều nghiên cứu ban đầu chưa thể bóc tách độc lập vai trò của từng vi chất riêng biệt [3, 8]. Tác động hạ áp quan sát được thực tế là kết quả của sự thay đổi toàn diện trong lối sống và mô hình dinh dưỡng ^[1]. Việc người tham gia có thể giảm bớt cân nặng trong quá trình ăn chay cũng góp phần làm thay đổi các chỉ số đo lường lâm sàng [4, 5].

Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng

Nhiều người lầm tưởng cứ kiêng thịt và ăn trứng sữa là huyết áp sẽ tự động hạ mà không chú ý đến phương pháp chế biến. Nếu chế độ ăn chay lạm dụng món chiên xào nhiều dầu mỡ động vật hoặc dùng sữa toàn phần nhiều chất béo bão hòa thì lợi ích hạ áp sẽ bị suy giảm rõ rệt ^[1].

Một sai lầm khác là nghĩ rằng việc cắt bỏ protein thịt là lý do chính giúp hạ áp. Bằng chứng khoa học chỉ ra hiệu quả không thuần túy đến từ việc vắng mặt thịt động vật, mà nhờ vào lượng chất béo bão hòa thấp và sự dồi dào của các sản phẩm giàu xơ từ thực vật ^[1]. Thậm chí các nghiên cứu dân số gần đây còn ghi nhận mối liên hệ nghịch đảo giữa tổng lượng đạm tiêu thụ và huyết áp ^[1].

Ai nên thận trọng với chế độ ăn này?

Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc có vấn đề về đào thải khoáng chất cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi chuyển sang chế độ ăn chay giàu rau củ quả ^[1]. Khẩu phần chứa lượng lớn kali từ thực vật có thể gây quá tải cho chức năng lọc của thận bị suy yếu ^[1].

Người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tây y cũng không được tự ý ngừng hoặc giảm liều thuốc khi bắt đầu ăn chay [1, 4]. Việc huyết áp giảm tự nhiên khi đổi chế độ ăn đòi hỏi phải theo dõi chỉ số thường xuyên tại nhà và tái khám để bác sĩ điều chỉnh đơn thuốc phù hợp, tránh tụt huyết áp quá mức ^[4].

Cách áp dụng thực tế an toàn

Để tối ưu hóa lợi ích hạ áp, người theo chế độ ăn chay trứng sữa nên ưu tiên các loại rau củ, trái cây tươi nguyên bản và ngũ cốc nguyên cám giàu carbohydrate phức hợp ^[1]. Tỷ lệ chất xơ cao kết hợp cùng lượng chất béo bão hòa thấp sẽ thúc đẩy hệ mạch máu hoạt động trơn tru ^[1].

Đối với phần trứng và sữa, nên chọn sữa tách béo hoặc ít béo nhằm kiểm soát hàm lượng mỡ bão hòa đưa vào cơ thể ^[1]. Chế biến trứng bằng cách luộc hoặc hấp, hạn chế chiên rán nhiều dầu mỡ ^[1]. Đồng thời, cần tránh thực phẩm chay chế biến sẵn chứa lượng natri ẩn cao, duy trì kiểm soát cân nặng hợp lý để đạt hiệu quả cộng dồn bảo vệ tim mạch [3, 8].

Việc duy trì chế độ ăn chay trứng sữa đúng cách là một giải pháp hỗ trợ kiểm soát huyết áp bền vững [1, 6]. Mô hình này vừa bảo đảm tính cân bằng dinh dưỡng, vừa phù hợp với thói quen sinh hoạt của số đông người trưởng thành ^[2]. Người có bệnh nền tim mạch nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thực hiện các thay đổi lớn trong khẩu phần hằng ngày.