Nhiều người bước vào chế độ ăn keto (ketogenic) với mong muốn giảm cân nhanh chóng và cải thiện vóc dáng. Tuy nhiên, sau vài tháng áp dụng, không ít người hốt hoảng khi thấy tóc rụng từng búi mỗi lần gội đầu hay chải tóc.

Thực tế, rụng tóc khi ăn keto phần lớn không bắt nguồn từ một cơ chế phá hủy nang tóc vĩnh viễn, mà là phản ứng telogen effluvium cấp tính. Hiện tượng này thường xảy ra do cơ thể chịu căng thẳng chuyển hóa từ việc cắt giảm calo quá mức, sụt cân đột ngột hoặc thiếu hụt các yếu tố dinh dưỡng khi thay đổi chế độ ăn [1], [2], [3].

Cơ chế sinh học của hiện tượng rụng tóc telogen effluvium

Chu kỳ phát triển bình thường của sợi tóc bao gồm ba giai đoạn chính: anagen (giai đoạn mọc tóc tích cực), catagen (giai đoạn chuyển tiếp) và telogen (giai đoạn nghỉ ngơi) [4]. Ở trạng thái khỏe mạnh, khoảng 85% đến 90% số lượng nang tóc trên da đầu nằm trong giai đoạn anagen, trong khi chỉ có khoảng 10% đến 15% nang tóc ở giai đoạn nghỉ ngơi telogen [4].

Khi cơ thể đối mặt với một cú sốc chuyển hóa hoặc căng thẳng sinh lý, chu kỳ này bị gián đoạn. Các nang tóc đang phát triển tích cực bị đẩy sớm qua giai đoạn thoái triển để bước vào giai đoạn telogen [5], [4]. Khi số lượng nang tóc chuyển sang pha nghỉ ngơi tăng lên bất thường, hiện tượng rụng tóc lan tỏa sẽ diễn ra rõ rệt [5], [4].

Quá trình rụng tóc này không để lại sẹo trên da đầu (non-scarring alopecia) [1], [3]. Dưới kính hiển vi, những sợi tóc rụng ra mang hình thái củ tóc bình thường, có đường kính thân tóc đồng nhất và gốc tóc hình chuỳ không chứa sắc tố [2]. Về bản chất, sợi tóc cũ rụng đi một phần là do mầm tóc mới bên dưới bắt đầu nhú lên và đẩy sợi tóc giai đoạn telogen ra khỏi nang [5].

Rụng tóc do thiếu hụt calo hay do thiếu chất dinh dưỡng?

Cả việc thiếu hụt calo đột ngột lẫn sự thiếu hụt dinh dưỡng đều có thể đóng vai trò kích hoạt telogen effluvium. Khi một người chuyển sang keto một cách cực đoan (crash diet), năng lượng nạp vào giảm sút nhanh chóng kèm theo hiện tượng sụt cân cấp tính [2], [6]. Tình trạng này khiến cơ thể rơi vào trạng thái căng thẳng sinh lý, buộc phải ưu tiên chuyển hóa năng lượng cho các cơ quan sinh tồn thiết yếu thay vì duy trì các cấu trúc như nang tóc [1], [6].

Bên cạnh áp lực từ việc thiếu hụt năng lượng và sụt cân nhanh, chế độ ăn hạn chế khắt khe còn tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng [3]. Việc loại bỏ đột ngột các nhóm thực phẩm thông thường nếu không được bù đắp đúng cách dễ dẫn đến tình trạng thiếu các vi chất cần thiết cho chu kỳ sinh trưởng của tóc [7], [3].

Các khảo sát y khoa ghi nhận rằng các rối loạn dinh dưỡng và rối loạn chuyển hóa là những tác nhân kinh điển gây ra telogen effluvium [7], [3]. Tuy nhiên, việc xác định nguyên nhân chính xác đòi hỏi phải khai thác kỹ bệnh sử và thực hiện các xét nghiệm loại trừ [7], [8]. Khoảng một phần ba (33%) các trường hợp rụng tóc telogen effluvium trên thực tế không thể xác định được nguyên nhân cụ thể duy nhất, cho thấy tác động thường mang tính phối hợp giữa nhiều yếu tố thể chất và chuyển hóa [6], [3].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận về hiện tượng này

Một báo cáo lâm sàng vào năm 1978 đã mô tả rõ telogen effluvium là tình trạng rụng quá mức các sợi tóc hình chuỳ bình thường [2]. Báo cáo này chỉ ra các nguyên nhân phổ biến kích hoạt hiện tượng bao gồm chế độ ăn kiêng ép cân cấp tốc (crash diets), phẫu thuật, căng thẳng tâm lý và tình trạng sốt [2].

Đến năm 2016, một nghiên cứu tổng quan về hiện tượng rụng tóc do thuốc và các yếu tố kích thích đã phân tích chi tiết động lực học của telogen effluvium [5]. Nghiên cứu xác nhận các yếu tố kích hoạt như phẫu thuật, mất máu, sinh nở hoặc chế độ ăn kiêng hà khắc đẩy nang tóc chuyển sớm từ anagen sang catagen và telogen [5]. Đáng chú ý, biểu hiện rụng tóc thường chỉ xuất hiện sau khi tiếp xúc với yếu tố kích hoạt từ 2 đến 4 tháng [5].

Năm 2024, một báo cáo ca bệnh ghi nhận trường hợp nam thanh niên 28 tuổi mắc đái tháo đường khởi phát telogen effluvium sau khi điều trị toan ceton do đái tháo đường [6]. Bệnh nhân bị rụng tóc lan tỏa bắt đầu từ 2 tháng sau khi xuất viện và kéo dài trong 3 tháng tiếp theo [6]. Tình trạng suy kiệt thể chất kèm theo sụt cân nhanh chóng do biến cố toan ceton được xác định là yếu tố kích hoạt chính khiến nang tóc chuyển pha hàng loạt [6].

Năm 2022, một nghiên cứu đánh giá các chỉ số tế bào máu và nồng độ ferritin trên bệnh nhân telogen effluvium ghi nhận chỉ số RDW (độ phân bố kích thước hồng cầu) tăng (P = 0,02), trong khi chỉ số MPV và MCV giảm có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng (tương ứng P = 0,00 và P = 0,04) [8]. Tỷ số MCV/RDW ở nhóm bệnh nhân thấp hơn nhóm chứng (6,41 so với 7,41; P = 0,00) [8]. Dù vậy, nghiên cứu không tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa tỷ số MCV/RDW và ferritin huyết thanh (P > 0,05), và không có sự khác biệt về ferritin hay các chỉ số huyết học giữa nhóm có nghiệm pháp giật tóc dương tính và âm tính [8].

Điểm mạnh và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Bằng chứng y học đã làm sáng tỏ cơ chế sinh lý bệnh của telogen effluvium: đây là một rối loạn chu kỳ sợi tóc có thể hồi phục và không để lại sẹo [1], [3]. Dữ liệu lâm sàng chỉ ra rõ độ trễ thời gian từ 2 đến 4 tháng giữa thời điểm cơ thể chịu cú sốc (như ăn kiêng gắt gao, sụt cân, sốt, phẫu thuật) và thời điểm tóc bắt đầu rụng rõ rệt [5], [6], [7].

Mặc dù vậy, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại những giới hạn nhất định. Nhiều tài liệu là các báo cáo ca bệnh hoặc nghiên cứu quan sát trên quy mô nhỏ [1], [4], [6]. Mối liên hệ giữa tình trạng thiếu sắt đơn thuần hay nồng độ ferritin với telogen effluvium vẫn còn nhiều tranh cãi và chưa thống nhất giữa các thử nghiệm [8]. Hơn nữa, việc khoảng một phần ba trường hợp không tìm thấy tác nhân rõ ràng gây khó khăn cho việc phân định rạch ròi giữa tác động của việc thiếu calo và sự thiếu hụt từng loại vi chất cụ thể [6], [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi bị rụng tóc do ăn kiêng

Hiểu lầm phổ biến nhất là lo sợ tình trạng rụng tóc này sẽ dẫn đến hói vĩnh viễn. Trên thực tế, telogen effluvium là tổn thương không tạo sẹo, nghĩa là nang tóc không bị phá hủy hay viêm teo [1], [3]. Khi các tác nhân kích hoạt được giải tỏa, chu kỳ mọc tóc sẽ tự tái lập [3].

Một sai lầm khác là nghĩ rằng tóc rụng ngay trong tuần đầu tiên cắt giảm ăn uống. Do độ trễ sinh học của chu kỳ tóc, số lượng sợi tóc rụng tăng vọt thường chỉ xuất hiện sau biến cố khởi phát khoảng 2 đến 3 tháng, hoặc 3 đến 4 tháng [5], [6], [7], [3]. Do đó, người áp dụng keto thường không nhận ra đợt rụng tóc hiện tại là hệ quả của đợt siết cân gắt gao từ vài tháng trước [5], [7].

Nhiều người cũng vội vàng mua các loại thuốc điều trị hói đầu mà không thăm khám. Với telogen effluvium cấp tính, bệnh thường tự thuyên giảm mà không cần can thiệp thuốc phức tạp [1], [3]. Các lựa chọn như bôi minoxidil cho kết quả không nhất quán ở người trưởng thành và không cần thiết trong phần lớn trường hợp cấp tính tự thoái lui [3].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi theo đuổi keto?

Chế độ ăn kiêng hà khắc không phù hợp với tất cả mọi người, đặc biệt là những đối tượng nhạy cảm về mặt chuyển hóa và nội tiết. Những người có tiền sử suy nhược cơ thể, người đang phục hồi sau phẫu thuật lớn, bệnh nhân mắc các bệnh mạn tính hoặc phụ nữ sau sinh cần hết sức thận trọng [1], [2], [8].

Những cá nhân có sẵn tình trạng rụng tóc nội tiết tố (androgenetic alopecia) hoặc rụng tóc mảng cũng cần cân nhắc, bởi telogen effluvium do ăn kiêng có thể chồng lấn lên các dạng rụng tóc nền sẵn có, khiến mật độ tóc thưa thớt rõ rệt hơn [3]. Người có bệnh lý nền về chuyển hóa như đái tháo đường tuyệt đối không tự ý áp dụng các biện pháp nhịn ăn hay cắt giảm dinh dưỡng cực đoan nếu không có sự giám sát của bác sĩ điều trị [6].

Gợi ý áp dụng và điều chỉnh chế độ ăn an toàn

Để hạn chế nguy cơ sốc chuyển hóa gây rụng tóc, không nên cắt giảm calo quá đột ngột. Thay vì giảm năng lượng nạp vào quá sâu trong thời gian ngắn, việc điều chỉnh từ từ giúp cơ thể thích nghi với trạng thái đốt mỡ mà không kích hoạt phản ứng căng thẳng sinh lý [2], [6].

Chế độ ăn cần được thiết kế cân bằng, tránh thiên lệch quá mức. Cần đảm bảo lượng chất đạm đầy đủ và phân bổ nguồn thực phẩm đa dạng để phòng ngừa các thiếu hụt dinh dưỡng tiềm ẩn [3]. Tốc độ giảm cân nên duy trì ở mức vừa phải, tránh các phương pháp siết cân cấp tốc làm suy kiệt cơ thể [2], [6].

Nếu phát hiện rụng tóc nhiều, người bệnh nên thực hiện nghiệm pháp giật tóc đơn giản tại các vùng như đỉnh đầu hoặc rìa da đầu để đánh giá sơ bộ, sau đó đến cơ sở y tế kiểm tra [3]. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu, sinh hóa chuyển hóa và kiểm tra vi chất để loại trừ các bệnh lý nội tiết hoặc thiếu hụt dinh dưỡng khác [7], [8], [3].

Lời kết

Rụng tóc sau khi ăn keto là một phản ứng tự nhiên của cơ thể trước áp lực chuyển hóa do thay đổi chế độ ăn và sụt cân nhanh. Hiện tượng này thường tự ổn định và tóc sẽ mọc lại dần với tốc độ khoảng 1 cm mỗi tháng khi các căng thẳng sinh lý được loại bỏ [3]. Thay vì lo lắng thái quá, việc lắng nghe cơ thể, duy trì mức giảm cân hợp lý và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có dấu hiệu bất thường là cách tiếp cận khoa học nhất để bảo vệ cả vóc dáng lẫn mái tóc.