Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường hoặc có đường huyết cao thường tìm đến chế độ ăn ketogenic (keto) như một giải pháp giảm đường nhanh chóng. Việc cắt giảm tối đa tinh bột để cơ thể chuyển sang trạng thái đốt mỡ tạo cảm giác yên tâm khi các chỉ số đường huyết sau bữa ăn hạ xuống rõ rệt. Tuy nhiên, liệu chế độ ăn giàu chất béo này có thực sự duy trì hiệu quả kiểm soát đường huyết bền vững hay lại tiềm ẩn những gánh nặng khó lường cho thận và hệ tim mạch?

Thực tế từ các bằng chứng khoa học cho thấy keto có thể mang lại những cải thiện nhất định trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài không vượt trội hơn các chế độ ăn kiểm soát calo tiêu chuẩn. Đồng thời, chế độ ăn này còn để lại nhiều câu hỏi lớn về gánh nặng chuyển hóa nitơ tại thận và sự tích tụ chất béo nếu không được áp dụng đúng cách.

Hiểu đúng về cơ chế chuyển hóa năng lượng của chế độ ăn keto

Chế độ ăn ketogenic hoạt động dựa trên nguyên lý cắt giảm carbohydrate xuống mức tối thiểu, buộc cơ thể phải tìm nguồn nhiên liệu thay thế để duy trì hoạt động. Khi lượng tinh bột nạp vào bị hạn chế nghiêm trọng, gan sẽ bắt đầu phân giải các axit béo thành các hợp chất gọi là thể ceton để cung cấp năng lượng cho não bộ và các cơ quan.

Sự thay đổi cơ chất chuyển hóa này giúp giảm đáng kể sự biến thiên của đường huyết sau bữa ăn và hạ nồng độ insulin lưu hành trong máu [1]. Cơ thể không còn nhận các đợt tăng vọt glucose từ thực phẩm giàu tinh bột hay đường tinh chế, từ đó tạo ra cảm giác đường huyết ổn định hơn.

Tuy nhiên, việc chuyển hướng toàn bộ quá trình trao đổi chất sang phân giải mỡ và chuyển hóa protein cũng đòi hỏi các cơ quan nội tạng phải thích nghi với áp lực mới. Thận là cơ quan chịu trách nhiệm lọc và bài tiết các sản phẩm phụ của quá trình thoái hóa protein, đồng thời duy trì thăng bằng kiềm toan khi cơ thể bước vào trạng thái nhiễm toan ceton sinh lý [2].

Hiệu quả kiểm soát đường huyết: Ngắn hạn khả quan, dài hạn không vượt trội

Trong giai đoạn đầu, chế độ ăn keto thường cho thấy khả năng cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát đường huyết ở những người béo phì hoặc đái tháo đường típ 2 [1]. Một phần lớn hiệu quả này đến từ sự sụt giảm cân nặng nhanh chóng khi cơ thể tiêu hao lượng nước dự trữ và giảm hấp thu calo tổng thể [1].

Khi thử nghiệm trên mô hình chuột đái tháo đường trong 6 tuần, chế độ ăn keto đã chứng minh khả năng hạ chỉ số đường huyết gắn hemoglobin (HbA1c), giảm chỉ số kháng insulin HOMA và cải thiện độ nhạy insulin đáng kể [3]. Điều này củng cố quan điểm rằng việc giới hạn nghiêm ngặt carbohydrate có thể tạo ra những biến chuyển tích cực tức thì trên các chỉ số đường huyết [3].

Mặc dù vậy, khi xét trong khoảng thời gian dài hơn trên cơ thể người, bức tranh khoa học lại mang sắc thái hoàn toàn khác. Một phân tích tổng hợp công bố năm 2023 tập hợp 19 báo cáo từ 11 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên người trưởng thành mắc đái tháo đường típ 2 can thiệp từ trên 14 ngày đến 2 năm đã cho thấy kết quả bất ngờ [4]. Khi so sánh trực tiếp với các chế độ ăn đối chứng thông thường, chế độ ăn keto không cho thấy sự khác biệt đáng kể nào về khả năng kiểm soát đường huyết lẫn mức giảm cân nặng sau 2 năm theo dõi [4].

Các tổng quan y khoa gần đây cũng nhấn mạnh rằng kết luận về hiệu quả điều trị của keto đối với đái tháo đường còn bị hạn chế bởi thời gian can thiệp của các thử nghiệm thường ngắn, phác đồ thực hiện thiếu nhất quán và tỷ lệ người tham gia duy trì tuân thủ chế độ ăn khá thấp [1]. Sự biến thiên lớn trong đáp ứng chuyển hóa giữa các cá nhân cũng khiến việc áp dụng keto thường quy trên lâm sàng trở nên chưa đủ cơ sở vững chắc [1].

Tác động đến mỡ máu: Mặt lợi và mối lo ngại tim mạch

Ảnh hưởng của keto lên hệ lipid máu luôn là chủ đề gây nhiều tranh cãi trong cộng đồng y khoa. Phân tích tổng hợp năm 2023 ghi nhận chế độ ăn keto giúp gia tăng nồng độ cholesterol tốt HDL với chênh lệch trung bình chuẩn là 0,19 [4]. Đồng thời, chế độ này cũng tạo ra mức giảm triglyceride vượt trội hơn so với nhóm đối chứng với chênh lệch trung bình chuẩn là -0,41 [4].

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế vẫn lưu ý rằng việc dung nạp một lượng lớn chất béo bão hòa có thể làm dấy lên những mối lo về sự gia tăng cholesterol toàn phần và rối loạn mỡ máu ở một số đối tượng [2]. Trong các can thiệp lâm sàng ngắn hạn và trung hạn, keto có thể hỗ trợ quản lý tình trạng tăng lipid máu ở người thừa cân [2]. Dù vậy, những biến động lâu dài của thành phần lipid trong máu vẫn cần được theo dõi thận trọng bằng các xét nghiệm định kỳ [2].

Bên cạnh mỡ máu, chế độ ăn keto đơn thuần còn bộc lộ tác dụng phụ trên gan trong các nghiên cứu thực nghiệm. Nghiên cứu năm 2018 trên động vật cho thấy chuột ăn keto tuy giảm được cân nặng và hạ HbA1c nhưng lại xuất hiện tình trạng tích tụ mỡ trong gan [3]. Đáng chú ý, khi kết hợp keto với chế độ tập thể dục nhịp điệu vừa phải, tình trạng nhiễm mỡ gan đã được giải tỏa rõ rệt nhờ cơ chế kích hoạt các thụ thể PPARalpha và thúc đẩy quá trình oxy hóa chất béo tại gan [3].

Gánh nặng chức năng thận: Ranh giới mong manh giữa bảo vệ và tổn thương

Mối băn khoăn lớn nhất của các bác sĩ khi bệnh nhân đái tháo đường tự ý ăn keto chính là sức khỏe của thận. Đái tháo đường vốn dĩ là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến suy giảm chức năng thận và bệnh thận mạn tính. Nhiều nghi ngại cho rằng chế độ ăn keto chứa hàm lượng đạm cao và tạo gánh nặng axit sẽ làm đẩy nhanh tiến trình tổn thương thận [5].

Thực tế, các nghi ngờ về nguy cơ tổn hại thận bắt nguồn từ hiện tượng đào thải một lượng lớn nitơ trong quá trình chuyển hóa protein được ghi nhận trong các mô hình động vật [2]. Tình trạng toan chuyển hóa nhẹ kéo dài và lượng nitơ bài tiết qua nước tiểu tăng cao có thể gây căng thẳng cho các cầu thận, đặc biệt là trong giai đoạn hậu phẫu hoặc khi cơ thể đang gặp stress chuyển hóa [2].

Mặt khác, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2021 trên chuột tăng huyết áp tự phát đã chỉ ra rằng chế độ ăn keto kéo dài 4 tuần làm giảm khả năng dung nạp glucose, kích hoạt quá mức hệ thống renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) và làm suy giảm biểu hiện của các protein tự thực bào (autophagy) tại mô thận [6]. Sự suy giảm cơ chế tự dọn dẹp tế bào này đã làm trầm trọng thêm các tổn thương ở nhu mô thận của chuột tăng huyết áp dù chưa làm thay đổi mức độ xơ hóa thận [6].

Dù vậy, các nghiên cứu lý thuyết năm 2024 lại gợi mở một góc nhìn khác, cho thấy bản thân các thể ceton có thể sở hữu nhiều đặc tính sinh học giúp hỗ trợ hoạt động của thận [5]. Một số quan điểm coi keto chứa quá nhiều đạm thực chất là sự hiểu lầm về mặt định nghĩa, bởi keto chuẩn là chế độ ăn rất giàu chất béo và chỉ chứa lượng protein ở mức vừa phải [5]. Hiện nay, các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu tập trung vào các biến cố thận nghiêm trọng ở người vẫn còn rất thưa thớt [5].

Để trả lời thỏa đáng câu hỏi liệu keto có an toàn cho người có vấn đề về thận hay không, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đa trung tâm năm 2023 đã được thiết kế trên bệnh nhân bệnh thận mạn giai đoạn nhẹ đến trung bình (G1-3a) kèm béo phì nhưng không mắc đái tháo đường [7]. Nghiên cứu này đang tiến hành so sánh chế độ ăn keto với chế độ chuẩn giảm năng lượng kiểm soát lượng protein ở mức 0,8 g/kg cân nặng mỗi ngày nhằm đo lường hiệu quả giảm cân sau 6 tháng cũng như đánh giá các chỉ số chức năng thận và mức độ bài tiết albumin niệu [7].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người bệnh đái tháo đường là đồng nhất keto với chế độ ăn "thịt thả ga". Việc nạp quá nhiều thịt đỏ và thịt chế biến sẵn vô tình đẩy hàm lượng protein lên mức quá cao, biến chế độ ăn thành "giàu đạm" thay vì "giàu béo chuẩn", từ đó làm tăng áp lực lọc cầu thận và bài tiết nitơ [2].

Một hiểu lầm khác là kỳ vọng keto có thể "chữa dứt điểm" bệnh đái tháo đường. Bằng chứng khoa học dài hạn đã khẳng định keto không đem lại lợi ích vượt trội hơn về kiểm soát đường huyết hay duy trì giảm cân sau 2 năm so với các chế độ ăn đối chứng [4]. Việc bỏ qua phác đồ điều trị của bác sĩ để hoàn toàn phụ thuộc vào keto có thể dẫn tới những biến cố khó lường.

Hơn nữa, phần lớn các kết quả ấn tượng về việc giảm mỡ hay bảo vệ mô cơ quan mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trên động vật trong thời gian vài tuần [6], [3]. Trên cơ thể người, đáp ứng chuyển hóa có sự phân hóa rất lớn tùy thuộc vào gen, lối sống và bệnh nền [1]. Do đó, việc xem keto như một giải pháp thần kỳ áp dụng đại trà cho mọi bệnh nhân đái tháo đường là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học [1].

Những ai cần thận trọng hoặc không nên tự ý áp dụng keto?

Người bệnh đái tháo đường có kèm theo các bệnh lý nền sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và không nên tự ý bước vào chế độ ăn keto:

  • Người có tiền sử tăng huyết áp: Nghiên cứu thực nghiệm cảnh báo keto có thể kích hoạt hệ thống hormone RAAS, làm rối loạn chuyển hóa thêm và gây tổn thương nhu mô thận [6].
  • Người có tổn thương thận hoặc giảm độ lọc cầu thận: Sự tích tụ nitơ và nguy cơ toan máu trong quá trình chuyển hóa chất đạm có thể đẩy thận vào tình trạng làm việc quá tải [2].
  • Người mắc bệnh gan thoái hóa mỡ: Chế độ ăn giàu chất béo nếu không đi kèm với chế độ tập luyện thể lực phù hợp có nguy cơ làm gia tăng sự lắng đọng mỡ tại các tế bào gan [3].
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc thuốc hạ huyết áp: Sự cắt giảm tinh bột đột ngột có thể gây hạ đường huyết nghiêm trọng nếu không có sự điều chỉnh liều lượng thuốc từ bác sĩ chuyên khoa.

Trước khi thực hiện bất kỳ thay đổi lớn nào về khẩu phần ăn, việc tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng là bước bắt buộc để đảm bảo an toàn tính mạng và sức khỏe lâu dài.

Gợi ý tiếp cận thực tế cho người muốn ổn định đường huyết

Thay vì áp dụng chế độ keto cực đoan với lượng carb quá thấp, người bệnh đái tháo đường có thể cân nhắc các nguyên tắc dinh dưỡng an toàn và bền vững hơn:

  • Kiểm soát khẩu phần tinh bột một cách vừa phải: Thay vì cắt bỏ hoàn toàn, hãy thay thế các loại tinh bột tinh chế (cơm trắng, bánh mì trắng, bánh kẹo) bằng các nguồn tinh bột có chỉ số đường huyết thấp và giàu chất xơ như ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và rau củ tươi.
  • Lựa chọn nguồn chất béo lành mạnh: Ưu tiên chất béo không bão hòa từ dầu ô liu, quả bơ và các loại hạt, hạn chế tối đa chất béo bão hòa từ mỡ động vật và thực phẩm chiên xào nhiều lần để bảo vệ sức khỏe tim mạch [2].
  • Duy trì lượng đạm hợp lý: Giữ mức protein ở ngưỡng khuyến nghị chuẩn (khoảng 0,8 g/kg cân nặng mỗi ngày đối với người có nguy cơ về thận) thay vì ăn quá nhiều thịt [7].
  • Kết hợp vận động thể chất thường xuyên: Luyện tập các bài tập aerobic vừa sức như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội ít nhất 30 phút mỗi ngày giúp tăng cường chuyển hóa, cải thiện độ nhạy insulin và ngăn ngừa hiện tượng tích tụ mỡ ở gan [3].
  • Theo dõi định kỳ các chỉ số sinh hóa: Thường xuyên kiểm tra đường huyết, HbA1c, chức năng thận (creatinine, mức lọc cầu thận eGFR, albumin niệu) và bộ mỡ máu để kịp thời phát hiện các dấu hiệu bất thường [7].

Kết luận

Chế độ ăn ketogenic có thể mang lại những tác động tích cực trong ngắn hạn đối với việc hạ đường huyết sau ăn và cải thiện một số chỉ số mỡ máu như tăng HDL và giảm triglyceride [4], [1]. Tuy nhiên, về mặt dài hạn, keto không chứng minh được sự vượt trội trong kiểm soát đường huyết và cân nặng so với các chế độ ăn cân bằng khác [4].

Để bảo vệ chức năng thận và sức khỏe tổng thể, người bệnh không nên chạy theo các trào lưu ăn kiêng cực đoan mà cần xây dựng một lối sống lành mạnh, kết hợp giữa dinh dưỡng điều độ, vận động đều đặn và sự đồng hành chặt chẽ của nhân viên y tế.