Chế độ ăn BRAT khi tiêu chảy: còn phù hợp theo khuyến cáo mới?

Khi trẻ nhỏ hoặc người lớn bị tiêu chảy, phản xạ quen thuộc của nhiều gia đình là lập tức cắt giảm khẩu phần ăn. Nhiều người truyền tai nhau thực đơn BRAT gồm chuối (Banana), gạo (Rice), sốt táo (Applesauce) và bánh mì nướng (Toast) với niềm tin rằng các món này dễ tiêu hóa, làm phân mau đặc. Tuy nhiên, liệu việc kiêng khem ngặt nghèo như vậy có còn phù hợp với các cơ sở y khoa hiện đại?

Câu trả lời từ các hiệp hội nhi khoa quốc tế là không còn khuyến nghị áp dụng đơn độc thực đơn BRAT hay bất kỳ chế độ ăn kiêng cầm tiêu chảy khắt khe nào. Thay vì giới hạn vài món nghèo dinh dưỡng, hướng dẫn điều trị hiện hành nhấn mạnh việc bù nước điện giải sớm và quay lại ăn uống bình thường càng nhanh càng tốt.

Nguồn gốc của BRAT và giới hạn dinh dưỡng

Chế độ ăn BRAT vốn được ưa chuộng nhiều thập kỷ trước nhờ ưu điểm ít chất béo, vị nhạt, ít kích thích nhu động ruột và chứa nguồn tinh bột dễ hấp thu. Các thành phần này giúp phân sệt lại tạm thời, tạo cảm giác bệnh thuyên giảm nhanh chóng.

Thế nhưng, nhược điểm lớn của BRAT là thiếu hụt nghiêm trọng protein, năng lượng, chất béo lành mạnh và các vi chất thiết yếu. Trẻ bị viêm dạ dày ruột cấp tính có nguy cơ sụt cân, suy dinh dưỡng và chậm hồi phục niêm mạc ruột nếu kéo dài thực đơn nghèo nàn này. Viêm dạ dày ruột cấp vốn không phải là chống chỉ định của một chế độ ăn uống bình thường ^[1]. Khi đường ruột đang chịu tổn thương do nhiễm trùng, cơ thể cần đầy đủ chất dinh dưỡng để tái tạo tế bào và duy trì miễn dịch.

Khuyến cáo từ các tổ chức nhi khoa quốc tế

Hiệp hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa châu Âu (ESPGHAN) phối hợp cùng Hiệp hội Bệnh nhiễm trùng Nhi khoa châu Âu (ESPID) trong hướng dẫn năm 2014 khẳng định: trẻ bị tiêu chảy cần tiếp tục chế độ ăn bình thường, không cần thay đổi khẩu phần, bao gồm cả sữa ^[2]. Bù nước qua đường uống bằng dung dịch có áp lực thẩm thấu thấp là biện pháp điều trị chủ chốt, cần thực hiện càng sớm càng tốt ^[2]. Trẻ bú mẹ không được ngắt quãng cữ bú ^[2].

Tại Israel, hướng dẫn chẩn đoán và xử trí viêm dạ dày ruột cấp tính ở trẻ em năm 2010 và bản cập nhật năm 2017 cũng thống nhất quan điểm này [2, 6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc cho trẻ ăn lại đầy đủ dinh dưỡng, bao gồm cả lactose, cần được thực hiện ngay sau 4 giờ bù nước bằng dung dịch điện giải ^[3]. Hướng dẫn năm 2017 tái khẳng định trẻ cần được tiếp tục ăn uống bình thường mà không cần thay đổi thực đơn ăn kiêng ^[4]. Việc kiêng khem ngặt nghèo không mang lại lợi ích trong điều trị bệnh lý tự giới hạn này ^[3].

Nghiên cứu chỉ ra lợi ích của việc ăn sớm và đủ chất

Một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng quy mô toàn quốc công bố năm 2010 đã đánh giá tính hiệu quả khi bác sĩ tuân thủ các hướng dẫn điều trị tiêu chảy cấp ^[5]. Thử nghiệm chia 150 bác sĩ nhi khoa tuyến ban đầu thành 2 nhóm: nhóm A gồm 75 bác sĩ được đào tạo khóa học 2 giờ về hướng dẫn điều trị, nhóm B gồm 75 bác sĩ không qua đào tạo ^[5]. Mỗi bác sĩ theo dõi 10 trẻ từ 1 đến 36 tháng tuổi bị tiêu chảy cấp, thu thập dữ liệu trên 617 trẻ nhóm A và 692 trẻ nhóm B ^[5].

Kết quả cho thấy có 65,5% trẻ ở nhóm A được điều trị chuẩn theo hướng dẫn, so với chỉ 3% ở nhóm B, trong đó vi phạm phổ biến nhất ở nhóm B là chỉ định thuốc thừa thãi và áp dụng chế độ ăn kiêng không cần thiết ^[5]. Đáng chú ý, thời gian tiêu chảy ở nhóm trẻ điều trị theo hướng dẫn ngắn hơn rõ rệt (83,3 giờ so với 90,9 giờ) ^[5]. Đồng thời, nhóm trẻ tuân thủ đúng phác đồ có sự cải thiện cân nặng tốt hơn sau 5-7 ngày (+16,5 gam so với mức sụt cân -13,5 gam ở nhóm đối chứng) ^[5]. Nghiên cứu khẳng định các can thiệp y tế hay kiêng khem quá mức thực chất làm kéo dài thêm thời gian tiêu chảy ^[5].

Tài liệu hướng dẫn điều trị viêm dạ dày ruột và mất nước ở trẻ sơ sinh từ năm 2001 cũng nhấn mạnh: trẻ mất nước nhẹ đến vừa cần được bù dịch nhanh bằng dung dịch thẩm thấu thấp trong 3-4 giờ ^[6]. Sau 4 giờ bù nước, trẻ cần quay lại chế độ ăn thông thường (không hạn chế lactose), song song với duy trì uống bù dung dịch oresol để ngăn mất nước tiếp diễn ^[6].

Thực trạng thói quen kiêng khem trong cộng đồng

Mặc dù bằng chứng khoa học ủng hộ việc ăn uống bình thường đã rõ ràng, thói quen cho ăn kiêng cầm tiêu chảy vẫn còn tồn tại dai dẳng ngay cả trong chỉ định y khoa. Một cuộc khảo sát thực hiện năm 2012 trên 641 bác sĩ nhi khoa phòng khám tư nhân tại Pháp cho thấy sự chênh lệch lớn giữa khuyến cáo và thực tế ^[7].

Dù gần như toàn bộ bác sĩ đều khuyến nghị cho trẻ ăn lại sớm sau khi bù dung dịch oresol, có tới 80% bác sĩ vẫn khuyên dùng chế độ ăn cầm tiêu chảy đặc biệt cho trẻ trên 6 tháng tuổi ^[7]. Khoảng 16% đến 23% bác sĩ tùy độ tuổi của trẻ vẫn khuyên đổi sang sữa không chứa đường lactose ^[7]. Việc lạm dụng thuốc điều trị cũng còn phổ biến, dù bệnh phần lớn tự thuyên giảm ^[7]. Thực trạng này phản ánh tâm lý lo ngại việc ăn đa dạng sẽ khiến đường ruột quá tải, dù khoa học chứng minh việc nhịn ăn hay kiêng quá mức chỉ khiến trẻ suy kiệt.

Có cần cắt bỏ sữa và chất béo khi bị tiêu chảy?

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là người bị tiêu chảy phải kiêng tuyệt đối sữa và chất béo. Các hướng dẫn quốc tế từ ESPGHAN, ESPID và các tổ chức y tế Israel đều nêu rõ việc bú mẹ phải được duy trì liên tục và không cần cắt bỏ sữa hay lactose ở trẻ điều trị ngoại trú [2, 4, 6].

Dữ liệu cho thấy việc sử dụng sữa không chứa lactose chỉ nên cân nhắc trong bối cảnh bệnh nhi nằm viện, không bú mẹ [4, 6]. Đối với các trường hợp tiêu chảy nhẹ và vừa chăm sóc tại nhà, việc cắt giảm toàn bộ thực phẩm quen thuộc chỉ khiến trẻ biếng ăn và thiếu hụt năng lượng. Chất béo ở lượng vừa phải vẫn cần thiết để cung cấp calo và hỗ trợ hấp thu dinh dưỡng.

Các biện pháp hỗ trợ được chứng minh hiệu quả

Bên cạnh việc bù nước bằng oresol nồng độ thẩm thấu thấp và duy trì ăn uống bình thường, một số can thiệp hỗ trợ có thể rút ngắn thời gian bệnh. Theo hướng dẫn của ESPGHAN/ESPID và hướng dẫn khu vực Iberic-Mỹ Latinh, các can thiệp có hiệu quả bao gồm bổ sung men vi sinh đặc hiệu như Lactobacillus GG hoặc Saccharomyces boulardii, kẽm, hoạt chất racecadotril hoặc smectite [4, 5].

Ngược lại, kháng sinh không được khuyến cáo thường quy cho hầu hết các ca bệnh vì viêm dạ dày ruột phần lớn do virus gây ra [2, 4]. Kháng sinh chỉ được xem xét trong các trường hợp nhiễm khuẩn đặc biệt như lỵ trực trùng Shigella hoặc giai đoạn sớm của nhiễm khuẩn Campylobacter ^[3]. Các xét nghiệm phân hay cấy máu thường quy cũng không cần thiết đối với các ca bệnh thông thường [2, 4, 6].

Ai cần thận trọng khi chăm sóc tại nhà?

Mặc dù khuyến cáo chung là ăn uống bình thường, phụ huynh và người chăm sóc cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu cảnh báo mất nước nặng. Các dấu hiệu tiên lượng mất nước có giá trị bao gồm sụt cân, dấu hiệu hồi phục màu da mao mạch kéo dài, độ chun giãn da kém, giảm lượng nước tiểu và nhịp thở bất thường ^[3].

Trẻ sơ sinh nhỏ tuổi, trẻ nôn ói liên tục không thể uống bù dịch, hoặc trẻ có phân lẫn máu cần được đưa đến cơ sở y tế thăm khám ngay lập tức. Những trường hợp mất nước nặng cần truyền dịch qua đường tĩnh mạch hoặc sonde dạ dày tại bệnh viện thay vì tự điều trị tại nhà [4, 6]. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc cầm tiêu chảy của người lớn cho trẻ em.

Hướng dẫn áp dụng dinh dưỡng thực tế

Để giúp cơ thể nhanh hồi phục khi bị tiêu chảy cấp, người bệnh nên thực hiện các bước chăm sóc dựa trên bằng chứng khoa học:

• Bù nước đúng cách: Sử dụng dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ hướng dẫn ngay khi xuất hiện tiêu chảy ^[2]. Bù dịch tích cực trong 3-4 giờ đầu tiên đối với tình trạng mất nước nhẹ đến vừa ^[6].
• Cho ăn sớm và đa dạng: Ngay sau 4 giờ bù nước, hãy cho trẻ ăn lại chế độ ăn thông thường với đầy đủ các nhóm chất gồm bột đường, đạm, chất béo và chất xơ mềm [1, 2]. Duy trì bú mẹ liên tục [1, 4].
• Chia nhỏ bữa ăn: Thay vì ép ăn lượng lớn một lúc, hãy chia thành 5-6 bữa nhỏ trong ngày để giảm tải áp lực cho dạ dày ruột.
• Chọn món mềm, dễ tiêu: Nấu cháo, súp kết hợp thịt nạc, cà rốt, bí đỏ, khoai tây. Tránh các món quá nhiều dầu mỡ chiên xào, thức ăn quá ngọt hoặc nước ngọt có ga vì dễ làm tăng tính thẩm thấu trong lòng ruột, khiến tiêu chảy nặng hơn.

Chế độ ăn BRAT có thể dùng như một phần của khẩu phần ăn nếu người bệnh thích, nhưng không nên dùng đơn độc để thay thế toàn bộ dinh dưỡng. Việc bù đủ nước bằng oresol kết hợp ăn uống đa dạng, đủ chất chính là chìa khóa khoa học giúp đường ruột mau lành và rút ngắn thời gian mắc bệnh. Khi có các dấu hiệu mất nước hoặc bệnh không cải thiện sau vài ngày, người bệnh cần tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có hướng xử trí kịp thời.