Ăn quả cóc hạ đường huyết: Bằng chứng khoa học nói gì?

Quả cóc là món ăn vặt quen thuộc của người Việt với vị chua giòn đặc trưng, thường chấm muối ớt hoặc làm nước ép giải nhiệt. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau mẹo ăn cóc hoặc uống nước lá cóc để trị tiểu đường, giúp kiểm soát đường huyết nhanh chóng mà không cần dùng thuốc. Liệu lời đồn này có căn cứ xác thực hay chỉ là sự ngộ nhận nguy hiểm?

Câu trả lời ngắn gọn: Quả cóc không phải là thuốc hạ đường huyết. Hiện nay, y học chưa ghi nhận thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh việc ăn quả cóc giúp hạ đường máu hay điều trị bệnh tiểu đường. Bằng chứng khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trong ống nghiệm đối với chiết xuất từ thân và lá cóc, hoàn toàn khác với việc ăn quả tươi trong chế độ ăn hàng ngày.

Thực hư khả năng ức chế enzyme chuyển hóa đường

Cơ sở khoa học hiếm hoi liên quan đến tác dụng chuyển hóa đường của cây cóc đến từ các nghiên cứu hóa thực vật trong phòng thí nghiệm. Trong cơ thể, carbohydrate từ thức ăn được các enzyme tiêu hóa phân cắt thành glucose để hấp thu vào máu. Nếu các enzyme này bị ức chế, tốc độ hấp thu đường qua ruột non sẽ chậm lại, giúp ngăn ngừa tình trạng tăng đường huyết đột ngột sau ăn.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá hoạt tính sinh học của hai loài thực vật thuộc chi Spondias, bao gồm cây cóc (Spondias dulcis) ^[1]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã sử dụng nhiều loại dung môi như ethyl acetate, methanol, nước kết hợp các phương pháp chiết xuất như hãm, ngâm lạnh và chiết Soxhlet để phân tích vỏ thân và lá cây ^[1]. Kết quả ghi nhận chiết xuất ethyl acetate từ vỏ thân của Spondias dulcis có khả năng ức chế hoạt động của enzyme alpha-glucosidase ^[1].

Bên cạnh đó, phân tích hóa thực vật chuyên sâu bằng phương pháp UHPLC-HRMS đã xác định và chú giải 98 hợp chất trong mẫu nghiên cứu ^[1]. Các chất chuyển hóa thứ cấp chủ yếu bao gồm axit gallic, axit ellagic và các dẫn xuất của chúng, ellagitannin, axit hydroxybenzoic, axit hydroxycinnamic, axit acylquinic cùng nhiều phân nhóm flavonoid như flavonol, flavanone, flavanonol ^[1]. Các chất này mang lại đặc tính chống oxy hóa cao, đặc biệt ghi nhận nồng độ phenolic cao nhất trong chiết xuất methanol ^[1].

Nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra nước hãm từ lá cây cóc Spondias dulcis có hoạt tính ức chế mạnh nhất đối với enzyme acetylcholinesterase (đạt 10,10 mg galantamine tương đương/g) ^[1]. Ngoài ra, chiết xuất methanol từ lá và vỏ thân cũng thể hiện tác động ức chế enzyme tyrosinase ^[1]. Những phát hiện này gợi ý tiềm năng của cây cóc như nguồn nguyên liệu thực vật trong y học tự nhiên và mỹ phẩm ^[1].

Giới hạn lớn giữa ống nghiệm và cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu phân tích hóa học mang lại tín hiệu tích cực về hoạt tính sinh học, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và việc ăn uống thực tế là rất lớn. Nghiên cứu năm 2021 hoàn toàn thực hiện trong ống nghiệm (in vitro), tập trung vào chiết xuất dung môi hữu cơ từ vỏ thân và lá cây cóc, không phải phần thịt quả mà người dân thường ăn ^[1].

Phần thịt quả cóc chứa nước, chất xơ, vitamin C cùng lượng axit hữu cơ dồi dào, nhưng nồng độ các hợp chất polyphenol hay ellagitannin không đậm đặc như dịch chiết vỏ cây được cô lập qua hóa chất ^[1]. Hơn nữa, việc ức chế enzyme trong ống nghiệm không tương đồng với hiệu quả hạ đường huyết trên một cơ thể sống phức tạp. Dưới tác động của dịch vị dạ dày, men tiêu hóa đường ruột và quá trình chuyển hóa tại gan, hoạt tính của các chất này có thể bị thay đổi hoặc suy giảm đáng kể.

Đến thời điểm hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu nào trên động vật sống hay thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên người bệnh đái tháo đường chứng minh ăn quả cóc giúp hạ chỉ số đường huyết. Do đó, việc suy diễn từ khả năng ức chế men alpha-glucosidase của dịch chiết vỏ thân thành công dụng "ăn quả cóc chữa tiểu đường" là kết luận thiếu căn cứ khoa học ^[1].

Nhầm lẫn phổ biến từ tên khoa học của dược liệu

Một nguyên nhân lớn dẫn đến các lời đồn thổi về việc cây cóc trị tiểu đường bắt nguồn từ sự nhầm lẫn tên khoa học của các loài thực vật. Trong giới thực vật học, tên khoa học bao gồm chi và loài. Chiết xuất từ một số loài cây có tên loài tương tự nhau thường bị đánh đồng với cây ăn quả của Việt Nam.

Điển hình là loài Scoparia dulcis (cây cam thảo đất), một loại cỏ dại phổ biến ở vùng nhiệt đới thường được nghiên cứu về bệnh đái tháo đường. Nghiên cứu năm 2013 ghi nhận chiết xuất methanol của Scoparia dulcis chứa 4,9% và chiết xuất nước chứa 3,2% tổng lượng polyphenol có thể chiết xuất, giúp chống oxy hóa và ức chế hai enzyme amylase, glycosidase ruột ^[2]. Thử nghiệm in vivo trên chuột mắc đái tháo đường do streptozotocin cho thấy chiết xuất methanol của cây này hạ đường huyết tương đương thuốc glibenclamide ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2006 cũng cho thấy dịch chiết nước của cây Scoparia dulcis với liều 200 mg/kg thể trọng cho chuột uống trong 6 tuần giúp giảm rõ rệt đường huyết, cholesterol toàn phần, triglyceride, axit béo tự do, phospholipid, hoạt tính men HMG-CoA reductase và cholesterol VLDL, LDL ^[3]. Đồng thời, chiết xuất này làm tăng cholesterol HDL, cải thiện chỉ số chống xơ vữa tương tự hiệu quả của glibenclamide ở mức liều 600 microg/kg thể trọng ^[3].

Một loài khác là Hovenia dulcis (cây khúng khéng) cũng từng được nghiên cứu năm 2022 về phân đoạn polysaccharide HDPs-2A, cho thấy khả năng hạ đường huyết lúc đói, tăng insulin huyết tương, bảo vệ tế bào beta tuyến tụy và điều hòa chuyển hóa glucose tại gan trên chuột ^[4].

Nhiều người đọc các tài liệu tổng hợp nước ngoài thấy tên "dulcis" đã vội kết luận đó là cây cóc (Spondias dulcis). Trên thực tế, Spondias dulcis (cây cóc thuộc họ Đào lộn hột) hoàn toàn khác biệt về mặt thực vật học, giải phẫu gỗ và thành phần hóa sinh so với cây cỏ cam thảo đất (Scoparia dulcis) hay cây khúng khéng (Hovenia dulcis) [1, 2, 8]. Việc nhầm lẫn tai hại này khiến công chúng tin rằng ăn quả cóc cũng có tác dụng kiểm soát đường huyết mạnh mẽ như các loài thảo dược trên.

Những ai cần thận trọng khi ăn quả cóc?

Quả cóc là thực phẩm lành mạnh giàu chất xơ và vitamin, nhưng không phải ai cũng phù hợp để sử dụng thoải mái, đặc biệt là người bệnh có các bệnh lý nền mạn tính.

Người mắc bệnh lý đường tiêu hóa như viêm dạ dày, loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản nên hạn chế ăn quả cóc xanh. Hàm lượng axit hữu cơ cao trong thịt quả có thể kích thích niêm mạc dạ dày, làm trầm trọng thêm cảm giác ợ chua, cồn cào và đau vùng thượng vị. Tuyệt đối không ăn cóc khi đang đói bụng.

Người bệnh đái tháo đường cần cảnh giác cao độ trước các thông tin truyền miệng. Quả cóc tươi có lượng đường tự nhiên thấp và nhiều chất xơ, thích hợp làm món tráng miệng bổ sung vi chất, nhưng không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Nếu tự ý ngưng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin để "trị bệnh" bằng quả cóc, người bệnh có nguy cơ đối mặt với biến chứng cấp tính nguy hiểm do tăng đường huyết quá mức.

Ngược lại, người đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường cũng cần lưu ý theo dõi đường huyết khi thay đổi chế độ ăn. Tình trạng hạ đường huyết đột ngột có thể xảy ra nếu ăn uống thất thường hoặc nhịn ăn bữa chính để ăn vặt. Khi xảy ra hạ đường huyết nhẹ, các hướng dẫn y khoa khuyến cáo bổ sung nhanh 20 g glucose thông qua kẹo, nước trái cây hoặc viên đường và kiểm tra lại sau 15-20 phút ^[5]. Trong trường hợp hạ đường huyết nghiêm trọng dẫn đến hôn mê hoặc suy giảm ý thức, người bệnh cần can thiệp y tế khẩn cấp bằng tiêm glucagon hoặc truyền tĩnh mạch glucose theo phác đồ chuyên khoa [5, 6, 7].

Áp dụng quả cóc đúng cách trong bữa ăn

Nếu muốn đưa quả cóc vào thực đơn hàng ngày một cách an toàn và khoa học, bạn nên xem đây là một loại trái cây thông thường với giá trị dinh dưỡng tự nhiên, không phải dược liệu điều trị.

Về lượng dùng, người khỏe mạnh cũng như người bệnh tiểu đường chỉ nên ăn khoảng 1 đến 2 quả cóc vừa (tương đương 100-150 g) mỗi ngày. Lượng này đủ cung cấp vitamin và chất xơ mà không gây quá tải cho hệ tiêu hóa hoặc làm ảnh hưởng đến độ toan của dạ dày.

Về thời điểm, nên ăn quả cóc vào các bữa phụ hoặc sau bữa ăn chính từ 30 phút đến 1 tiếng. Tránh ăn cóc vào lúc sáng sớm khi dạ dày còn rỗng hoặc ngay trước giờ đi ngủ.

Về cách chế biến, cách tốt nhất là rửa sạch, gọt bỏ lớp vỏ ngoài và ăn trực tiếp phần thịt quả để giữ trọn vẹn chất xơ hòa tan và không hòa tan. Cần hạn chế tối đa thói quen chấm quá nhiều muối ớt hoặc muối tôm, vì lượng natri dư thừa sẽ làm tăng gánh nặng lên thận và hệ tim mạch. Đối với người có đường huyết cao, tuyệt đối tránh các món cóc ngâm đường, cóc dầm bò khô nhiều đường hoặc mứt cóc chế biến sẵn. Khi uống nước ép cóc, nên giữ lại một phần tép thịt quả và không thêm đường hay sữa đặc.

Tóm lại, quả cóc là món ăn vặt ngon miệng, giàu dinh dưỡng nhưng không có tác dụng hạ đường huyết hay thay thế thuốc chữa đái tháo đường. Việc duy trì chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể lực thường xuyên và tuân thủ chặt chẽ chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa vẫn là nguyên tắc vàng để kiểm soát bệnh an toàn và bền vững.