Uống nước cây cối xay lợi tiểu, tan sỏi: Bằng chứng nói gì?

Nhiều người truyền tai nhau uống nước sắc cây cối xay để trị tiểu buốt, tiểu rắt hoặc làm tiêu sỏi thận. Đây là kinh nghiệm dân gian phổ biến khắp các vùng quê Việt Nam mỗi khi gặp vấn đề về đường tiết niệu. Nhiều bệnh nhân thậm chí tự ý hái lá, thân cây về đun uống thay nước lọc cả ngày với hy vọng làm tan các viên sỏi canxi mà không cần can thiệp y tế.

Tuy nhiên, liệu cây cối xay có thực sự đánh tan được sỏi thận như lời đồn thổi? Khoa học hiện đại đã ghi nhận các hoạt tính sinh học từ loài cây này, nhưng các bằng chứng về việc làm tan sỏi vẫn dừng lại ở mức độ nghiên cứu tiền lâm sàng và kinh nghiệm y học cổ truyền, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người.

Vị thuốc dân gian quen thuộc trong điều trị tiết niệu

Cây cối xay, tên khoa học là Abutilon indicum L. thuộc họ Bông (Malvaceae), từ lâu đã xuất hiện trong nhiều hệ thống y học cổ truyền châu Á như Ayurveda [1, 5]. Trong dân gian, rễ và lá cây cối xay thường được dùng làm thuốc lợi tiểu, làm dịu niêm mạc để điều trị viêm niệu đạo và giảm cảm giác khó chịu ở đường tiết niệu ^[1].

Cây còn được biết đến với tên gọi Atibala trong y học cổ truyền Ấn Độ, mang tính mát, tác dụng nhuận tràng, tiêu viêm, giảm đau và hỗ trợ tiêu hóa ^[2]. Dù được lưu truyền qua nhiều thế hệ với công dụng thanh nhiệt, lợi niệu, việc dùng thảo dược này để chữa bệnh đường tiết niệu chủ yếu dựa trên quan sát cảm tính khi người bệnh thấy lượng nước tiểu gia tăng sau khi uống nước thuốc.

Thành phần hóa học và cơ chế chống viêm, chống oxy hóa

Để làm rõ giá trị y học của loài cây này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành phân lập nhiều hoạt chất từ các bộ phận khác nhau của cây cối xay. Phân tích dược liệu cho thấy quả của cây cối xay chứa hàm lượng đáng kể các nhóm chất sinh học như protein, carbohydrate, phenol, flavonoid, saponin và steroid ^[2]. Độ ẩm của bột quả ghi nhận ở mức 7,7% khối lượng, tro toàn phần là 10,5%, độ chiết xuất hòa tan trong nước đạt 9,64% và trong cồn đạt 9,04% ^[2].

Nghiên cứu công bố năm 2020 chỉ ra rằng chiết xuất ethanol từ lá cối xay chứa lượng lớn hợp chất phenolic (đạt 9,351 mg GAE/g chiết xuất) và flavonoid (đạt 6,234 mg QE/g chiết xuất), cùng các thành phần như tannin, alkaloid, terpenoid và saponin ^[3]. Chiết xuất này có hoạt tính dọn dẹp các gốc tự do mạnh mẽ trong ống nghiệm, bao gồm superoxide, nitric oxide, hydro peroxide và DPPH, bảo vệ chuỗi DNA khỏi bị đứt gãy do phản ứng oxy hóa ^[3].

Bên cạnh khả năng chống oxy hóa, các nhà khoa học còn phát hiện khả năng kháng viêm nổi bật. Một nghiên cứu năm 2022 đã phân lập thành công hai hợp chất mới từ chiết xuất methanol của cây cối xay thu thập tại vùng sông Koshi (bang Bihar, Ấn Độ): một este béo (AB-01) và một hợp chất ester glucoside chuỗi dài (AB-05) ^[1]. Thử nghiệm trên mô hình sinh học ở các liều 5 mg/kg và 10 mg/kg thể trọng cho thấy các hợp chất này có đặc tính giảm đau, chống viêm rõ rệt, tương tác mạnh với các đích tác dụng gây viêm như cyclooxygenase-2 (COX-2) và TNF-alpha ^[1].

Bằng chứng thực nghiệm: Tác dụng bảo vệ mô và hạ đường huyết

Trong một nghiên cứu năm 2023 đánh giá trên 36 con chuột cống chia thành 6 nhóm, các nhà khoa học đã kiểm tra tác động của chiết xuất ethanol lá cối xay (ELEAI) đối với tổn thương gan và phản ứng viêm do thuốc kháng lao isoniazid (INH, liều 30 mg/kg/ngày trong 30 ngày) gây ra ^[4]. Nhóm chuột sau khi gây độc bằng INH được điều trị tiếp 30 ngày bằng chiết xuất cối xay ở hai mức liều 250 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng, đối chiếu với nhóm dùng silymarin (100 mg/kg) ^[4].

Kết quả cho thấy chiết xuất lá cối xay ở cả hai liều 250 mg/kg và 500 mg/kg đã làm giảm rõ rệt sự biểu hiện của các gen sinh viêm như TNF-alpha, TGF-beta và NF-kB, đồng thời làm tăng biểu hiện của gen bảo vệ IkB trong mô tế bào ^[4]. Cơ chế này góp phần làm giảm bớt các tổn thương tế bào do quá trình viêm kéo dài sinh ra.

Ngoài ra, cối xay còn có ảnh hưởng đến chuyển hóa đường huyết. Nghiên cứu công bố năm 2002 trên chuột bình thường cho thấy, sau 4 giờ uống chiết xuất lá cối xay ở mức liều 400 mg/kg thể trọng, chiết xuất cồn làm giảm 23,10% đường huyết và chiết xuất nước làm giảm 26,95% đường huyết ^[5]. Điều này chứng minh các hoạt chất trong cây có tác động chuyển hóa đa dạng lên cơ thể sống.

Sự thật về tác dụng "bào mòn, tan sỏi"

Nhiều người tin rằng uống nước cối xay có thể "bào mòn" hay "làm tan" sỏi thận, đặc biệt là sỏi canxi oxalat. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực chứng hiện nay chưa cung cấp bằng chứng cho thấy chiết xuất cây cối xay có thể trực tiếp làm tan khối sỏi đã hình thành trong hệ tiết niệu của con người.

Tác dụng hỗ trợ mà người bệnh cảm nhận được chủ yếu bắt nguồn từ cơ chế lợi tiểu và kháng viêm [1, 5]. Khi uống nhiều nước thảo dược, lượng nước tiểu đào thải trong 24 giờ gia tăng, giúp cơ chế dòng chảy rửa trôi đường tiểu tốt hơn. Điều này hỗ trợ tống xuất các tinh thể cặn nhỏ hoặc giảm bớt cảm giác nóng rát, đau buốt do viêm nhiễm đi kèm ở niêm mạc bàng quang, niệu đạo ^[1]. Việc rửa trôi cặn bùn khoáng chất hoàn toàn khác với việc "hòa tan" một viên sỏi canxi oxalat rắn chắc đã bám chặt trong đài bể thận.

Khoảng trống giữa nghiên cứu động vật và ứng dụng trên người

Hầu hết các nghiên cứu về hoạt tính của cây cối xay mới chỉ dừng lại ở quy mô phân tích hóa thực vật trong ống nghiệm hoặc thử nghiệm trên loài gặm nhấm [1, 6, 7]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được thiết kế ngẫu nhiên, có đối chứng mù đôi trên người bệnh sỏi thận để kiểm chứng hiệu quả bài sỏi cũng như độ an toàn lâu dài của loài cây này.

Cơ thể con người chuyển hóa và bài tiết phức tạp hơn chuột rất nhiều. Hơn nữa, việc lạm dụng các chất có tính chất lợi tiểu mạnh mà không kiểm soát có thể gây ra nhiều hệ lụy cho sức khỏe. Khi cơ thể mất nước và khoáng chất qua đường tiểu quá mức, tình trạng rối loạn điện giải có thể xảy ra, đặc biệt nguy hiểm đối với những người có thể trạng yếu hoặc chức năng thận suy giảm.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cối xay chữa sỏi

Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng đặc càng nhanh tan sỏi". Nhiều người tự ý thu hái cây tươi, rửa sơ sài rồi sắc đặc uống thay nước hằng ngày trong nhiều tháng liên tục. Thói quen này tiềm ẩn rủi ro nhiễm nấm mốc, dư lượng kim loại nặng hoặc ký sinh trùng bám trên cây cỏ mọc hoang dại.

Một ngộ nhận khác là uống thảo dược có thể thay thế hoàn toàn cho phác đồ điều trị của bệnh viện. Khi viên sỏi có kích thước lớn hoặc gây tắc nghẽn niệu quản, việc chần chừ điều trị y khoa để uống nước lá có thể dẫn đến biến chứng ứ nước đài bể thận, nhiễm trùng huyết và suy thận không hồi phục.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng, không nên tự ý dùng nước cây cối xay:

• Người bệnh suy thận mạn tính hoặc đang gặp tình trạng giảm mức lọc cầu thận nặng: Thận đang suy giảm chức năng bài tiết không thể chịu thêm gánh nặng thanh thải các chất chuyển hóa lạ từ thảo dược chưa định lượng.
• Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ huyết áp, thuốc lợi tiểu Tây y: Do cây cối xay có tác dụng lợi niệu [1, 5], việc dùng đồng thời có thể gây hạ huyết áp tư thế, tụt huyết áp đột ngột và mất cân bằng điện giải (hạ kali, natri máu).
• Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết: Chiết xuất lá cối xay có khả năng làm giảm nồng độ glucose trong máu ^[5], khi kết hợp với thuốc điều trị có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức ngoài tầm kiểm soát.
• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có dữ liệu an toàn về độc tính phôi thai hay khả năng bài tiết qua sữa mẹ của các hoạt chất trong cây cối xay.
• Người chuẩn bị phẫu thuật: Cần ngưng các loại thảo dược lợi tiểu, hạ đường huyết trước phẫu thuật ít nhất 2 tuần để tránh rối loạn huyết động và chuyển hóa trong khi gây mê.

Hướng dẫn sử dụng và chăm sóc đường tiết niệu đúng cách

Nếu bạn muốn dùng cây cối xay như một biện pháp hỗ trợ thanh nhiệt, giải độc dân gian, cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng. Nên sử dụng dược liệu khô đã qua sao vàng hạ thổ, có nguồn gốc sạch từ các cơ sở y học cổ truyền uy tín, tránh tự ý hái cây ven đường hay nguồn nước ô nhiễm. Chỉ nên dùng ở liều lượng thấp vừa phải, sắc uống ấm và không dùng liên tục quá 7-10 ngày cho một đợt. Tuyệt đối không uống nước thuốc khi bụng đói hoặc thay thế hoàn toàn nước lọc trong sinh hoạt.

Để phòng ngừa và hỗ trợ đào thải các tinh thể sỏi khoáng chất một cách khoa học, nền tảng cốt lõi vẫn là uống đủ 2 - 2,5 lít nước lọc mỗi ngày, vận động thể chất thường xuyên, giảm lượng muối trong khẩu phần ăn và hạn chế các thực phẩm quá giàu oxalat.

Nước cây cối xay có thể mang lại cảm giác dễ chịu, hỗ trợ tăng lưu lượng nước tiểu và giảm triệu chứng viêm nhẹ ở đường tiết niệu nhờ các hợp chất chống oxy hóa, chống viêm tự nhiên. Tuy nhiên, quan niệm thảo dược này có thể làm "tan sỏi thận" là chưa có cơ sở khoa học trên cơ thể người. Khi có triệu chứng đau quặn lưng, tiểu ra máu hoặc phát hiện có sỏi tiết niệu, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán kích thước, vị trí sỏi và điều trị theo đúng chỉ định y khoa.