Băn khoăn quen thuộc bên mâm cơm người có vết thương
Trong văn hóa ẩm thực Việt Nam, rau muống là món ăn dân dã, xuất hiện thường nhật trong bữa cơm gia đình từ món xào tỏi, luộc chấm tương cho đến các món canh chua. Tuy nhiên, mỗi khi cơ thể không may có vết trầy xước, vết mổ phẫu thuật hoặc vết thương hở do chấn thương, người bệnh thường nhận được lời khuyên kiêng rau muống vì sợ bị "sẹo lồi", "lồi thịt" làm mất thẩm mỹ.
Thực tế, theo các tài liệu y khoa hiện đại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học lâm sàng nào chứng minh việc ăn rau muống dẫn đến việc hình thành sẹo lồi hay sẹo phì đại. Sự hình thành sẹo bất thường hoàn toàn bắt nguồn từ phản ứng phục hồi phức tạp của mô da, yếu tố cơ địa di truyền và quá trình sinh học của cơ thể [1], [2].
Sẹo lồi hình thành từ đâu dưới góc nhìn khoa học
Lành vết thương là phản ứng mô phức tạp cơ bản nhằm tái tạo da và bảo vệ sự tồn tại của cơ thể [1]. Quá trình này trải qua nhiều giai đoạn chồng chéo gồm viêm, tăng sinh và tái tạo mô, trong đó pha viêm diễn ra trong 48 giờ đầu tiên nhằm kích hoạt một chuỗi tín hiệu tế bào [3]. Nếu các bước trong quá trình lành vết thương không diễn ra đồng bộ, tình trạng lành thương bất thường hoặc bệnh lý sẽ xảy ra [4].
Cả sẹo phì đại và sẹo lồi đều là những bệnh lý da tăng sinh sợi, đặc trưng bởi sự tích tụ collagen quá mức bên trong vết thương [4]. Hai đặc điểm cốt lõi của tình trạng này là sự tăng sinh nguyên bào sợi và lắng đọng thừa collagen, bắt nguồn từ sự mất cân bằng giữa tỷ lệ sinh tổng hợp và thoái hóa collagen cùng với cơ địa di truyền của từng cá nhân [5]. Tình trạng viêm kéo dài cũng được cho là yếu tố khởi phát quá trình lành thương bất thường này [4]. Ngoài ra, việc tái tổ chức chất nền ngoại bào (ECM) không đúng cách do mất cân bằng giữa việc phá hủy và tái tạo chất nền cũng dẫn đến sẹo thừa [4].
Sẹo lồi thực chất là khối u da lành tính, phát triển quá mức vượt ra ngoài ranh giới ban đầu của vết thương và xâm lấn sang các mô lành lân cận [2], [6]. Trong khi vết thương ở bào thai có thể lành mà không để lại sẹo, thì ở người trưởng thành, quá trình hồi phục mô bình thường chỉ để lại một đường sẹo mỏng [1]. Khi hệ thống điều hòa quá trình lành thương bị biến đổi, sẹo phì đại hoặc sẹo lồi sẽ xuất hiện [1]. Các nhà khoa học cũng phát hiện đột biến gen p53 trên các nguyên bào sợi phân lập từ sẹo lồi và sẹo phì đại, dẫn đến rối loạn quá trình tự chết của tế bào (apoptosis) và thúc đẩy mô sợi tăng sinh vô tổ chức [2].
Nghiên cứu nói gì về nguyên nhân và cơ chế tạo sẹo
Các đánh giá khoa học chuyên sâu cho thấy sẹo lồi và sẹo phì đại có nguồn gốc bệnh sinh rất phức tạp từ cấp độ phân tử:
Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2009 về sẹo lồi từ băng ghế thí nghiệm đến giường bệnh chỉ ra rằng, dù kiến thức về điều hòa phân tử ngày càng tăng, giới y khoa vẫn chưa đưa ra được một lý thuyết thống nhất nào giải thích hoàn toàn sự phát triển của sẹo lồi [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh các yếu tố di truyền, tế bào và phân tử làm biến đổi quá trình lành thương, đồng thời chỉ ra hướng điều trị mới liên quan đến imiquimod, ức chế yếu tố tăng trưởng biến đổi beta (TGF-beta) hoặc interleukin-10 tái tổ hợp [1].
Nghiên cứu nuôi cấy tế bào năm 2009 kiểm tra các dấu ấn apoptosis ở nguyên bào sợi sẹo lồi và sẹo phì đại người đã phát hiện đột biến p53, liên quan đến sự suy giảm khả năng kích hoạt chết tế bào qua xét nghiệm phân mảnh DNA và MTT [2]. Đồng thời, mối tương quan giữa mức độ apoptosis và gốc oxy hóa phản ứng (ROS) trong các tế bào này cho thấy các sai hỏng nội sinh đóng vai trò điều khiển bệnh lý [2].
Một đánh giá cơ chế bệnh sinh sẹo lồi năm 2009 cũng nhấn mạnh dù tỷ lệ mắc tương đối cao, các cơ chế hình thành sẹo lồi vẫn chỉ được hiểu một phần, dẫn đến việc không có phương pháp điều trị đơn lẻ nào chứng minh hiệu quả trên diện rộng [7].
Bên cạnh yếu tố tế bào học, năm 2022, nghiên cứu đa hệ gen (OMICS) về sẹo phì đại và sẹo lồi khẳng định lực căng vết thương là một yếu tố quyết định quan trọng [4]. Sẹo lồi thường hình thành tại những vùng chịu lực căng cao trên cơ thể như lưng trên, vai, má, ngực trước và cánh tay trên [4]. Các vết thương tổn thương sâu đến lớp hạ bì do bỏng, vết cắt, vết trợt rách, xỏ khuyên, tiêm chủng hoặc phẫu thuật đều có thể dẫn đến hình thành sẹo lồi, thậm chí xuất hiện nhiều năm sau chấn thương nhẹ và không tự thoái triển [4]. Tỷ lệ mắc sẹo phì đại cũng khác biệt rõ rệt theo chủng tộc, ví dụ tỷ lệ dưới 1,0% ở người Da trắng và người Đài Loan (Trung Quốc) [6].
Về can thiệp lâm sàng, một báo cáo ca năm 2006 ghi nhận việc điều trị bằng enalapril liều thấp (10 mg/ngày) cho kết quả cải thiện sẹo lồi ở 2 bệnh nhân (một ca 54 tuổi cải thiện sau 4 tháng và một ca 70 tuổi cải thiện sau 6 tháng), dựa trên giả thuyết thuốc ức chế men chuyển làm giảm collagen [8]. Ở hướng vật lý trị liệu, nghiên cứu năm 2021 dùng liệu pháp laser mức độ thấp (LLLT) bước sóng 830-nm trên chuột cho thấy kích thích đóng vết thương hiệu quả, tuy nhiên chuột trong thí nghiệm không hề xuất hiện sẹo lồi hay sẹo phì đại, do đó chưa thể đánh giá hiệu quả ngăn ngừa sẹo lồi của liệu pháp này trên người [5].
Thực hư về các chất bôi ngoài và chế độ ăn
Một tổng quan y khoa dựa trên bằng chứng vào năm 2015 đã phân tích 39 bài báo nghiên cứu trên 1.703 bệnh nhân về các sản phẩm bôi ngoài da và băng gạc điều trị sẹo [3]. Các phương pháp bôi bao gồm imiquimod, mitomycin C và các chiết xuất thực vật như chiết xuất hành tây, trà xanh, lô hội (Aloe vera), vitamin E và D [3]. Kết quả cho thấy bằng chứng lâm sàng ủng hộ hiệu quả của các chất này còn rất hạn chế; đa số các bài báo (23 bài) bị xếp vào phân loại bằng chứng cấp 4 với chất lượng hạn chế do cỡ mẫu nhỏ, thiếu ngẫu nhiên hóa, thiếu làm mù và thời gian theo dõi ngắn [3].
Điều này cho thấy ngay cả các chiết xuất thực vật bôi trực tiếp lên mô tổn thương còn chưa có đủ bằng chứng khoa học mạnh mẽ, và hoàn toàn không có tài liệu khoa học nào xác nhận việc hấp thu các loại rau ăn thông thường như rau muống qua đường tiêu hóa có khả năng kích thích vết thương phì đại hoặc biến đổi thành sẹo lồi. Quan niệm kiêng rau muống phần lớn là truyền miệng dân gian do liên tưởng hình ảnh "sinh sôi nhanh" của cành lá rau muống với hiện tượng lồi thịt của vết sẹo.
Hiểu lầm thường gặp về sẹo lồi và dinh dưỡng
Nhiều người lầm tưởng rằng sẹo lồi và sẹo phì đại là một. Thực tế, sẹo phì đại và sẹo lồi tuy đều là rối loạn tăng sinh sợi nhưng sẹo lồi có tính chất xâm lấn, phát triển vượt ra ngoài ranh giới ban đầu của vết thương sang mô lành xung quanh, có bề mặt bóng, màu hồng tím, đôi khi có loét trung tâm và không tự thoái lui [2], [4], [6]. Trong khi đó, sẹo phì đại có thể tự cải thiện một phần theo thời gian.
Một hiểu lầm phổ biến khác là nghĩ rằng sẹo lồi xuất hiện do người bệnh "ăn sai món" sau mổ. Tuy nhiên, y văn khẳng định sẹo lồi là bệnh lý liên quan chặt chẽ đến cơ địa di truyền, sự mất cân bằng giữa tổng hợp và phân hủy collagen, sự suy giảm cơ chế tự chết của tế bào, cũng như tín hiệu điều hòa bất thường của các cytokin như TGF-beta hay interleukin-6 [1], [2], [5]. Chế độ ăn thông thường không thể tự can thiệp làm đảo lộn cấu trúc gen hay điều biến tế bào theo hướng bệnh lý này.
Những ai cần thận trọng với sẹo lồi
Dù rau muống không gây sẹo lồi, một số nhóm người có nguy cơ cao phát triển dạng sẹo bất thường này cần chú ý chăm sóc vết thương:
Người có tiền sử cá nhân hoặc tiền sử gia đình bị sẹo lồi hay sẹo phì đại, do tính chất cơ địa di truyền chiếm vai trò cốt lõi [2], [5].
Người có vết thương nằm ở các vùng cơ thể có lực căng da lớn như vùng trước ngực, bờ xương hàm, dái tai, vùng trên xương mu, vai và lưng trên [4], [6].
Người trải qua các tổn thương da sâu qua lớp hạ bì như vết bỏng sâu, vết rách da do tai nạn, vết mổ lớn, hoặc thủ thuật xỏ khuyên ở vùng sụn tai [4]. Những vết thương này nếu có hiện tượng viêm kéo dài sẽ làm tăng nguy cơ kích hoạt tăng sinh mô bất thường [4].
Áp dụng thực tế để vết thương mau hồi phục
Để hỗ trợ quá trình tái tạo da diễn ra thuận lợi, việc duy trì một chế độ dinh dưỡng đầy đủ, cân bằng là yếu tố then chốt, không nên tự ý cắt giảm các loại rau xanh lành mạnh:
Rau muống là nguồn cung cấp chất xơ và vi chất tự nhiên cho cơ thể. Người có vết thương có thể tiêu thụ rau muống với lượng vừa phải trong khẩu phần ăn hàng ngày, chế biến chín kỹ, hợp vệ sinh như luộc hoặc nấu canh, tránh các món quá nhiều dầu mỡ gây khó tiêu.
Nếu cá nhân có bệnh lý nền kèm theo, tiền sử dị ứng hoặc đang phải tuân thủ chế độ kiêng khem y khoa nghiêm ngặt, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Quan trọng nhất, việc ngăn ngừa sẹo xấu cần tập trung vào khâu xử lý ngoại khoa: giữ vết thương sạch sẽ để tránh nhiễm trùng và viêm kéo dài [4], giảm lực căng tại mép vết thương ở các vị trí cử động nhiều [4], tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc hoặc băng ép của bác sĩ chuyên khoa phẫu thuật tạo hình.
Lời kết
Quan niệm ăn rau muống gây sẹo lồi hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học và chưa từng được ghi nhận trong các thử nghiệm y học. Sẹo lồi là hệ quả của phản ứng lành thương bất thường, gắn liền với đột biến tế bào, bất thường chất nền và cơ địa di truyền riêng biệt của mỗi người. Thay vì kiêng khem khắt khe gây thiếu hụt dinh dưỡng, người bệnh nên duy trì ăn uống cân bằng, giữ vệ sinh vết thương cẩn thận và chủ động tham vấn ý kiến bác sĩ khi nhận thấy dấu hiệu sẹo phát triển bất thường.
