Ký sinh trùng Fasciolopsis buski và rủi ro ăn rau muống sống

Món ăn quen thuộc và mầm bệnh tiềm ẩn

Rau muống chẻ ăn sống hay rau muống nhúng tái là món khoái khẩu của rất nhiều người Việt Nam khi ăn kèm lẩu, bún riêu, bún bò. Tuy nhiên, thói quen ăn sống các loại thực vật thủy sinh ngập nước này lại ẩn chứa nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường ruột nghiêm trọng.

Người ăn rau thủy sinh sống hoặc chưa nấu chín kỹ có nguy cơ cao nuốt phải ấu trùng sán lá ruột lớn Fasciolopsis buski ^[1]. Đây là loại sán lá lớn nhất ký sinh trong ruột non của con người, gây ra nhiều biến chứng tiêu hóa nguy hiểm nếu không được phát hiện kịp thời ^[2].

Fasciolopsis buski xâm nhập cơ thể như thế nào?

Sán lá ruột lớn Fasciolopsis buski là loài giun dẹp thuộc nhóm sán lá lây truyền qua thực phẩm và vật chủ trung gian là ốc ^[3]. Nguồn lây nhiễm phổ biến nhất ở người bắt nguồn từ tập quán ăn sống hoặc nấu chưa chín các loại thực vật thủy sinh mọc ở vùng nước ngọt ^[1].

Ấu trùng lông đuôi (cercariae) của sán từ ốc bơi ra môi trường nước, bám vào bề mặt các loại rau thủy sinh rồi rụng đuôi, biến thành nang trùng (metacercariae) ^[4]. Khi người ăn phải rau có dính nang trùng sống, nang này đi vào đường tiêu hóa, phá vỏ và phát triển thành sán trưởng thành ký sinh ở niêm mạc ruột non ^[4], ^[2]. Ngoài ra, việc uống nước lã chưa xử lý hoặc dùng răng cắn, tước vỏ thân cây thủy sinh cũng tạo cơ hội cho ấu trùng xâm nhập ^[1].

Nguy cơ tổn thương đường ruột từ sán lá lớn nhất

Khi ký sinh ở ruột người, sán trưởng thành bám chặt vào niêm mạc tá tràng và hỗng tràng ^[2]. Hầu hết các trường hợp nhiễm nhẹ thường không biểu hiện triệu chứng rõ rệt hoặc chỉ có triệu chứng mơ hồ, dẫn đến việc khó chẩn đoán sớm ^[1], ^[2].

Tuy nhiên, trong trường hợp nhiễm lượng lớn ký sinh trùng, hậu quả sức khỏe rất nặng nề. Các cá thể sán bám vào thành ruột có thể gây viêm ruột diện rộng, loét, xuất huyết tiêu hóa, hình thành ổ áp xe, hẹp lòng ruột non, thủng ruột và thậm chí dẫn đến tử vong ^[2]. Nhiễm sán nặng gây tắc ruột còn có thể kéo theo biến chứng suy thận cấp ^[5].

Bằng chứng khoa học về sự lây truyền của ký sinh trùng

Nhiều nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng đã ghi nhận sự hiện diện của bệnh sán lá ruột lớn tại châu Á và Đông Nam Á:

• Một đánh giá tổng quan công bố năm 2021 chỉ ra rằng bệnh sán lá ruột phân bố lưu hành tại nhiều quốc gia châu Á như Thái Lan, Việt Nam, Malaysia, Lào, Campuchia, Trung Quốc, Indonesia và ước tính gây nhiễm cho khoảng 10 triệu người trên toàn thế giới ^[4]. Tại vùng Hulu Sungai Utara của Indonesia, việc giáo dục sức khỏe trường học và điều trị bằng praziquantel liều duy nhất 30 mg/kg cân nặng đã giúp kiểm soát và kéo giảm tỷ lệ nhiễm đến năm 2018 ^[4].
• Nghiên cứu năm 2001 về dịch tễ bệnh sán lá ruột chỉ ra căn bệnh liên quan chặt chẽ đến tập quán ăn thực vật thủy sinh sống và điều kiện vệ sinh kém ^[3]. Tỷ lệ nhiễm bệnh ở trẻ em trong các vùng lưu hành rất cao: tại Trung Quốc đại lục dao động tới 57%, Đài Loan 25%, Bangladesh 50%, Ấn Độ 60% và Thái Lan 10% ^[3]. Sán cũng lây nhiễm qua lại giữa lợn nuôi và người ^[3].
• Nghiên cứu di truyền học năm 2017 so sánh trình tự bộ gen ty thể và ADN ribosome cho thấy mẫu sán F. buski phân lập từ người ở Việt Nam có đặc điểm di truyền giống hệt với chủng phân lập từ lợn tại Trung Quốc ^[6]. Điều này cho thấy nguy cơ lây truyền chung giữa động vật nuôi và người trong khu vực ^[6].
• Báo cáo ca bệnh năm 2020 ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 40 tuổi tại Ấn Độ nhập viện do đau thượng vị, nôn mửa sau khi ăn củ ấu sống và dùng nước ao rửa rau quả ^[2]. Khi nội soi dạ dày - tá tràng, các bác sĩ phát hiện nhiều cá thể sán dẹp màu nâu đỏ còn sống bám chặt vào niêm mạc môn vị và tá tràng, sau đó phải dùng kẹp nội soi gắp sán ra ngoài ^[2].
• Báo cáo tại Nepal năm 2019 mô tả ca bệnh bản địa đầu tiên nhiễm sán do thói quen ăn thực vật thủy sinh và ốc từ ao hồ gần nhà, dù xét nghiệm phân ban đầu âm tính nhưng bệnh nhân đã khạc ra sán trưởng thành sau khi uống thuốc tẩy giun ^[1].
• Báo cáo ca bệnh năm 2005 tại Malaysia mô tả một phụ nữ 39 tuổi phát hiện trứng sán kích thước 140 x 72,5 micromet trong phân một cách tình cờ khi đi khám vì lao lan tỏa, cho thấy triệu chứng nhiễm sán ban đầu rất dễ bị bỏ sót ^[7].

Giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các tài liệu khoa học hiện hành cho thấy nguy cơ lây nhiễm F. buski qua rau và thực vật thủy sinh là rất rõ rệt ở vùng dịch tễ, bao gồm Việt Nam ^[1], ^[4]. Tuy nhiên, các báo cáo lâm sàng thường ở dạng ca bệnh đơn lẻ hoặc nghiên cứu cắt ngang khu vực ^[1], ^[2], ^[7].

Dữ liệu trích dẫn chưa cung cấp mốc nhiệt độ cụ thể hoặc thời gian đun nấu chính xác từng phút để vô hoạt hoàn toàn nang trùng sán trên thân rau. Do đó, khuyến cáo phòng bệnh phải dựa trên nguyên tắc an toàn thực phẩm căn bản là nấu chín hoàn toàn.

Những hiểu lầm thường gặp khi ăn rau sống

Nhiều người lầm tưởng rằng ngâm rau muống qua nước muối pha loãng, rửa dưới vòi nước mạnh hay sục khí có thể loại bỏ hoàn toàn mầm bệnh. Trên thực tế, nang sán bám rất chặt vào bề mặt thành thân và lá của các loài rau thủy sinh ^[4]. Nước muối thông thường không thể bóc tách hoặc tiêu diệt được vỏ bọc bảo vệ dày của nang trùng.

Một hiểu lầm khác là chỉ cần không có triệu chứng đau bụng thì cơ thể hoàn toàn sạch sán. Đa số các ca nhiễm F. buski nhẹ không gây triệu chứng tiêu hóa điển hình, hoặc xét nghiệm phân thông thường có thể âm tính, khiến người bệnh chủ quan và tiếp tục thói quen ăn uống rủi ro ^[1], ^[2], ^[7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Trẻ em trong độ tuổi đi học: Đây là nhóm đối tượng có tỷ lệ nhiễm cao nhất tại các vùng lưu hành bệnh do sức đề kháng chưa hoàn thiện và thói quen vệ sinh chưa tốt ^[3].
• Người sống tại vùng nông thôn, gần các ao hồ nước ngọt, nơi có tập quán nuôi lợn và điều kiện phóng uế, vệ sinh chưa đảm bảo ^[1], ^[3].
• Bệnh nhân có bệnh nền đường tiêu hóa, suy giảm miễn dịch hoặc suy dinh dưỡng: Nhiễm sán nặng có thể gây viêm loét, hẹp lòng ruột hoặc thủng ruột nguy hiểm tới tính mạng ^[3], ^[2].

Cách phòng ngừa khi sử dụng rau thủy sinh

• Tuyệt đối không ăn sống các loại rau thủy sinh: Tránh thói quen ăn rau muống chẻ sống, rau nhúng tái hoặc nộm rau muống chưa được luộc chín ^[1].
• Nấu chín thực phẩm: Nhiệt độ sôi khi luộc hoặc xào chín kỹ là biện pháp tin cậy nhất để tiêu diệt các ấu trùng sán bám trên thực vật.
• Không dùng răng tước rau: Từ bỏ thói quen dùng răng cắn, tước vỏ thân cây thủy sinh hay ngậm cọng rau sống trong khi sơ chế ^[1].
• Dùng nguồn nước sạch: Không sử dụng nước ao, hồ, sông chưa qua xử lý để rửa rau sống hoặc rửa dụng cụ nhà bếp ^[1], ^[2].
• Khám chuyên khoa: Khi xuất hiện các dấu hiệu rối loạn tiêu hóa kéo dài, đau bụng vùng thượng vị, sụt cân hoặc đi ngoài ra dị vật bất thường sau khi ăn rau thủy sinh, cần đến ngay cơ sở y tế để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ ^[2], ^[7].

Lời kết

Rau muống là thực phẩm giàu dinh dưỡng và gắn liền với mâm cơm hàng ngày, nhưng việc ăn sống rau trồng ở môi trường thủy sinh tiềm ẩn rủi ro nhiễm sán lá ruột lớn Fasciolopsis buski ^[1], ^[4]. Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người tiêu dùng cần tuân thủ nguyên tắc ăn chín uống sôi, loại bỏ thói quen ăn rau sống ngập nước chưa qua chế biến nhiệt.