Nhiều người thường băn khoăn liệu ăn thịt chó có bị nhiễm virus dại hay không, đặc biệt khi nguồn gốc động vật không rõ ràng. Nỗi sợ này hoàn toàn có cơ sở khi bệnh dại là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất, dẫn tới tử vong gần như chắc chắn một khi đã phát bệnh.

Câu trả lời ngắn gọn từ khoa học: Bản thân việc ăn thịt chó đã nấu chín kỹ chưa từng ghi nhận ca nhiễm virus dại nào [1]. Tuy nhiên, mối đe dọa thực sự lại ẩn giấu trong toàn bộ quá trình vận chuyển, giết mổ và xử lý thịt sống [1, 2].

Cơ chế rủi ro: Virus dại khu trú ở đâu?

Để hiểu đúng nguy cơ, cần nắm rõ cách thức virus dại (Rabies lyssavirus) cư trú và hoạt động trong cơ thể động vật. Virus dại có ái lực đặc biệt với hệ thống thần kinh trung ương và tuyến nước bọt [1, 4]. Trái với suy nghĩ của nhiều người, máu và các khối mô thịt nạc không phải là nguồn chứa virus dại [1, 8]. Tương tự, virus cũng không được tìm thấy trong phân hay máu của động vật mắc bệnh [1].

Nguy cơ lây truyền chỉ phát sinh khi người tiếp xúc trực tiếp với nước bọt hoặc các mô thần kinh (như não, tủy sống, các dây thần kinh chạy trong thớ thịt) của động vật nhiễm virus [1, 5, 8]. Trong quá trình pha lóc thịt hoặc bổ hộp sọ, nếu dịch não tủy hoặc nước bọt của chó dại dính vào các vết xước xát, vết đứt tay hay niêm mạc hở của người chế biến, virus sẽ lập tức xâm nhập [1, 4, 8]. Ngoài ra, đường lây qua vết cắn trong lúc bắt giữ và ghì đè chó trước khi mổ cũng là mối nguy thường trực [1, 7].

Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ virus ở chó mổ thịt

Nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã tiến hành lấy mẫu bệnh phẩm trực tiếp từ những lò mổ hoặc điểm bán thịt chó nhằm đánh giá rủi ro thực tế:

Năm 2022, một nghiên cứu tại Ghana thực hiện xét nghiệm mô não của 144 con chó vẻ ngoài hoàn toàn khỏe mạnh được đưa vào lò mổ lấy thịt bằng kỹ thuật RT-PCR [2]. Kết quả ghi nhận 3 trên 144 mẫu (chiếm 2,1%) dương tính với RNA của virus dại [2]. Đáng chú ý, cả 3 mẫu virus phân lập được đều thuộc dòng Africa 2 [2]. Nghiên cứu cũng khảo sát 541 chủ nuôi và ghi nhận 49% có thói quen ăn thịt chó, trong khi những người đồ tể tại các lò mổ này hoàn toàn dùng tay trần để sơ chế thịt mà không có đồ bảo hộ [2].

Tại Trung Quốc, một cuộc điều tra dịch tễ học công bố năm 2009 đã thu thập mẫu não của những con chó nhà bề ngoài khỏe mạnh bị giết thịt tại các nhà hàng ở miền Nam [3]. Tỷ lệ nhiễm virus dại ở đàn chó tại ba tỉnh được khảo sát là 2,3% bằng phương pháp nhuộm kháng thể huỳnh quang trực tiếp (DFA), trong khi các khảo sát khác tại nước này từng ghi nhận tỷ lệ dao động từ 3,9% đến 17,9% [3]. Nghiên cứu giải thích hiện tượng chó nhìn bình thường nhưng mang mầm bệnh là do virus đã lên đến hệ thần kinh trung ương ngay trước khi các dấu hiệu lâm sàng kịp bộc lộ ra ngoài [3].

Tại bang Kaduna, Nigeria, khảo sát năm 2013 kiểm tra 154 mẫu não chó tại điểm giết mổ ở Zaria và Kafanchan bằng xét nghiệm kháng thể huỳnh quang trực tiếp, đồng thời phỏng vấn 160 người chế biến và tiêu thụ thịt chó [4]. Kết quả cho thấy người xử lý thịt chó đối mặt với nguy cơ phơi nhiễm cao do virus dại có thể tồn tại trong các dây thần kinh của khối thịt [4]. Trong 160 người được hỏi, có tới 68,8% thiếu kiến thức về triệu chứng bệnh dại và 34,4% không biết dại có thể lây sang người [4].

Năm 2020, một nghiên cứu tại bang Kogi, Nigeria tiếp tục phát hiện kháng nguyên virus dại trong mô não của chó bị đem đi giết mổ [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng 50% số chó nhiễm bệnh được vận chuyển đến từ bang lân cận (Plateau) - một điểm nóng dịch bệnh, cho thấy việc buôn bán và vận chuyển chó thịt xuyên vùng làm lan rộng nguy cơ lây truyền virus [5].

Các nghiên cứu trên có giới hạn nhất định về cỡ mẫu cục bộ, nhưng đều khẳng định một sự thật: tỷ lệ mang virus ở đàn chó thương phẩm bị đưa vào giết mổ là có thật, ngay cả khi chúng trông không hề có biểu hiện điên dại [2, 3].

Gánh nặng toàn cầu và những quan niệm sai lầm

Trên phạm vi toàn cầu, bệnh dại cướp đi sinh mạng của khoảng 59.000 đến 60.000 người mỗi năm [2, 4, 6]. Trong đó, vết cắn từ chó là thủ phạm gây ra 99% tổng số ca mắc dại ở người tại các khu vực dịch bệnh lưu hành [4, 6]. Riêng khu vực châu Á gánh chịu hơn 35.000 ca tử vong mỗi năm, tập trung nhiều nhất ở các vùng nông thôn khó khăn [1].

Dù số liệu tử vong rất lớn, nhiều cộng đồng vẫn giữ các hiểu lầm tai hại. Điển hình như tại Ghana, hơn 65% người tham gia một khảo sát tin rằng bệnh dại có thể chữa khỏi bằng các loại thảo dược, bùa chú hoặc thậm chí bằng cách ăn chính miếng thịt của con chó đã cắn họ [6]. Tại nhiều nơi khác, người dân tin ăn thịt chó giúp chữa bệnh hoặc trừ tà [6]. Khoa học khẳng định việc dùng thuốc nam hay ăn thịt con vật gây bệnh hoàn toàn không có tác dụng điều trị và đi ngược lại các khuyến cáo y tế [7, 8].

Một hiểu lầm khác là cho rằng virus lây qua máu hoặc thịt nạc khi ăn [1, 8]. Thực tế, virus không có trong máu [1, 4, 8]. Đối với người trực tiếp ăn, chưa có báo cáo ghi nhận việc lây truyền qua thịt đã nấu chín kỹ [1]. Nguy cơ lây qua đường miệng chỉ mới được ghi nhận trên các thử nghiệm thực nghiệm hoặc qua vết trầy xước ở niêm mạc miệng khi tiếp xúc mầm bệnh tươi sống [1]. Dẫu vậy, các tổ chức y tế luôn khuyến cáo không tiêu thụ thịt từ động vật nghi mắc dại [1].

Ai là nhóm đối tượng đối mặt nguy cơ cao nhất?

Những người giết mổ, thợ phụ việc tại các lò mổ chó, người bán thịt sống và đầu bếp sơ chế thịt chó tươi là nhóm có nguy cơ phơi nhiễm cao nhất [1, 3, 5]. Họ thường xuyên làm việc với dao sắc, dễ bị cứa rách tay khi bổ đầu chó, bóc tách não, cạo lông hoặc pha lóc các bộ phận chứa mô thần kinh [1, 7].

Thực tế điều tra cho thấy nhóm lao động này hầu như không sử dụng đồ bảo hộ như găng tay dày, tạp dề hay kính che giọt bắn [1, 2]. Rất nhiều người trong số họ chưa từng được tiêm phòng vắc xin dại dự phòng trước phơi nhiễm và cũng không nắm rõ quy trình xử lý vết thương khi bị rách da trong lúc làm việc [1, 5, 7]. Bên cạnh đó, người vận chuyển và buôn bán chó sống cũng chịu nguy cơ rất lớn từ việc bị chó cắn trong lúc bắt nhốt [1, 7].

Khuyến cáo an toàn và cách phòng ngừa

Để ngăn chặn triệt để nguy cơ phơi nhiễm virus dại từ hoạt động giết mổ động vật:

  • Tuyệt đối không tự ý giết mổ, tiếp xúc dịch cơ thể hoặc mổ sọ động vật ốm, chết không rõ nguyên nhân.
  • Những người hành nghề bắt buộc phải tiếp xúc với chó tươi sống hoặc làm việc tại các cơ sở chế biến cần được tiêm phòng vắc xin dại dự phòng trước phơi nhiễm [1, 7, 8].
  • Luôn trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ lao động: găng tay chống cắt, ủng, kính chắn giọt bắn để ngăn mô thần kinh hoặc dịch bắn vào mắt, mũi và các vết xước trên da [1, 7].
  • Nếu không may bị chó cắn hoặc để dịch não tủy, nước bọt dính vào vết thương hở trong lúc sơ chế, cần lập tức rửa kỹ vết thương dưới vòi nước chảy cùng xà phòng liên tục trong nhiều phút [7]. Đây là bước sơ cứu ban đầu bắt buộc trước khi đến cơ sở y tế [7, 8].
  • Đến ngay trung tâm tiêm chủng hoặc bệnh viện gần nhất để được bác sĩ đánh giá mức độ phơi nhiễm và chỉ định phác đồ tiêm vắc xin dại hoặc huyết thanh kháng dại kịp thời; tuyệt đối không tự điều trị bằng các bài thuốc dân gian [7, 8].

Ăn thịt chó nấu chín kỹ không phải là con đường ghi nhận lây truyền bệnh dại, nhưng mối hiểm họa chết người luôn rình rập ở các khâu chuẩn bị thịt sống trước đó. Việc nâng cao nhận thức, tiêm ngừa chủ động và từ bỏ thói quen tiếp xúc mổ xẻ động vật không rõ nguồn gốc là cách duy nhất bảo vệ tính mạng trước căn bệnh nguy hiểm này.