Trả lời ngắn: Chưa có bằng chứng đáng tin cho thấy chế độ thuần chay được lên kế hoạch đầy đủ tự nó làm giảm testosterone ở nam vận động viên. Nghiên cứu quan sát ở nam giới nói chung không tìm thấy liên hệ rõ giữa mức độ ăn thực vật và testosterone; một nghiên cứu cũ ghi nhận testosterone toàn phần cao hơn ở nhóm ăn thuần chay nhưng hormone gắn với protein vận chuyển cũng cao hơn, khiến testosterone tự do không khác giữa các nhóm [1,2]. Quan trọng hơn, nghiên cứu trực tiếp trên nam vận động viên còn rất hạn chế. Ăn thiếu năng lượng kéo dài, thiếu dưỡng chất, ngủ kém, bệnh tật hoặc tải tập vượt khả năng hồi phục có thể ảnh hưởng sức khỏe và hormone; các yếu tố này không đồng nghĩa với tác động đặc hiệu của việc loại bỏ thực phẩm động vật [3–5].
Vì sao nhiều người lo chế độ thuần chay làm giảm testosterone?
Một số thực phẩm động vật giàu năng lượng, protein, chất béo hoặc vi chất, nên người ta có thể suy luận rằng bỏ chúng sẽ làm giảm hormone nam. Trên mạng, lo ngại này thường bị gộp với các tuyên bố về đậu nành, phytoestrogen, chất béo hoặc “thiếu nguyên liệu tạo testosterone”. Nhưng một cơ chế nghe có vẻ hợp lý không đủ chứng minh rằng một kiểu ăn cụ thể làm giảm hormone ở người.
“Thuần chay” mô tả việc loại trừ thực phẩm có nguồn gốc động vật, chứ không nói rõ khẩu phần đó cung cấp bao nhiêu năng lượng, protein, chất béo hay vi chất. Một người có thể ăn nhiều đậu, đậu phụ, ngũ cốc, hạt, rau quả và thực phẩm tăng cường; người khác lại ăn chủ yếu thực phẩm ít năng lượng, thiếu đa dạng. Không thể gộp hai khẩu phần rất khác nhau thành một tác động nội tiết duy nhất.
Testosterone toàn phần và testosterone tự do khác nhau thế nào?
Phần lớn testosterone trong máu gắn với protein, chủ yếu là globulin gắn hormone sinh dục (SHBG) và albumin. Xét nghiệm testosterone toàn phần đo tổng lượng ở các dạng này; testosterone tự do là phần không gắn protein và chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ. Khi SHBG thay đổi, testosterone toàn phần có thể đổi theo mà không kéo theo thay đổi tương ứng ở testosterone tự do.
Vì vậy, một nghiên cứu chỉ thấy khác biệt testosterone toàn phần không tự động chứng minh cơ thể tạo ra nhiều hormone có hoạt tính hơn, ham muốn tăng lên, cương dương tốt hơn hay khả năng sinh sản thay đổi. Các kết quả về triệu chứng, chức năng tình dục, tinh dịch và hormone là những câu hỏi khác nhau; cần đo riêng và thiết kế nghiên cứu phù hợp.
Nghiên cứu so sánh nam ăn thuần chay với người ăn tạp cho thấy gì?
Một nghiên cứu so sánh công bố năm 2000 đánh giá 233 nam ăn thuần chay, 226 người ăn chay có dùng trứng/sữa và 237 người ăn thịt. Nhóm thuần chay có testosterone toàn phần trung bình cao hơn, nhưng đồng thời SHBG cao hơn; nghiên cứu không tìm thấy khác biệt giữa các nhóm về testosterone tự do, luteinizing hormone hoặc một chỉ dấu androgen khác [1].
Đây là nghiên cứu quan sát, không phân ngẫu nhiên người tham gia vào chế độ ăn và không chứng minh chế độ thuần chay làm tăng hay giảm hormone. Các nhóm có thể khác nhau về cân nặng, lối sống, khẩu phần tổng thể hoặc yếu tố chưa đo được. Mẫu này cũng không phải nghiên cứu riêng ở vận động viên chuyên nghiệp. Kết quả hữu ích ở chỗ nó cho thấy cần nhìn cả SHBG và testosterone tự do, nhưng không đủ để khẳng định mọi người ăn thuần chay có cùng mức hormone.
Phân tích dữ liệu NHANES ở nam giới Hoa Kỳ xem xét mức độ thực phẩm thực vật trong khẩu phần cũng không tìm thấy mối liên hệ đáng kể với testosterone huyết thanh [2]. Đây tiếp tục là dữ liệu quan sát ở dân số nói chung, không phải thử nghiệm chuyển chế độ ăn và không trả lời trực tiếp câu hỏi ở nam VĐV. Hai nghiên cứu này không ủng hộ tuyên bố rằng ăn thực vật chắc chắn làm giảm testosterone, nhưng cũng không chứng minh rằng chuyển sang ăn thuần chay sẽ cải thiện hormone.
Bằng chứng riêng ở vận động viên còn hạn chế đến đâu?
Một tổng quan về dinh dưỡng thể thao thuần chay năm 2023 kết luận bằng chứng hiện có chưa cho thấy chế độ thuần chay giúp tăng thành tích, thích nghi hay hồi phục; đồng thời, một chế độ được lên kế hoạch phù hợp có thể được vận động viên áp dụng mà không gây bất lợi rõ ràng. Tổng quan nhấn mạnh một số người ăn tự phát có thể nạp thiếu protein hoặc một số vi chất, nên khẩu phần thể thao thuần chay cần được đánh giá và lên kế hoạch cẩn thận [3]. Đây là tổng quan về dinh dưỡng và thể thao, không phải bằng chứng cho một tác động trực tiếp lên testosterone ở nam VĐV.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài bốn tuần ở người tập CrossFit gồm 20 người (12 nữ, 8 nam) so sánh chế độ thuần chay với chế độ hỗn hợp trong lúc tập luyện cường độ cao. Nghiên cứu tập trung vào các bài kiểm tra thành tích và một số chỉ số máu; kết quả không cho thấy chế độ thuần chay vượt trội rõ về thành tích [4]. Thử nghiệm ngắn, mẫu rất nhỏ và gộp hai giới nên không thể xác định tác động dài hạn lên hormone sinh dục của nam vận động viên.
Nói cách khác, hiện chưa có cơ sở tốt để viết rằng chế độ thuần chay “làm giảm testosterone ở nam VĐV”. Cũng chưa đủ dữ liệu để hứa rằng một thực đơn thuần chay sẽ cải thiện hormone hoặc phong độ. Kết luận phù hợp với bằng chứng là cần thêm nghiên cứu dài hạn, đủ số nam vận động viên, kiểm soát năng lượng và tải tập, đo cả hormone toàn phần lẫn tự do, và theo dõi kết quả sức khỏe có ý nghĩa.
Thiếu năng lượng và tải tập có thể quan trọng hơn nhãn chế độ ăn
Vận động viên có thể ăn thuần chay nhưng vẫn nạp đủ năng lượng; ngược lại, người ăn tạp cũng có thể ăn thiếu khi tăng khối lượng tập, giảm cân nhanh hoặc hạn chế quá nhiều món. Nếu năng lượng ăn vào thấp hơn đáng kể so với mức tiêu hao do tập luyện trong thời gian kéo dài, cơ thể có thể bước vào tình trạng thiếu năng lượng khả dụng. Đồng thuận của Ủy ban Olympic Quốc tế về thiếu hụt năng lượng tương đối trong thể thao (REDs) ghi nhận ảnh hưởng đến sức khỏe và thành tích ở cả vận động viên nữ lẫn nam; tuy nhiên, lượng nghiên cứu ở nam còn ít hơn [5].
Các dấu hiệu cần xem xét cùng chuyên gia có thể gồm mệt mỏi kéo dài, hồi phục kém, giảm hiệu suất, thay đổi tâm trạng, chấn thương lặp lại, giảm ham muốn hoặc rối loạn cương. Những dấu hiệu này không đặc hiệu cho testosterone thấp và có thể có nhiều nguyên nhân. Không nên tự suy ra bệnh nội tiết chỉ từ một triệu chứng hoặc từ việc theo một chế độ ăn nhất định.
Nếu khối lượng tập tăng, cần xem xét tổng năng lượng, carbohydrate để hỗ trợ buổi tập, protein đủ theo mục tiêu và phân bố trong ngày, chất béo không bị cắt quá mức, giấc ngủ và ngày nghỉ. Mức cần thiết phụ thuộc môn thể thao, giai đoạn mùa giải, kích thước cơ thể và mục tiêu cá nhân; một con số áp dụng chung không thay thế đánh giá của chuyên gia dinh dưỡng thể thao.
Lên kế hoạch ăn thuần chay khi tập luyện
Một khẩu phần thuần chay thể thao nên bắt đầu bằng việc bảo đảm đủ thức ăn và năng lượng cho lịch tập, thay vì chỉ tìm một “món tăng testosterone”. Các nguồn đạm như đậu nành, đậu lăng, đậu gà, đậu Hà Lan, các loại đậu khác, hạt và ngũ cốc có thể phối hợp trong ngày. Thực phẩm giàu protein hoặc bột protein thực vật có thể hữu ích khi lịch thi đấu hoặc khẩu vị khiến việc ăn đủ khó khăn; nhu cầu cụ thể nên tính theo người tập và môn thể thao.
Vitamin B12 cần được quan tâm đặc biệt vì nguồn tự nhiên đáng tin cậy trong chế độ thuần chay rất hạn chế; người ăn thuần chay thường cần thực phẩm tăng cường hoặc bổ sung phù hợp. Sắt, canxi, vitamin D, i-ốt, kẽm và omega-3 cũng cần được cân nhắc theo khẩu phần, xét nghiệm khi có chỉ định và tình trạng cá nhân. Không nên tự dùng liều cao nhiều vi chất hoặc sản phẩm quảng cáo “tăng testosterone” nếu chưa xác định nhu cầu.
Với người trẻ chọn chế độ này, đánh giá khẩu phần tổng thể và cân bằng năng lượng cũng quan trọng như việc xem một chỉ số nội tiết. Bài Nữ 20–30 tuổi ăn thuần chay: nguy cơ rối loạn kinh nguyệt ra sao? phân tích vì sao nhãn “thuần chay” không đồng nghĩa tự động rối loạn chu kỳ, đồng thời làm rõ nguy cơ khi ăn thiếu năng lượng.
Khi nào nên kiểm tra testosterone?
Mệt mỏi, giảm sức bền hoặc giảm ham muốn không đủ để tự chẩn đoán thiếu testosterone. Hướng dẫn của Hội Nội tiết Hoa Kỳ khuyến nghị chỉ chẩn đoán suy sinh dục khi có triệu chứng/dấu hiệu phù hợp cùng nồng độ testosterone thấp rõ rệt và lặp lại; xét nghiệm thường cần được xác nhận bằng phép đo buổi sáng khi nhịn ăn vào ít nhất hai ngày khác nhau [6]. Bác sĩ cũng cần cân nhắc bệnh cấp tính, rối loạn giấc ngủ, tình trạng dinh dưỡng, tập luyện quá mức, thuốc đang dùng và các nguyên nhân khác.
Không tự dùng testosterone hoặc thuốc “tăng hormone” khi chưa được đánh giá. Testosterone ngoại sinh có thể làm giảm sản xuất tinh trùng và ảnh hưởng kế hoạch sinh sản; việc điều trị cần dựa trên nguyên nhân, mục tiêu và theo dõi y tế. Nếu đang cố gắng có con, hãy nói rõ điều đó trước khi cân nhắc bất kỳ liệu pháp hormone nào.
Kết luận
Bằng chứng hiện tại không ủng hộ khẳng định chế độ thuần chay tự nó làm giảm testosterone ở nam vận động viên. Dữ liệu ở nam giới nói chung không cho thấy mối liên hệ nhất quán; các nghiên cứu vận động viên còn ít, ngắn và không đủ để kết luận tác động nội tiết dài hạn. Điều đáng quan tâm là chế độ ăn có cung cấp đủ năng lượng, protein và vi chất hay không, cùng với mức tải tập, hồi phục và sức khỏe tổng thể. Khi có triệu chứng kéo dài, hãy khám và xét nghiệm đúng cách thay vì tự đổi chế độ ăn hoặc dùng sản phẩm tăng hormone.
Tài liệu tham khảo
[1] Allen NE, et al. Hormones and diet: low insulin-like growth factor-I but normal bioavailable androgens in vegan men. British Journal of Cancer. 2000;83(1):95–97. PMID: 10883675.
[2] Maleki V, et al. The association between plant-based content in diet and testosterone levels in US adults. 2020. PMID: 32468110.
[3] West S, et al. Nutritional Considerations for the Vegan Athlete. Advances in Nutrition. 2023;14(4):774–795. PMID: 37127187.
[4] Durkalec-Michalski K, et al. Effect of a Four-Week Vegan Diet on Performance, Training Efficiency and Blood Biochemical Indices in CrossFit-Trained Participants. Nutrients. 2022;14(4):894. PMID: 35215544.
[5] Mountjoy M, et al. 2023 International Olympic Committee's consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). British Journal of Sports Medicine. 2023;57:1073–1097. DOI: 10.1136/bjsports-2023-106994.
[6] Bhasin S, et al. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. JCEM. 2018;103(5):1715–1744. PMID: 29562364.



