Nhiều nam giới e ngại việc ăn đậu phụ hay các món từ đậu nành hàng ngày vì lo sợ phytoestrogen sẽ làm suy giảm testosterone và gây nữ hóa. Nỗi lo này xuất phát từ các thí nghiệm cũ trên động vật và một vài trường hợp cá biệt được ghi nhận rải rác.

Các bằng chứng từ những phân tích gộp thử nghiệm lâm sàng trên người khẳng định việc tiêu thụ đậu nành hoặc chiết xuất isoflavone không làm giảm nồng độ testosterone ở nam giới [1], [2]. Vì vậy, nam giới khỏe mạnh hoàn toàn có thể sử dụng đậu phụ trong khẩu phần ăn hàng ngày mà không lo ngại về việc suy giảm nội tiết tố nam [1].

Phytoestrogen trong đậu nành hoạt động như thế nào?

Đậu nành chứa một lượng đáng kể isoflavone, thường được gọi là phytoestrogen [3]. Đây là các hợp chất có nguồn gốc thực vật mang cấu trúc tương tự estrogen và có khả năng liên kết với các thụ thể estrogen trong cơ thể để tạo ra các đáp ứng sinh học [3].

Tuy nhiên, tác động của phytoestrogen ở người không giống như estrogen nội sinh hay kết quả quan sát trên động vật [4]. Một số nghiên cứu trên loài gặm nhấm ghi nhận hiện tượng giảm testosterone hoặc rối loạn cương dương, nhưng kết quả này không thể áp dụng trực tiếp cho nam giới do sự khác biệt lớn về cơ chế chuyển hóa và liều lượng sử dụng quá mức ở động vật [3], [4].

Phân tích gộp trên người nói gì về testosterone?

Bằng chứng lâm sàng chất lượng cao hiện nay không ghi nhận tác động tiêu cực của đậu nành lên nội tiết tố nam [1], [2]. Một phân tích gộp quy mô lớn công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 41 nghiên cứu lâm sàng trên nam giới trưởng thành [1]. Nghiên cứu này đánh giá testosterone toàn phần trên 1.753 người, testosterone tự do trên 752 người, cùng các chỉ số như estradiol, estrone và globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) [1].

Kết quả phân tích gộp cho thấy, dù dùng mô hình thống kê nào, việc bổ sung protein đậu nành hoặc isoflavone đều không gây ảnh hưởng đáng kể đến testosterone toàn phần, testosterone tự do hay estrogen ở nam giới [1]. Kết quả này hoàn toàn nhất quán bất kể liều lượng isoflavone đưa vào cơ thể hay thời gian theo dõi dài hay ngắn [1]. Trước đó, một phân tích gộp vào năm 2010 với 15 nhóm đối chứng giả dược và 32 báo cáo can thiệp cũng đưa ra kết luận tương tự về testosterone và SHBG [2].

Bên cạnh các thử nghiệm can thiệp, nghiên cứu quan sát trên 696 nam giới tại Anh cũng chỉ ra rằng việc uống sữa đậu nành không có mối liên hệ nào với nồng độ testosterone toàn phần, testosterone tự do hay hormone tạo hoàng thể (LH) [5].

Bằng chứng trái chiều ở nhóm đối tượng đặc biệt

Mặc dù phần lớn nghiên cứu khẳng định tính an toàn, một số dữ liệu can thiệp dài hạn trên đối tượng bệnh lý chuyên biệt vẫn ghi nhận biến đổi nội tiết [6]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2023 theo dõi nam giới trung niên và cao tuổi có nguy cơ tái phát sau phẫu thuật cắt bỏ tuyến tiền liệt toàn phần [6].

Nhóm nghiên cứu cho các tình nguyện viên sử dụng 19,2 gam đạm đậu nành phân lập mỗi ngày (chứa 24 mg genistein) liên tục trong 18 tháng [6]. Kết quả cho thấy nhóm dùng đậu nành có sự suy giảm testosterone lưu hành và SHBG so với nhóm dùng giả dược casein, dù chỉ số testosterone tự do và estradiol không bị biến đổi [6]. Điều này cho thấy đáp ứng nội tiết tố có thể khác biệt ở những bệnh nhân có can thiệp ngoại khoa tuyến tiền liệt hoặc dùng chế phẩm đạm tinh chế kéo dài [6].

Nguồn gốc hiểu lầm về hiện tượng "nữ hóa"

Nỗi ám ảnh về việc nam giới bị nữ hóa hoặc sụt giảm hormone bắt nguồn từ hai báo cáo ca bệnh riêng lẻ tiêu thụ thực phẩm đậu nành cực đoan [7]. Trong cả hai trường hợp, các cá nhân này đã nạp tới 360 mg isoflavone mỗi ngày, cao gấp khoảng 9 lần mức tiêu thụ trung bình của nam giới cao tuổi tại Nhật Bản, kết hợp với chế độ ăn mất cân đối nghiêm trọng [7].

Các chuyên gia nhận định rằng những trường hợp bất thường này chỉ phản ánh hệ quả của việc lạm dụng quá mức một loại thực phẩm duy nhất [7]. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng cho nam giới tiếp xúc với liều isoflavone lên tới 150 mg mỗi ngày đều không ghi nhận bất kỳ sự gia tăng nồng độ estrogen nào trong máu [7]. Ngoài ra, dữ liệu can thiệp lâm sàng cũng chỉ ra rằng isoflavone không gây tác động tiêu cực lên các chỉ số tinh dịch hay tinh trùng [4].

Điều khoa học chưa biết rõ

Dù tác động chung lên hormone sinh dục đã rõ ràng, các tài liệu hiện có vẫn để ngỏ một số câu hỏi:

  • Tác động của việc tiêu thụ đậu phụ chế biến truyền thống ở liều lượng rất cao qua nhiều thập kỷ đối với sức khỏe sinh sản nam giới vẫn chưa được theo dõi đầy đủ [4].
  • Ý nghĩa lâm sàng của hiện tượng giảm testosterone toàn phần ở bệnh nhân sau phẫu thuật tuyến tiền liệt dùng đạm đậu nành 18 tháng vẫn cần nghiên cứu thêm để làm rõ cơ chế [6].
  • Thiếu các thử nghiệm đối đầu trực tiếp để so sánh phản ứng nội tiết giữa các dạng chế phẩm đậu nành khác nhau như đậu phụ nguyên khối, sữa đậu nành và bột đạm cô lập [1], [3].

Ai nên thận trọng khi dùng nhiều đậu nành?

Nam giới có tiền sử hoặc đang điều trị các bệnh lý ác tính liên quan đến tuyến tiền liệt nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung đạm đậu nành phân lập liều cao trong thời gian dài [6].

Những người có thói quen ăn uống lệch lạc, chỉ tiêu thụ đậu nành thay thế phần lớn các nhóm thực phẩm khác trong ngày, cũng cần điều chỉnh lại để tránh nguy cơ mất cân bằng dinh dưỡng [7].

Lời khuyên áp dụng thực tế

Nam giới hoàn toàn có thể yên tâm đưa đậu phụ và các món ăn từ đậu nành vào thực đơn ăn uống hàng ngày như một nguồn cung cấp protein lành mạnh [1], [4]. Khẩu phần đậu phụ thông thường trong bữa ăn gia đình mang lại lượng isoflavone nằm trong ngưỡng an toàn mà cơ thể dung nạp tốt, không gây suy giảm testosterone hay làm tăng estrogen [1], [7].

Điều quan trọng nhất là duy trì một chế độ ăn đa dạng các nguồn đạm thực vật lẫn động vật, tránh việc lạm dụng thực phẩm bổ sung tinh chế liều cao kéo dài khi chưa có hướng dẫn chuyên môn [6], [7].