Trả lời ngắn: Chưa có thử nghiệm lâm sàng đáng tin cậy chứng minh Chasteberry làm tăng lượng sữa ở người. LactMed ghi nhận liều thấp được quảng bá như chất kích sữa, nhưng liều cao có thể làm giảm prolactin và có khả năng giảm tiết sữa; cơ sở dữ liệu này khuyến nghị tránh dùng trong thời kỳ cho con bú. Cơ quan Dược phẩm châu Âu (EMA) cũng nêu chưa biết quả hoặc chất chuyển hóa có vào sữa mẹ hay không, không loại trừ nguy cơ cho trẻ và không khuyến nghị sử dụng khi cho con bú [1, 2].

Trước hết, Chasteberry là cây nào?

Chasteberry là quả của cây trinh nữ châu Âu, tên khoa học Vitex agnus-castus. Tên gọi này đôi khi bị nhầm với cây ngũ trảo (Vitex negundo), cây ích mẫu (Leonurus japonicus) hoặc cây trinh nữ mắc cỡ (Mimosa pudica). Chúng là các loài khác nhau; dữ liệu về một cây không thể dùng thay cho dữ liệu an toàn của cây khác. Bài viết này chỉ nói về quả Vitex agnus-castus và các sản phẩm mang tên Chasteberry [1, 2].

Chasteberry thường được bán dưới dạng viên, bột quả, trà hoặc cồn thuốc, đôi khi trong hỗn hợp nhiều thảo dược. Hàm lượng, bộ phận cây, cách chiết xuất và chất lượng sản phẩm có thể không giống nhau. Vì vậy, kết quả về một chế phẩm cụ thể—nếu có—không tự động áp dụng cho mọi sản phẩm có nhãn “Chasteberry”, càng không thể suy rộng sang sản phẩm không ghi rõ thành phần.

Vì sao Chasteberry được quảng bá là giúp tăng sữa?

Một số thành phần của quả có hoạt tính liên quan đến thụ thể dopamine D2 ở tuyến yên trong các nghiên cứu dược lý. Prolactin là hormone tham gia tạo sữa, và một số quan sát cũ từng ghi nhận thay đổi prolactin sau khi dùng chế phẩm Chasteberry. Từ đó, sản phẩm được quảng bá như “galactagogue” hay chất kích sữa. Tuy nhiên, cơ chế giả định hoặc thay đổi một chỉ số hormone không chứng minh sữa tăng đủ cho trẻ bú, trẻ tăng cân tốt hơn hay sản phẩm an toàn trong thời kỳ cho con bú [1].

LactMed tổng hợp rằng liều thấp có thể làm tăng prolactin trong một số ghi nhận, nhưng không có thử nghiệm lâm sàng hợp lệ xác nhận công dụng kích sữa. Cũng có bằng chứng liều cao làm giảm prolactin và có thể làm giảm tiết sữa. Vì đáp ứng có thể khác theo liều và dạng chế phẩm, không thể tự điều chỉnh liều theo lời truyền miệng hoặc chọn “liều thấp” để tránh rủi ro [1].

Nghiên cứu kích sữa ở người nói gì?

Một báo cáo cũ mô tả 125 sản phụ nằm viện dùng một chế phẩm phối hợp có Chasteberry; nhóm tác giả ghi nhận một phần người tham gia cho con bú khi xuất viện. Đây là loạt ca không đối chứng, không làm mù và không thể xác định liệu sữa tăng do Chasteberry, do việc hỗ trợ cho bú trong bệnh viện, thời gian sau sinh hay những yếu tố khác. Sản phẩm được nghiên cứu là công thức phối hợp cụ thể, không cho biết hiệu quả của Chasteberry đơn thành phần hoặc các viên bán hiện nay [1].

Một báo cáo quan sát khác trên các bà mẹ sử dụng cồn thuốc Chasteberry ghi nhận một số phản ứng như ngứa, phát ban, mề đay và kinh nguyệt đến sớm. Báo cáo kiểu này không xác định chính xác tần suất tác dụng phụ hay nguy cơ cho mọi người, nhưng cũng không thể được xem là bằng chứng chứng minh an toàn cho trẻ bú mẹ [1].

Tổng quan hệ thống Cochrane về các chất kích sữa đường uống ở mẹ nuôi trẻ đủ tháng khỏe mạnh nhận thấy dữ liệu của nhiều thảo dược có độ chắc chắn rất thấp: nghiên cứu nhỏ, khác nhau về chế phẩm và cách đo lượng sữa, đồng thời báo cáo tác dụng phụ chưa đầy đủ. Tổng quan này không chứng minh Chasteberry có hiệu quả; kết quả về nhóm galactagogue nói chung không thể được dùng như bằng chứng riêng cho một loại cây [3].

Hướng dẫn lâm sàng của Học viện Y học Cho con bú (ABM) nhấn mạnh cần đánh giá nguyên nhân y khoa và cách bú, đồng thời tối ưu việc lấy sữa hiệu quả trước khi cân nhắc galactagogue. Vì nghiên cứu về thuốc và thảo dược kích sữa còn chưa nhất quán, ABM không khuyến nghị một chất kích sữa cụ thể nào trong hướng dẫn này [4].

Vì sao nguồn chuyên môn khuyên tránh trong thời kỳ cho con bú?

EMA nêu không có dữ liệu về việc sử dụng quả Vitex agnus-castus ở người mang thai; với thời kỳ cho con bú, chưa biết quả hoặc chất chuyển hóa có bài tiết vào sữa người hay không. Dữ liệu sinh sản gợi ý cây có thể ảnh hưởng đến tiết sữa, không thể loại trừ nguy cơ với trẻ bú mẹ, vì vậy chuyên luận không khuyến nghị dùng khi cho con bú [2]. Đây là thận trọng do thiếu dữ liệu và tín hiệu tiềm ẩn, không phải bằng chứng rằng một lần dùng chắc chắn gây tổn thương cho trẻ.

LactMed cũng khuyến nghị tránh Chasteberry trong thời kỳ cho con bú do dữ liệu an toàn đáng lo ngại và khả năng làm giảm tiết sữa [1]. Khuyến nghị này đặc biệt quan trọng vì sản phẩm thường được dùng đúng lúc người mẹ đang cố giải quyết tình trạng ít sữa. Tự dùng một sản phẩm không được chứng minh hiệu quả có thể làm chậm việc kiểm tra nguyên nhân thực sự hoặc đánh giá trẻ có nhận đủ sữa hay không.

Thực phẩm bổ sung thảo dược cũng có thể khác nhau về hàm lượng và thành phần thực tế. LactMed lưu ý các sản phẩm bổ sung không phải trải qua cùng mức phê duyệt trước khi lưu hành như thuốc kê đơn tại Hoa Kỳ; sản phẩm nhiều thành phần hoặc ghi nhãn không chính xác làm việc đánh giá an toàn khó hơn [1]. Chứng nhận chất lượng có thể giúp xác nhận một số tiêu chí sản xuất, nhưng không chứng minh sản phẩm tăng sữa hay phù hợp với trẻ bú mẹ.

Nếu đã uống Chasteberry thì nên làm gì?

Nếu đã dùng, đừng hoảng sợ và cũng đừng tự tăng liều. Tạm ngừng tự sử dụng thêm cho đến khi trao đổi với bác sĩ, dược sĩ hoặc chuyên gia hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ. Giữ lại bao bì hoặc chụp nhãn sản phẩm, ghi tên thành phần, lượng đã dùng, thời điểm bắt đầu và các thuốc đang uống; thông tin này giúp nhân viên y tế đánh giá tương tác và tình huống cụ thể.

Theo dõi việc bú và tình trạng của trẻ, nhưng đừng dùng cảm giác căng ngực hoặc lượng hút được trong một lần làm thước đo duy nhất cho nguồn sữa. Khi có lo ngại trẻ bú không hiệu quả, tiểu ít hơn thường lệ, khó đánh thức, bú yếu hoặc tăng cân không đạt, hãy liên hệ bác sĩ nhi khoa hoặc dịch vụ y tế sớm để cân nặng, tình trạng bú và lượng nhận được được đánh giá. Nếu trẻ lừ đừ, khó đánh thức hoặc có dấu hiệu mất nước, cần được chăm sóc y tế khẩn cấp.

Nếu người mẹ dùng thuốc tác động dopamine, thuốc nội tiết, thuốc điều trị tuyến yên hoặc có bệnh lý phụ thuộc hormone, hãy báo nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm Chasteberry nào. EMA lưu ý không thể loại trừ tương tác với thuốc chủ vận hoặc đối kháng dopamine, estrogen và thuốc kháng estrogen; người có bệnh lý tuyến yên hoặc tiền sử ung thư nhạy cảm với estrogen cũng cần được tư vấn trước khi sử dụng [2]. Không tự dừng thuốc kê đơn đang điều trị để chuyển sang thảo dược.

Cách tiếp cận ít sữa có cơ sở hơn

Lượng sữa tạo ra phụ thuộc nhiều vào việc sữa được lấy khỏi vú thường xuyên và hiệu quả ra sao sau khi nguồn sữa đã được thiết lập. ABM khuyến nghị chuyên gia đánh giá toàn bộ quá trình bú, cách ngậm bắt vú và khả năng trẻ chuyển sữa; đồng thời tìm các nguyên nhân ở mẹ hoặc trẻ, thay vì chỉ thêm một chất kích sữa [4]. Các nguyên nhân có thể gồm trẻ bú hoặc hút sữa không hiệu quả, lịch bú không phù hợp, mẹ và trẻ phải cách ly, bệnh lý của mẹ hoặc trẻ, một số thuốc, suy giáp hay những yếu tố sức khỏe khác.

Một buổi đánh giá với chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ có thể xem cách trẻ ngậm bắt vú, nghe nuốt, nhịp bú, mức tỉnh táo, số lần bú/hút và biểu đồ tăng trưởng. Nếu mẹ hút sữa, cần kiểm tra kích cỡ phễu, tình trạng máy hút và cách sử dụng. Không nên trì hoãn việc bổ sung dinh dưỡng cho trẻ khi bác sĩ đánh giá là cần thiết chỉ để thử một loại thảo dược; mục tiêu trước hết là bảo đảm trẻ nhận đủ dinh dưỡng và mẹ được hỗ trợ phù hợp.

Việc tăng tần suất bú hoặc hút sữa nên được cá nhân hóa dựa trên tuổi trẻ, sức khỏe của mẹ, hiệu quả chuyển sữa và kế hoạch nuôi con. Không cần áp dụng một lịch cứng từ mạng cho tất cả gia đình. Nếu có đau, vết thương núm vú, sốt, vùng vú đỏ nóng hoặc triệu chứng mẹ xấu đi, hãy tìm tư vấn y tế thay vì chỉ tăng hút hoặc dùng sản phẩm lợi sữa.

Đọc thêm bài về hạt bông vải và bằng chứng của thảo dược kích sữa để xem vì sao một cơ chế sinh học chưa đủ chứng minh hiệu quả cho mẹ và trẻ.

Kết luận

Chasteberry chưa được chứng minh bằng thử nghiệm lâm sàng hợp lệ là giúp tăng sữa. Dữ liệu về nồng độ prolactin không thể thay thế kết cục bú và tăng trưởng của trẻ; liều cao thậm chí có thể làm giảm prolactin và tiết sữa. LactMed khuyên tránh dùng trong thời kỳ cho con bú, còn EMA không khuyến nghị do chưa biết mức phơi nhiễm qua sữa và không loại trừ nguy cơ. Nếu lo ít sữa, hãy ưu tiên đánh giá việc bú, lượng trẻ nhận được và nguyên nhân y khoa với chuyên gia, thay vì tự mua Chasteberry.