Nhiều người tin rằng ăn nhiều sả hoặc uống nước sả giúp tinh dầu thoát qua lỗ chân lông để xua đuổi muỗi. Đây là một quan niệm truyền miệng phổ biến khi mùa sốt xuất huyết hoặc côn trùng phát triển mạnh.

Tuy nhiên, khoa học hiện tại chưa ghi nhận bằng chứng nào cho thấy ăn hoặc uống sả có thể ngăn ngừa muỗi đốt. Toàn bộ nghiên cứu về tác dụng xua muỗi của sả đều thực hiện qua đường bôi ngoài da, khuếch tán bay hơi trong không khí hoặc diệt ấu trùng trong nước.

Tinh dầu sả đuổi muỗi qua cơ chế nào?

Côn trùng định vị vật chủ thông qua các thụ thể khứu giác trên râu cảm nhận mùi cơ thể và khí thở [1], [2], [3]. Tinh dầu sả hoạt động nhờ các hợp chất bay hơi tác động trực tiếp lên tế bào thần kinh cảm thụ khứu giác của muỗi, kích hoạt phản ứng né tránh [2].

Ở ruồi chuồng trại, điện râu đồ ghi nhận tinh dầu sả kích thích thụ thể khứu giác và làm côn trùng tránh xa nguồn thức ăn [1]. Ngoài ra, hơi tinh dầu sả còn làm giảm khả năng nhận diện mùi người của muỗi Aedes aegypti [4]. Như vậy, cơ chế xua đuổi đòi hỏi các phân tử tinh dầu phải hiện diện dưới dạng bay hơi trực tiếp trên bề mặt da hoặc trong không khí quanh đối tượng cần bảo vệ [5], [4].

Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả của sả?

Khoa học đã đánh giá tác dụng của tinh dầu sả qua nhiều thử nghiệm cụ thể:

  • Bôi trên da: Thử nghiệm trên da chim thí nghiệm cho thấy kem hoặc thuốc mỡ chứa 15% tinh dầu sả, và dung dịch nồng độ 1% trong dầu paraffin lỏng, đạt hiệu quả xua muỗi Aedes aegypti từ 50% trở lên trong thời gian 2–3 giờ [6]. Hoạt tính này được quy cho citral, một thành phần chính của tinh dầu sả [6]. Một nghiên cứu khác ghi nhận nồng độ 5% tinh dầu sả đơn độc không cho thấy hiệu quả xua muỗi [7]. Tuy nhiên, công thức phối hợp tinh dầu sả, dầu màng tang (xanthoxylum) và vanillin theo tỷ lệ 1:3:1 thể tích/khối lượng cho thời gian bảo vệ hoàn toàn lên tới 270 phút [7].
  • Khuếch tán không gian: Thử nghiệm trong thiết bị đo độ lựa chọn khứu giác (olfactometer) cho thấy tinh dầu sả đạt hiệu quả xua muỗi Aedes aegypti từ 70% trở lên, đạt đỉnh hiệu quả ở thể tích 0,125 ml [5]. Khi phối hợp với tinh dầu vỏ quế, hỗn hợp này thể hiện khả năng xua muỗi Culiseta incidens ngoài thực địa ở khoảng cách lên tới 1 mét từ nguồn phát [3].
  • Tác động trên ấu trùng: Nghiên cứu năm 2024 xác định tinh dầu sả chứa (+)-citronellal (35,60%), geraniol (21,84%) và citronellol (13,88%) [8]. Dầu sả thể hiện khả năng diệt ấu trùng muỗi Anopheles sinensis với nồng độ gây chết 50% (LC50) là 119,20 mg/L, trong đó citronellol ức chế enzym acetylcholinesterase của ấu trùng [8].

Vì sao ăn sả không thể đuổi được muỗi?

Nghiên cứu khoa học chỉ chứng minh hiệu quả khi tinh dầu bốc hơi trực tiếp trên da hoặc môi trường xung quanh [6], [5]. Khi đi qua đường tiêu hóa, các thành phần trong thực phẩm phải chịu tác động của acid dạ dày, enzym tiêu hóa và quá trình chuyển hóa tại gan.

Hiện tại, không có tài liệu nào chứng minh các hoạt chất tạo mùi bay hơi trong sả có thể vượt qua quá trình hấp thu, chuyển hóa và bài tiết nguyên vẹn qua tuyến mồ hôi với nồng độ đủ để xua muỗi. Việc bổ sung sả vào khẩu phần ăn chỉ mang giá trị gia vị dinh dưỡng, không tạo thành lớp màng bảo vệ sinh học trên da.

Điều chưa biết

  • Chưa có dữ liệu khoa học về nồng độ các hợp chất mùi của sả thoát ra bề mặt da người sau khi ăn hoặc uống.
  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng so sánh tỷ lệ muỗi đốt giữa người ăn nhiều sả và người không ăn.
  • Dữ liệu cung cấp chưa có nghiên cứu về sự chuyển hóa cụ thể của citral trong cơ thể người sau đường tiêu hóa.

Ai nên thận trọng?

  • Người có làn da nhạy cảm: Tinh dầu sả bôi trực tiếp có thể gây kích ứng da. Hiệu quả và mức độ kích ứng phụ thuộc vào dạng nền; trong đó nền ưa nước giải phóng hoạt chất tốt hơn nền nhũ tương và nền dầu [6]. Nên pha loãng đúng tỷ lệ hoặc dùng chế phẩm bôi ngoài da đã được kiểm định.
  • Không uống tinh dầu sả: Tinh dầu nguyên chất có hoạt tính sinh học mạnh, có độc tính diệt ấu trùng [8], không được uống trực tiếp thay cho sả gia vị.
  • Phụ nữ có thai, người có bệnh mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm tinh dầu liều lượng đậm đặc.

Cách áp dụng thực tế để phòng muỗi

Để tận dụng đặc tính xua muỗi của sả, người dùng nên áp dụng các phương pháp bôi ngoài da hoặc khuếch tán không gian đã được kiểm chứng. Sử dụng các loại kem bôi ngoài da chứa tinh dầu sả có bổ sung chất lưu hương như vanillin hoặc hạt vi xốp cellulose để duy trì độ che phủ lâu hơn [7].

Tại nơi ở, có thể dùng đèn xông hoặc máy khuếch tán tinh dầu sả để hạn chế muỗi tiếp cận không gian sinh hoạt [5], [3]. Đồng thời, luôn duy trì các biện pháp phòng vệ cơ học như ngủ màn, mặc quần áo dài và loại bỏ các vũng nước đọng chứa bọ gậy [8].

Kết luận

Quan niệm ăn sả để đuổi muỗi qua đường bài tiết mồ hôi là không có căn cứ khoa học. Các nghiên cứu hiện tại chỉ xác nhận tác dụng xua muỗi khi dùng tinh dầu sả bôi ngoài da hoặc xông bay hơi. Hãy áp dụng đúng cách chế phẩm ngoài da và kết hợp nhiều biện pháp phòng hộ để bảo vệ sức khỏe an toàn.