Nhiều bậc cha mẹ hiện nay quan tâm đến chế độ ăn giảm tinh bột với mong muốn giúp trẻ kiểm soát cân nặng hoặc cải thiện hành vi. Sự phổ biến của các chế độ ăn ít tinh bột trên mạng xã hội dễ khiến phụ huynh nhầm lẫn giữa một trào lưu ăn uống và một phác đồ can thiệp lâm sàng.

Về mặt khoa học, chế độ ăn keto y khoa là liệu pháp dinh dưỡng đã được chứng minh hiệu quả trong các thử nghiệm lâm sàng đối với trẻ em mắc chứng động kinh kháng thuốc dưới sự giám sát y tế nghiêm ngặt [1]. Trái lại, việc tự ý áp dụng chế độ keto theo trào lưu để giảm cân cho trẻ nhỏ hiện chưa có chỉ định y khoa chính xác và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sự tăng trưởng của trẻ [2].

Bản chất của chế độ keto y khoa ở trẻ nhỏ

Keto là chế độ ăn cắt giảm carbohydrate xuống mức tối thiểu, cung cấp lượng protein phù hợp và tăng mạnh tỷ lệ chất béo [3], [4]. Cơ chế này làm thay đổi quá trình chuyển hóa năng lượng chính của não bộ từ glucose sang thể ketone [4].

Trong phác đồ y khoa, chế độ keto cổ điển thường thiết lập tỷ lệ 4:1 giữa chất béo so với tổng carbohydrate và protein kết hợp [4]. Tỷ lệ này có thể được bác sĩ điều chỉnh xuống 3:1 hoặc 2:1 đối với trẻ sơ sinh, thanh thiếu niên hoặc người cần nhu cầu đạm và bột đường cao hơn [4]. Bốn dạng can thiệp keto y khoa chính gồm: chế độ keto cổ điển, chế độ Atkins sửa đổi, chế độ dùng triglyceride chuỗi trung bình (MCT) và phương pháp điều trị chỉ số đường huyết thấp [4].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả điều trị

Chế độ ăn keto đã trở thành liệu pháp điều trị được thiết lập từ những năm 1920 cho bệnh động kinh ở trẻ em [4], [5]. Một nghiên cứu năm 2016 ghi nhận chế độ này giúp giảm từ 50% đến 90% số cơn co giật ở khoảng 45% đến 60% trẻ em mắc động kinh kháng thuốc sau 6 tháng áp dụng [1].

Các nghiên cứu lâm sàng cũng ghi nhận hiệu quả của keto trong việc can thiệp các trường hợp cấp tính như trạng thái động kinh kháng trị tại khoa hồi sức tích cực nhi [4], [5]. Để vận hành chế độ ăn này an toàn, một nhóm chuyên gia đa ngành gồm bác sĩ thần kinh nhi, bác sĩ nhi khoa và chuyên gia dinh dưỡng phải phối hợp quản lý và theo dõi sát sao từng bữa ăn [1].

Nguy cơ khi cho trẻ áp dụng keto theo trào lưu

Trào lưu keto phổ biến gần đây chủ yếu bắt nguồn từ các nghiên cứu giảm cân và cải thiện kiểm soát đường huyết ở người lớn mắc bệnh đái tháo đường típ 2 [3]. Dù thanh thiếu niên có xu hướng tìm đến chế độ này để giảm béo, y văn hiện nay xác nhận vẫn chưa có chỉ định chính xác nào cho việc dùng keto để giảm cân ở lứa tuổi nhi khoa [2].

Do tỷ lệ dưỡng chất mất cân đối nghiêm trọng, việc tự ý cắt giảm tinh bột ở trẻ bình thường có thể dẫn đến nhiều hệ lụy bất lợi [2]. Trẻ em đang trong giai đoạn phát triển toàn diện, nên việc tự ý hạn chế nhóm chất mà không có bệnh lý chỉ định là can thiệp thiếu cơ sở khoa học [2].

Tác dụng phụ và nguy cơ sức khỏe cần lưu ý

Chế độ ăn keto mang lại những tác dụng phụ rõ rệt trên cơ thể trẻ nhỏ. Táo bón là biến chứng tiêu hóa thường gặp nhất được ghi nhận trong y văn [6]. Một báo cáo lâm sàng năm 2022 thậm chí đã ghi nhận trường hợp biến chứng nặng tạo khối bã thức ăn (keto-bezoar) ở dạ dày trẻ nhũ nhi khi mới bắt đầu chế độ keto [6].

Ngoài các triệu chứng tiêu hóa ngắn hạn, chế độ ăn nhiều chất béo và ít bột đường có thể dẫn đến tình trạng giảm tốc độ phát triển chiều cao tuyến tính [7]. Nguy cơ thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng cũng rất cao, đòi hỏi phải bổ sung vi chất dự phòng trước khi bắt đầu bất kỳ phác đồ keto nào [7], [2].

Ai nên thận trọng hoặc tránh tự ý áp dụng?

Trẻ em khỏe mạnh bình thường không nên áp dụng chế độ ăn keto theo trào lưu mạng xã hội do thiếu bằng chứng về độ an toàn [2].

Đối với trẻ mắc các rối loạn thần kinh phát triển như rối loạn phổ tự kỷ hoặc ADHD, các chuyên gia nhận định hiện vẫn thiếu dữ liệu và chưa có hướng dẫn lâm sàng chính thức để khuyến nghị áp dụng keto, ngay cả khi trẻ có co giật kèm theo [7]. Bố mẹ không nên tự thử nghiệm chế độ ăn này tại nhà mà chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa [7].

Những điều khoa học chưa biết rõ

Dù tác dụng phụ ngắn hạn đã được mô tả tương đối đầy đủ, tác động lâu dài của chế độ ăn keto lên sự tăng trưởng thể chất và tình trạng dinh dưỡng của trẻ vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn [2].

Bên cạnh đó, việc mở rộng ứng dụng keto sang các bệnh lý thần kinh khác ngoài động kinh mới chỉ dừng ở mức nghiên cứu quan sát đoàn hệ hoặc các thử nghiệm lâm sàng bước đầu [7]. Hiệu quả thực tế và tính an toàn của chế độ này trong việc kiểm soát béo phì ở trẻ nhỏ vẫn là khoảng trống nghiên cứu cần thêm thời gian để giải đáp [7], [2].

Lời khuyên áp dụng thực tế

Phụ huynh cần phân định rõ: keto trong y khoa là một đơn thuốc đặc biệt, không phải là thực đơn ăn uống tùy tiện theo sở thích.

Nếu trẻ gặp tình trạng thừa cân hoặc có các vấn đề về hành vi, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được bác sĩ nhi khoa và chuyên gia dinh dưỡng đánh giá tổng thể. Việc xây dựng một chế độ ăn uống cân đối, đủ nhóm chất và duy trì vận động luôn là nền tảng an toàn cho sự phát triển của trẻ nhỏ.