Trả lời ngắn: Một thử nghiệm bắt chéo rất nhỏ ở tám vận động viên sức bền nam ghi nhận testosterone toàn phần thấp hơn sau sáu tuần ăn chay có trứng sữa so với chế độ nhiều thịt, nhưng testosterone tự do và thành tích sức bền không khác biệt có ý nghĩa. Kết quả này không đủ để kết luận kiểu ăn chay làm suy giảm hormone ở vận động viên nói chung. Các nghiên cứu hiện đại về vận động và sinh sản không cho thấy một mô hình đơn giản kiểu “ăn thịt giúp tăng testosterone”; lượng năng lượng, mức tải tập luyện và thiết kế khẩu phần cũng cần được xem xét [1–3].

Ăn chay có trứng sữa nghĩa là gì?

Chế độ lacto-ovo vegetarian loại thịt, cá và hải sản nhưng vẫn dùng trứng, sữa và sản phẩm từ sữa. Nó khác với ăn thuần chay, vốn loại bỏ mọi thực phẩm có nguồn gốc động vật; cũng khác chế độ “plant-based” có thể vẫn dùng một ít thịt hoặc cá. Nghiên cứu trên vận động viên cần được đọc theo đúng kiểu ăn được thử nghiệm, thay vì gộp mọi chế độ này thành một.

Trong thử nghiệm trực tiếp thường được nhắc đến về testosterone, tám vận động viên sức bền nam lần lượt dùng chế độ chay có trứng sữa và chế độ hỗn hợp nhiều thịt, mỗi giai đoạn sáu tuần, theo thiết kế bắt chéo. Hai khẩu phần có tỷ lệ năng lượng từ carbohydrate gần như bằng nhau; protein chiếm lần lượt khoảng 15% và 14% năng lượng. Đây là phép so sánh của hai thực đơn cụ thể trong một nhóm nhỏ, không phải thử nghiệm ngẫu nhiên lớn đại diện cho mọi vận động viên hoặc mọi thực đơn chay [1].

Thử nghiệm tám người thực sự cho thấy gì?

Sau giai đoạn ăn chay có trứng sữa, mức testosterone toàn phần lúc đói thấp hơn so với giai đoạn ăn hỗn hợp. Trung vị được báo cáo là 13,7 nmol/L so với 17,4 nmol/L. Tuy nhiên, testosterone tự do không khác biệt có ý nghĩa giữa hai giai đoạn. Nhóm nghiên cứu cũng không tìm thấy thay đổi đáng kể ở SHBG, một số hormone sinh dục khác hoặc gonadotropin [1].

Về vận động, thời gian hoàn thành bài kiểm tra sức bền có xu hướng thuận lợi hơn ở sáu người sau chế độ hỗn hợp và ở hai người sau chế độ chay; khác biệt không có ý nghĩa thống kê. Vì thế, nghiên cứu không chứng minh ăn chay làm giảm thể lực. Đồng thời, việc một chỉ số hormone toàn phần giảm trong một mẫu nhỏ cũng không nên bị bỏ qua hoặc diễn giải thành nguy cơ đã được xác lập.

Mẫu chỉ có tám người, can thiệp mỗi giai đoạn sáu tuần và được thực hiện từ năm 1992. Cỡ mẫu nhỏ khiến ước tính dễ dao động, thời gian ngắn không cho biết tác động lâu dài, và thử nghiệm không đo ham muốn, khả năng cương, khả năng sinh sản hay kết quả thi đấu trong điều kiện thực tế. Nghiên cứu cũng không thể tách riêng tác động của việc bỏ thịt khỏi mọi khác biệt thành phần của khẩu phần. Đây là tín hiệu cần được đặt trong bối cảnh, không phải công thức để dự đoán hormone của một vận động viên hôm nay.

Vì sao testosterone toàn phần không kể hết câu chuyện?

Testosterone trong máu tồn tại ở dạng gắn với protein, trong đó có SHBG, và dạng tự do. Khi các thành phần này thay đổi, testosterone toàn phần có thể khác trong khi testosterone tự do không biến đổi tương ứng. Vì vậy, hai kết quả không thể thay thế cho nhau, và một con số đơn lẻ không tự cho biết chức năng tình dục, khả năng sinh sản hoặc tình trạng sức khỏe của người được xét nghiệm.

Phân tích gộp năm 2024 về chế độ ăn chay, hormone sinh dục, tinh dịch và khả năng sinh sản tổng hợp 20 nghiên cứu quan sát; 16 nghiên cứu có thể đưa vào phân tích định lượng. Nhóm tác giả không tìm thấy khác biệt có ý nghĩa giữa người ăn chay và ăn tạp ở các chỉ số tinh dịch được gộp. SHBG ở nam giới ăn chay cao hơn, nhưng tổng quan kết luận chưa có liên hệ tích cực hay tiêu cực đủ chắc về hormone, chất lượng tinh dịch hoặc vô sinh [2]. Đây không phải phân tích riêng vận động viên và không chứng minh mọi chế độ chay giống nhau.

Một nghiên cứu quan sát trên nam giới ở Hoa Kỳ cũng không thấy chỉ số mức độ thực vật trong khẩu phần dự đoán testosterone sau khi phân tích các yếu tố liên quan. Một nghiên cứu khác trong nhóm EPIC-Oxford ghi nhận testosterone toàn phần ở người thuần chay cao hơn, đồng thời SHBG cũng cao hơn; testosterone tự do ước tính không khác rõ giữa các nhóm ăn [3,4]. Các nghiên cứu này không phải thử nghiệm ở vận động viên và không chứng minh chế độ ăn làm hormone tăng. Chúng cho thấy kết quả có thể khác khi thay đối tượng, định nghĩa chế độ ăn và loại xét nghiệm.

Testosterone thấp có thể liên quan điều gì ở vận động viên?

Khẩu phần ăn không phải yếu tố duy nhất cần xem xét. Đồng thuận của Ủy ban Olympic Quốc tế về thiếu hụt năng lượng tương đối trong thể thao (REDs) mô tả rằng năng lượng nạp vào không đáp ứng mức tiêu hao vận động có thể ảnh hưởng đến chức năng sinh sản, xương và sức khỏe tổng thể ở vận động viên nam lẫn nữ. Ở nam, các dấu hiệu có thể gồm testosterone giảm, giảm ham muốn hoặc bất thường tinh dịch; đánh giá cần xem xét toàn cảnh chứ không dựa vào một dấu hiệu riêng lẻ [5].

Điều này không có nghĩa vận động viên ăn chay mặc nhiên thiếu năng lượng. Nguy cơ có thể xuất hiện ở bất kỳ kiểu ăn nào nếu tổng khẩu phần không theo kịp mức tập, hoặc nếu việc hạn chế thực phẩm khiến người tập khó đáp ứng nhu cầu của mình. Cần đánh giá lịch tập, phục hồi, thay đổi cân nặng, lượng ăn và triệu chứng cùng với hỗ trợ chuyên môn khi cần; không thể quy kết cho việc có hay không có thịt chỉ từ tên chế độ ăn.

Tổng quan năm 2023 về chế độ ăn chay và thành tích thể thao đưa vào sáu nghiên cứu. Nhìn chung, tổng quan không ghi nhận khác biệt nhất quán về các kết quả hiệu suất được xem xét, nhưng các nghiên cứu không được thiết kế để trả lời trực tiếp liệu testosterone của vận động viên có thay đổi hay không [6]. Một thử nghiệm chéo hiện đại ở 22 vận động viên giải trí cũng không thấy khác biệt có ý nghĩa về sức bền hoặc sức mạnh giữa các khẩu phần thiên về thực vật và khẩu phần hỗn hợp; nghiên cứu này đo hiệu suất, không phải bằng chứng rằng hormone giống nhau [7].

Nếu là vận động viên ăn chay có trứng sữa, nên làm gì?

Không cần ăn thịt chỉ để “kích testosterone” dựa trên thử nghiệm tám người. Hãy xây dựng khẩu phần đủ năng lượng cho tải tập và phục hồi, với các nguồn đạm phù hợp như đậu, đậu phụ, trứng, sữa, sữa chua, hạt và ngũ cốc. Nhu cầu cụ thể thay đổi theo môn thể thao, khối lượng tập, mục tiêu và tình trạng sức khỏe; một thực đơn duy nhất không phù hợp cho tất cả.

Cũng không nên tự loại bỏ nhóm thực phẩm, bổ sung hormone hoặc mua sản phẩm quảng cáo tăng testosterone dựa trên kết quả nghiên cứu nhỏ. Nếu kéo dài mệt mỏi, giảm ham muốn, giảm cương buổi sáng, thành tích sa sút, chấn thương tái diễn hoặc có kết quả xét nghiệm bất thường, nên trao đổi với bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng thể thao. Các triệu chứng này có nhiều nguyên nhân và không thể tự chẩn đoán bằng cách đổi chế độ ăn.

Bài liên quan: Chế độ ăn thực vật và testosterone ở nam giới: bằng chứng hiện có.

Kết luận

Bằng chứng trực tiếp ở vận động viên nam ăn chay có trứng sữa còn rất ít. Một thử nghiệm tám người ghi nhận testosterone toàn phần thấp hơn trong một giai đoạn ăn chay, nhưng testosterone tự do và thành tích sức bền không đổi có ý nghĩa; kết quả không đủ để kết luận chế độ ăn này gây suy giảm hormone. Các tổng quan ở nhóm rộng hơn cũng chưa tìm thấy tác động nhất quán lên hormone hay sinh sản. Hãy quan tâm đến khẩu phần đủ chất và tình trạng năng lượng tổng thể, đồng thời đánh giá y khoa nếu có triệu chứng kéo dài.